Adam júrgen jer aqsha. Bul degenińiz, Qazaqstannan qyrýar qarajat qyr asyp jatyr degen sóz. Mysaly, memleket ony oqytady, toqytady, bala-baqshadan bastap, mektep, ýniversitette bilim beredi. Al sol talai jylǵy investitsiiany qaitaratyn ýaqyt kelgende kóshedi de ketedi. Almaqtyń salmaǵy bar ekenin bile tura ózge eldiń ekonomikasyna jumys isteidi. Árine bul kóshtiń obektivti sebepteri de bar.
Atyraýlyq Fatima Amanjoldyń Túrkiiaǵa kóship ketkenine bes jyldan asypty. Jat jerdegi ómiri ózine unaidy. Shet elde jeńil ónerkásip salasynda qarjyger bolyp jumys isteidi. Doktorantýradaǵy oqýyn qyzmetimen ushtastyryp júr. Buiyrsa aldaǵy jyly Stambýldan baspana alamyn, deidi.
Fatima Amanjol, Stambul qalasynyń turǵyny:
Túrkiiada turatyn qazaqtar óte kóp. tanityn qazaqtarym óte kóp. Olar da osy jaqta jumys jasasam, oqysam degen nietpen kelgen qazaqatar. Sońǵy ýaqytta Týrkiiaǵa qyzyǵýshylyq óte artýda. Qazaqstanda da, Túrkida da ómir súrý ońai. Asa bir aiyrmashylyq baiqamadym. Ózińizdiń qabiletińizge qarai ońai da qiyn jaqtary bar, biraq meniń Qazaqstandaǵy ómirim de, Túrkiiadaǵy ómirim de unaidy. Múmkin bolashaqta elge qaityp qalarmyn, múmkin osy jerde qalarmyn, ony bir Alla biledi.
Áleýmettik jelidegi paraqshasy Qazaqstanǵa degen saǵynyshqa toly Aida Satybaldinova kásibi boksshy. Elde júrgende asa jetistikke jetpegen qyzdan bapkerler teris ainalǵanda, ol Amerika asyp ketken. Birneshe jyl qajyrly eńbektenýdiń nátijesinde jýyrda ǵana álem chempiony ataǵyn jeńip aldy. Óz elimde sport salasyndaǵy bylyqtardan sharshadym dep suhbat beripti boksshy qyz.
Resmi statistikaǵa súiensek, biylǵy jyldyń toǵyz aiynda Qazaqstannan 21 myńnan astam adam shetel asyp ketken. Emigranttardyń orta jasy 25-37 arasy.
Tulǵa bolyp qalyptasqansha memleket olardy balabaqshada tárbieledi, mektepte tegin bilim berdi, joǵary oqý ornynda grantqa oqytty. Qarapaiym arifmetikaǵa júginsek, bir adamǵa shamamen 10 million teńge jumsady. Endi osy somany elden biyl ketkenderdiń sanyna kóbeitsek, baqandai 210 milliard teńge shyǵyn kelipti memleketke. Bul karantindegi táýbesi. Byltyrǵy kórsetkish jarty trillion edi. Saiyp kelgende biýdjettiń bul qarjysy siz ben bizdiń qaltamyzdan salyq esebinen shyqqan aqsha. Ózge elge daiyn kadr bolyp barǵan emigrant, árine, sol jerdiń kósegesin kógertedi. Ekonomika tilimen aitsaq, emigrant-tiimdi taýar.
Damýshy elderden damyǵan elderge jaqsy ómir izdep ketetin migranttar sol jerdi baryp baiytady eken. Mysaly kóshpendiler jylyna AQSh ekonomikasyna 2 trillion dollar, Germaniiaǵa 550milliard, Avstraliiaǵa 330 milliard dollar tabys ákeledi. Álem migranttary jalpy jer shary halqynyń 4-aq paiyzyn qurasa da, olardyń dúniejúzilik jalpy ishki ónimdegi úlesi baqandai 10 paiyz.
Karantinge qaramastan, emigranttar sany boiynsha Qazaqstan TMD elderi boiynsha birinshi orynda. Salystyrý úshin aitaiyq, ekonomikasy bizden áldeqaida tómen sanatalatyn Qyrǵyzstannyń ózinde migranttar sany 7 ese kem. Otandastyrymyz kóbine Resei, Germaniia jáne Izrailge qonys aýdarypty. Ol túsinikti de. Bul elderge tarihi otanym dep repatrianttar kóshedi. Al qarakózder bolsa Túrkiia, Kanada, Koreia jáne Amerikany jaǵalaidy eken.
2014 jyly shetel asqandardyń sany 12 myń bolsa, byltyr bul kórsetkish 43 myńnan asqan. Strategiialyq qoǵamdyq qorynyń esebinshe olardyń 52 paiyzy orystar, ekinshi orynda ýkraindar jáne nemister. Já olardyń tarihi otandary bar, jáne negizinen kóshtiń basyn solai buratyny anyq. Al qyr asatyndardyń 37 paiyzy qazaqtar eken. Údere kóshetindei sebep bar ma? Áleýmettanýshylardyń aitýlarynsha sebep bar.
Qamajan Jumaqasova, áleýmettanýshy:
Kóptegen zertteýlerge súienetin bolsaq, materialdyq, turmystyq jaǵdai, ekonomikada bolyp jatqan qaishylyqtar men qiyndyqtar. Bul ómir, bul úrdis bul protsess qoi. Teńgeniń turaqsyzdyǵyn aitady. jumyspen qamtýdaǵy másele, eńbekaqynyń mólsheriniń tómen ekendigin aitady. Óz mamandyǵy boiynsha jumys tabý jaǵyn aitady.
Psihologterdiń aitýynsha, shetelge qonys aýdarýǵa bel býǵandardyń deni ózin ózi tárbielep, tereń bilim alǵan, alǵa qoiǵan maqsatyna jete biletin tabandy da qajyrly jandar. Mundai tulǵa óz elinde de jetistikke jetetini anyq, alaida olardyń ambitsiiasyna Qazaqstan jaýap bere almaidy ma dep qaldyq. Adamnyń tańdaý quqyǵyn shekteitin emes, sebep túsinikti, saldar she?
Maqsat Halyq, ekonomist:
Ketip jatqan mamandardyń kategoriiasyna qarasaq , birinshi kezekte tehnikalyq mamandar, qarjygerler, muǵalimder men dáriger mamandar ketip jatyr. Osy tendentsiiaǵa qaraityn bolsaq, bul azamattar ekonomikanyń negizgi qozǵaýshy kúshi. Ásirese, tehnikalyq mamandardyń ekonomikaǵa áseri kóp. Tsifrlyq aqparattandyrýda roli erekshe. Mundai mamandardan airylyp jatqanymyz tez arada ekonomikany ártaraptandyrýǵa keri áser etedi, qarjy salasyndaǵy mamandar ketip jatsa, qarjy bank salasy quldyraidy.
Qazaq ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol deitin edi. Ókinishtisi sol, bul naqyldyń ózektiligi joiylyp bara jatqan siiaqty. Jurt ultan bolǵysy joq. Sonymen, elden ketýdegi basty sebepterdiń ishinde áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaidyń tómendeýi, ózge ult úshin til bilmeýdegi psihologiialyq diskomfort, saiasi ahýaldyń turaqsyzdyǵy, ózge elder tarapynyn da belsendi shaqyrtýlardy atap ótýge bolady eken. al qarapaiym tilmen aitsaq biylǵy pandemiia elde bilim, densaýlyq saqtaý, jumyspen qamtý syndy qara halyqqa ózekti bolatyn salalardyń damymaǵanyn ashyp kórsetti. Bala shaǵasynyń erteńin oilaityn intellegentti azamattyń óz eline sultan bolýyn bógeitin bul faktorlar ózge jerde ultan bolýǵa itermeleitini anyq ta.