Jany jaisań jan
Bailamdy sózdi beker aityp otyrǵan joqpyz. Biz munyń mánisin Saǵadat Nurmaǵanbetov atyndaǵy patriottyq qaiyrymdylyq qorynyń tóraǵasy Mahmut Nálibaevpen áńgime barysynda aiqyn ańǵardyq.
Mahmut aǵamyz armiia generaly, Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys ministri Saǵadat Nurmaǵanbetovtyń atynan qor ashyp, ult úshin utymdy jumystardy bastaǵaly biraz boldy. Eń mańyzdysy sol, abzal aǵamyz ǵimarattyń bir qabatyn bosatyp, murajai ashty. Bul isti ult rýhaniiatyna jasalǵan qamqorlyq dep túsiný kerek. Atap aitar bolsaq, murajaidaǵy birinshi zal Memleket basshysy, ult Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevqa arnalǵan. Onda táýelsizdik alǵan qazaq eliniń qalyptasý tarihyndaǵy Elbasynyń eren eńbegi kórsetilgen. Sonymen qatar qazaq eliniń batyrlary týraly da derekter jeterlik. Ekinshi zal Halyq Qaharmany Saǵadat Nurmaǵanbetovke arnalǵan. Onda Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys ministriniń sýretteri, arhivtik qujattary, ol jaiyndaǵy estelik kitaptar, tyń derekter men halyqpen kezdesýleri baian etilgen. Onan keiingi zal Mustafa Shoqaidyń ómirine arnalǵan. Sonymen qatar munda qordyń qarjylandyrýymen shyǵarylǵan kitaptar shoǵyry jeterlik. Sonyń ishinde Prezidenttiń ózi akademik Saǵyndyq Satybaldinge alǵysyn aitqan avtordyń kitaby. Ol – «Qazaqstan Respýblikasyna 20 jyl: Reformalar, baǵdarlamalar, nátijeler, keńester» dep atalady. Keń tirajben shyqqan bul kitap joǵary oqý oryndaryna, kitaphanalarǵa, oblys ortalyqtaryna tegin taratyldy.
– Astana qalasynan 20-30 shaqyrym jerde respýblikalyq mańyzy bar avtojoldyń boiyna kúsh atasy – Qajymuqanǵa, týǵan jerinde qordyń atynan eskertkish qoidyq. Qazaq halqynyń maqtanyshyna ainalǵan, tórtkúldúnieniń 54 elinde óner kórsetip, 48 altyn, kúmis medal alǵan palýannyń eskertkishi osal bolmaýy kerek. Biz Qajymuqannyń bolmys-bitimin barynsha kórikti, qairatty etip berýge tyrystyq. Bul sharaǵa Qajymuqannyń nemeresi men qor músheleri qatysty. Aldaǵy ýaqytta onyń ainalasyn gúlzarmen kómkerip, kórkeitip, as berip, taǵy da durystasaq dep otyrmyz. Biiktigi – 3,5 metr, HH ǵasyrdyń teńdessiz alyp kúsh iesiniń osylai qasqaiyp turýy kóńilge patriottyq sezim uialatady, rýhty kóteredi. Munyń bári de qordyń qarjylandyrýymen júzege asty. Sonymen qatar myna ońtústik óńirdegi Qajymuqannyń kesenesine de bolashaqta qaitadan restavratsiia jasasaq degen oi bar. Negizi, alyp adamnyń jatqan jeri kórse kóztartatyn dai bolýy qajet qoi, – deidi qor tóraǵasy Mahmut Ybyraihanuly.
Atap óter bir nárse, murajaida Qajymuqanǵa qatysty derekter jeterlik. Teńdessiz palýannyń ótken ǵasyrdyń 60 jyldary túsken tarihi sýretteri men sarǵaiǵan gazet qiyndylary saqtalǵan, ulǵaiǵan jasyndaǵy túsken sýreti de onyń kúshi qaitpaǵanyn kórsetip turǵandai. 1956 jyly «Leninshil jas» gazetine shyqqan maqalalar men sol kezde shyqqan kitaptar da saqtaýly tur.
Al soǵys ýaqytynda óz qarjysyna ushaq jasatqan Qajymuqannyń isi shyndyǵynda ónege emes pe?
Ótken tarihty qadirleseń, búgingi urpaqtan alǵys alatynyń aqiqat. Bul oraida Mahmut Ybyraihanuly Qobylandy batyr týraly kitapqa qarjylyq jaǵynan demeýshilik etti. Derekke nazar aýdarsaq, 1960 jyldan keiin batyr týraly jinaq tolyq zerttelip shyqpaǵan eken. Sondyqtan 5 myń danamen qolǵa, qaltaǵa salyp júretindei etip, bir jaǵy úige, ofiske qoiatyndai etip shyǵarylǵan kitaptyń keiingi urpaqqa bereri kóp.
Saǵadat Nurmaǵanbetov atyndaǵy qordyń Ońtústik Qazaqstan bólimshesiniń uiymdastyrýymen Otyrar aýdanynyń Shilik aýylynda «Tarihi tulǵalarǵa taǵzym» degen atpen ǵylymi tanymdyq konferentsiia ótti. Onda bir áýletten shyqqan Imanjúsip pen onyń ákesi Qutpan batyr jáne atasy Turǵanbai datqaǵa dańq eskertkishi ornatyldy. Bul sharany qor músheleri aǵaiyndy Kerimhan, Serikjan, Álimjan Seiitjanovtar júzege asyryp, halyqtyń yqylasyna bólendi. Sonymen qatar munda Qajymuqan atyndaǵy stadion salynyp, el igiligine paidalanýǵa berildi. Serikjan Seiitjanuly osy óńirge balabaqsha salyp berip, oǵan anasynyń atyn qoidy.
Murajaidaǵy Mustafa Shoqai zalyna bas suqpai ketýge bolmaidy. Mustafa Shoqai ekspeditsiiasymen birge sýretshi Ábilqasym Sársenbaev túrki dúniesiniń kósemi bolǵan qairatkerge 200-dei kartina salsa, munda onyń otyzǵa jýyǵy ilýli tur. Qaiyrymdy istiń basy-qasynda júretin ultjandy azamat Mahmut Ybyraihanuly qylqalam sheberi Sársenbaevtyń «Ult tulǵasy – Mustafa Shoqai» atty kitabyn úsh tilde shyǵaryp berdi. Munan artyq qandai qamqorlyq, janashyrlyq kerek?!
Sonymen qatar qordyń bastamasymen Parijde Shoqai alleiasy ashyldy. Osy sharanyń bárin uiymdastyrǵan Mahmutqa Nojan qalasynyń ákimi alǵys hat tapsyrdy. Qor belsendilerdiń ideiasymen «Mustafa Shoqai baqshasy» qalanyń syzba kartasyna engizildi. Endi jyl saiyn 5 qańtarda osy qalaǵa aiaq basqan túrki jurtynyń ziialy qaýym ókilderi bul jerge gúl shoqtaryn qoiady.
– Osy aitýly eńbekterdiń jaryq kórýine demeýshilik jasaǵan kásipker, Saǵadat Nurmaǵambetov atyndaǵy patriottyq qaiyrymdylyq korynyń tóraǵasy Mahmut Nálibaevqa sheksiz alǵysymdy bildiremin, – deidi Sýretshiler odaǵynyń múshesi, tanymal qylqalam sheberi, professor Ábilqasym Sársenbaev.
Qordyń demeýshiligimen shyǵarylǵan «Elbasynyń synyptastary», «Atalardyń aqyly, danalardyń naqyly» atty Áýbákir Keńes Amanulynyń qazaq halqynyń tálim-tárbiesine qurylǵan ulttyq entsiklopediiasy, Aqjigit Álibekulynyń «Mámlúkter biligi kezindegi túrki-qypshaq ádebieti», «Kazahstan – rodina stroi otriada», Orazbek Sársenbaiulynyń «Azattyq qurbandary», «Istoriia mamliýkskoi arhitektýry v Egipte», Qudaibergen Sultanbaevqa arnalǵan jáne taǵy basqa da kitaptar murajai sórelerinen oryn alǵan.
Qazir murajai sóresi tyń derektermen, jańa jádigerlermen tolyǵý ústinde. Munda Mustafanyń erte kezde túsken sýreti men plenkasy tur. Sonymen qatar Mustafa Shoqai mingen arba da aldaǵy ýaqytta murajaidyń qundy zattarynyń birine ainalmaq.
Rasynda da qazir murajai ashý ońai emes. Biraq Mahmuttai azamattyń bastamashy bolýymen atqarylǵan sharýalar jeterlik. Ol jas urpaqtyń igiligine qyzmet etetin, kóptegen igi sharalarǵa qarjylyq qoldaý kórsetip, demeýshilik jasady. Árine, onyń bárin tizbelep, taýysý múmkin emes. Biraq isker azamattyń ult úshin jasaǵan ulan ǵaiyr isi kóp ekenin anyq ańǵardyq. Sonyń ishinde Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys ministri, táýelsiz qazaq áskerin qalyptastyrýda Saǵadat Nurmaǵanbetovtyń eńbegi orasan.
–Biz qazaqtyń mundai qarapaiym da qaisar nar tulǵaly azamatynyń erligi men eren eńbegin esh ýaqytta umytpaýǵa tiispiz. Muraǵat matarialdaryna jáne batyr atamyzdyń jeke shejiresine súiene otyryp, «Ult maqtanyshy – Saǵadat Nurmaǵanbetov» atty arnaiy fotoalbom shyǵardyq. Jalpy, murajaida kelýshilerdi qyzyqtyrar derek jetkilikti. Mysaly, Saǵadat Nurmaǵanbetov aǵamyzdyń 1945 jyly 2 mamyr kúni ekinshi reet Keńes Odaǵyna batyry ataǵyna usynylǵanyn ekiniń biri bile bermeidi. Munda osyǵan qatysty arnaiy qol qoiylǵan resmi marapat qaǵazy bar. Keiin aǵamyzǵa Lenin ordeni berilgen de, ekinshi ret alǵan batyr ataǵy tabys etilmegen. Biz bul resmi qaǵazdy arnaiy muraǵat derekteri arqyly taptyq. Ataq-dańqqa qumarlyǵy emes shyǵar, Saǵadat aǵamyz ekinshi batyrlyq marapatyn kerek te etpegen. Biraq resmi qujattardy tapqannan keiin munyń barlyǵyn ózi de rastady. Óitkeni ataqqa emes, Otanyna adal boldy. Áskeri kóshbasshy bola júrip, qarapaiymdylyǵynan ekinshi alǵan batyr ataǵyn da kere ketpegen, – deidi qor tóraǵasy Mahmut Nálibaev.
Rasynda da Saǵadat Nurmaǵanbetov Orta Aziia áskeri okrýgi basshysynyń birinshi orynbasary, 1980 jyldary Vengriiada keńes áskerleri quramy basshysynyń birinshi orynbasary boldy. Bul ǵana emes, Saǵadat Nurmaǵanbetov ekinshi dúniejúzilik soǵys jyldarynda Gitlerdiń býnkerine birinshi bolyp kirgen áskeri adam. «Gestapo ǵimaratyna» da Saǵadat aǵamyzdyń batalony birinshi bolyp engen. Al elimiz egemendikke qol jetkizgende Prezidentpen birge keńese otyryp, Qazaqstannyń táýelsiz áskerin de alǵashqy bolyp jasaqtady. Qarýly kúshterimizdiń 80-90 paiyzy basqa ult ókilderin quraǵandyqtan, áskerdiń mańaiyna ulttyq kadrlardy shoǵyrlandyrdy. Osy jerde aita ketetin bir jait, batyr aqsaqaldyń ózi qoltańba qoiyp, Mahmut Ybyraihanulyna tartý etken «Moi perednyi krai» degen óziniń ómir jolyna, áskeri qyzmetine arnalǵan kitaby da murajaida saqtaýly tur.
Byltyrgeneraldarkeńesimenaqyldasaotyryp, 90 jyldyǵynaarnaiy medal shyǵaryldy. Sonymenqataraýǵansoǵysynyńardagerlerimenbirigip, «Saǵadat sardary» degen tósbelgi jasaldy. Eki derekti film shyqty. Patriottyq sezimdi oiatatyn «Saǵadat batyr jasasyn!» degen án dúniege keldi. Eki tilde aitylatyn bul ándi Nurlan Nurtazin degen azamat ózi oryndady.
Árine, bul Saǵadat Nurmaǵanbetov atyndaǵy qordyń tóraǵasy, «Marsel grýpp» kompaniiasynyń prezidenti Mahmut Nálibaevtyń jasaǵan qaiyrymdylyǵynyń bir parasy ǵana. Ásirese, Qyzylorda oblysynyń densaýlyq salasyna jasap jatqan jumysynyń ózi bir tóbe. Jasandy búirek apparatyn alýǵa 16 million teńge qarajat bólindi. Sonyń arqasynda búirek qyzmeti buzylǵan 52 naýqastyń jaǵdaiy jaqsaryp, turaqty em alyp júr. Oblystaǵy perinataldy ortalyqtyń náresteler bólimshesine 16 million 850 myń teńgege jasandy tynys alý apparaty satyp alyndy. Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy aýrýhanalarǵa 3 jedel járdem kóligin syiǵa tartty.
Bul ǵana emes, jaqyndaǵana «Marsel grýpp» JShS kompaniiasy Almaty qalasyndaǵy úlken stadionda salaýatty ómir saltyna qatysty densaýlyq aktsiiasyn ótkizdi. Aktsiiaǵa qoǵam qairatkerleri, eńbek ardagerleri, meditsina qyzmetkerleri, baiyrǵy sport maitalmandary, óner juldyzdary qatysty. Qaladaǵy «Januia» mamandandyrylǵan jetim-múgedek balalar úiinen 565 jas jetkinshekterge arnaiy avtobýs bólinip, jetekshilerimen birge olar stadionnyń tórine jaiǵasty.
Jiyn sońynda «Marsel grýpp» kompaniiasy jetim-múgedek balalar úiine arnaiy ákelgen úlken televizor, ártúrli turmystyq tehnikalar, kiim keshek, tátti taǵamdar men túrli jemis-jidekter tarqatty, aktsiiaǵa jinalǵan jankúierler «Marsel grýpp» kompaniiasynyń fýtbol komandasymen «Alataý» óner juldyzdarynan quralǵan fýtbol komandasynyń oiynyn tamashalady. Jeńimpazdarǵa arnaiy marapattar men aqshalai syilyq berildi. «SIVI» prodiýserlik ortalyǵynyń óner sheberlerimen birge basqa da juldyzdar ónerin kórsetti. Barlyq aktsiia qatysýshylaryna «Marsel-Sý» mineraldy sýy tegin taratyldy.
Jaqsynyń artynda jarym yrys sóz qalady. Janashyr jan ata qonys Aidarlydan Sádýaqas molda meshitin saldy. Qazaq halqynyń jeńimpazdary Iliia Ilin, Serik Sápiev pen Almas Óteshovterge at mingizdi, respýblikalyq mańyzy bar aitys uiymdastyryp, mektepterge «Gazel» kóligin syilady. Sonaý Shieli aýdanynyń Birlestik aýylynanan asyna arnap, meshit salyp, ony «Qalkúl ana sharapaty» dep atady. Saýapty jumysqa únemi ýaqytyn sarp etetin janashyr azamat ómiriniń mánin «bailyq emes, adamgershilik, shynaiy syilastyq, jaqsylyq, sharapat» dep túsinedi. Óleńdetip aitar bolsaq, «Ózin ǵana oilaǵan, jamandyqtyń belgisi. Ózgeni de oilaǵan, adamdyqtyń belgisi». Endeshe, ult úshin uly ister jasap jatqan Mahmuttai aǵamyzdyń janashyr jarqyn isterine qýanaiyq...
B.BEKBOLAT
