Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jas urpaqqa ekologiialyq bilim berý isin jolǵa qoiýdy tapsyrǵan edi. Qorshaǵan ortany qorǵaý sanaly adamnyń mindeti hám boryshy.
Dalanews tilshisi osy rette búginde AQSh-ta Djordj Vashington ýniversitetinde bilim alyp jatqan ekolog Ainur Ceiilhanmen suhbattasyp, aýanyń lastanýy, qoqys poligondary, ekologiialyq mádeniet jaily áńgime órbitken edi.
Ainur hanym, habardar bolarsyz, túneýkúni bir top almaty turǵyndary ekomiting uiymdastyrǵan bolatyn. «Megapolistegi aýa kún ótken saiyn lastanyp jatyr» deidi olar. Almatydai alyp qalanyń aýasyn tazartý úshin ne istelýi kerek? Aitalyq, JEO-lardy kómirden gazǵa kóshirý tásili arqyly máseleni sheshýge bola ma?
– Ásem Almaty qalasynda halyqtyń sany artyp kele jatqany belgili. Qazirdiń ózinde resmi derek boiynsha 2 millionnan artyq turǵyny bar megapolis.
Búgingi tańda shahardyń ekologiialyq problemasy bar ekeni jasyryn emes. Almaty oiysta turǵandyqtan, aýa ainalymyna kedergi keltirýde. Sondyqtan qalada erkin demalýǵa kedergi keltirýde. Bul óz kezeginde adamnyń densaýlyǵyna qaýip tóndirip jatqany aitpasa da túsinikti.
Aýanyń lastanýyn tómendetý maqsatynda Polsha memleketinde «taza aýa» baǵdarlamasy júzege asýda. Osy baǵdarlamanyń aiasynda eskirgen peshterdi ortalyq jylytý júiesine qosyp, jylý elektr ortalyǵy kómirden, elektr qazandyqtarǵa, kondensatty gazdy qazandyqtarǵa jáne jylý nasostaryna almastyrǵan.
Dál osylai Almatyda da osyndai dúnieni qolǵa alý kerek. Paidasy óte kóp. Kómir adam aǵzasyna, aýaǵa ziian. Al eger gazǵa kóshse, ekologiialyq máseleler de birtindep sheshiler edi.
– Almatydan bólek, búginde elimizde ekoahýaly asqynyp turǵan qandai aimaqtar bar? Elimizdiń barlyq óńirleri ekodaǵdarystyń aldynda tur dep aitýǵa bola ma?
– Árine kóshbasynda Almaty tur. Ári qarai tizimde Qaraǵandy, Temirtaý, Atyraý, Óskemen, Jezqazǵan, Nur-Sultan, Aqtóbe, Balqash. Atalǵan qalalarda ekologiialyq ahýaldyń týyndaýynyń basty sebebi sol aimaqta jumys istep turǵan ónerkásip oshaqtaryna bailanysty bolyp otyr. Demek aýaǵa bólinetin ziiandy zattardyń áseriniń saldary.
Al Almatyǵa keletin bolsaq, ol eń birinshi avtokólikterdiń kóptigi, ekinshi geografiialyq jaǵdaiy, úshinshi JEO- jumysy, tórtinshi kishigirim kásiporyndardan shyǵatyn ziiandy qaldyqtardyń áserinen ekologiialyq ahýal ushyǵyp tur.
Sondyqtanda joǵaryda aityp ótken qalalarda iri ónerkásip oshaqtary, kombinattar shekteýli mólsherli kontsettartsiialaryn tómendetip, jańa tehnologiialarǵa kóshetin bolsa, aýanyń lastanýyna jol berilmes edi.
– Búginge qoldanystaǵy Ekologiialyq kodekstiń qandai kemshiligi bar? Qujatqa qandai tolyqtyrý engizilýi qajet dep oilaisyz?
– 2021-shy jyly 2-shi qańtarda jańa Ekologiialyq kodekske qol qoiyldy. Oń tustaryn aityp ótsek máselen belgili bir ónerkásip oshaqtary qorshaǵan ortany lastaǵan jaǵdaiy tirkelse, dereý qalpyna keltirýge atsalysýy kerek. Mine, osy tusyn ekologtar kópten kútken edik.
Sońǵy 10 jylda ekologiialyq kodekske 80 ret ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen edi. Alaida osy kúnge deiin túbegeili bir ózgeris kórmedik.
Negizi, ekologiialyq kodeksti damyǵan elderdiń tájiribesine qarap jasaidy. Demek úlgi bolyp alynǵan memlekettegidei baǵdarlama is júzinde oryndalyp, tikelei elimizdegi halyqtyń turmys-tirshiligine, ál-aýqatyna áser etýi kerek emes pe?
Shet elde qorshaǵan ortaǵa zalal keltirgen ónerkásip oshaqtary men kásiporyndar erekshe baqylaýǵa alynǵan. Al bizde ekologiialyq kodekske súienip ekologiiaǵa kesirin tigizgenderge tiisti bólimder men departamentter «barmaq basty, kóz qysty» áreketke salynyp otyrǵan joq pa? Aiyppul salǵan kezde jeńildikter bolyp jatqan joq pa? Qanshalyqty qatal qarap otyr? Osyny eskerý kerek.
Táýelsizdik alǵaly beri qanshama ekologiia minstrleri qyzmet atqardy. Biraq ta sol basshylardyń el esinde atqarǵan jumystary, baǵdarlamalary ókinishke orai qalmady. Kúndelikti qorshaǵan orta máselesi nazardan tys qalmaidy, alaida salaǵa túbegeili kóńil bólinbei kele jatqany qynjyltady.
– Baiqar bolsaq, ekologiia kez-kelgendi ákep qoia salýǵa bolatyn sala sekildi kórinedi. Ashyǵyn aitý qajet, ekologiia salasy mańyzy jaǵynan densaýlyq pen bilim salasynan kem túspeitin, ári bularmen tikelei bailanysty baǵyt. Osy máseleni joǵaryda eskergisi keletin azamattar tapshy ma degen oiǵa qalasyń. Ekologiia, qorshaǵan orta máselesine Úkimet, memleket dárejesinde kóńil bólinip otyr ma?
– QR prezidenti Qasym-Jomart Toqaev qorǵshaǵan ortanyń qazirgi múshkil halin synǵa alyp, halyqtyń ekologiialyq mádenieti týraly sóz qozǵaǵan edi. Óskeleń urpaqqa ekologiialyq bilim berý isin jolǵa qoiýdy tapsyrǵan edi. Balabaqshadan bastap, bastaýysh, joǵary synyp,kolledj, joǵary oqý oryndarynda ekologiia jaily bilim berý júiesinde keńinen aitylady dep edi, alaida Bilim jáne ǵylym minstri Ashat Qanatuly qoldaý kórsetemiz degenmen, áli tolyqqandy iske aspai keledi.
Men ózim joǵary oqý ornynda ekologiia páninen sabaq bergendikten, biraz kemshilikterdi kórip júrmin. Atap aitsaq ekolog mamandary jetispeidi, sol sebepti geografiia, filologiia pánderiniń muǵalimderi ekologiia boiynsha sabaq berýge májbúr.
Qazaq «shymshyq soisada, qasapshy soisyn» demei me, demek filolog nemese qazaq tili pániniń muǵalimderi arnaiy ekologiiany tereńdep oqymaǵannan keiin aýa, topyraq, sý qabatyn qaidan biledi?
Jalpy joǵary oqý oryndarynda ekologiialyq mádeniet, ekologiialyq saýattylyq, sana degen uǵymdardy qalyptastyrý úshin, ekologiialyq kodeksti ármen qarai nasihattaý úshin «Qorshaǵan orta» degen pándi engizý kerek dep sanaimyn.
Japoniia elinde kishkentai balabaqshaǵa baratyn balaǵa qoqystardy suryptaý, kóshege laqtyrmaý, tabiǵatqa aiaýshylyqpen qaraý syndy qaǵidalardy úiretedi.
Bizde de jaratylystaný, ózin-ózi taný syndy baǵdarlamalar balabaqshada iske asyp jatyr. Alaida joǵarý oqý oryndarynda Filosofiia, Qazaqstan tarihy syndy, ekologiiada mindetti pán retinde qarastyrylýy kerek.
Adam qandai mamandyqtyń iesi bolsa da, tabiǵattan alystamai, qorshaǵan ortadan alystamaýy kerek.
– Elimizdegi qoqys poligondarynyń kópshiligi syn kótermeidi. Osy máseleni qalai jáne qandai jolmen retteýge bolady? (qatelespesek, elimizde 3 myńǵa jýyq osyndai poligony bar eken).
– Qazirgi tańda qoqys poligondarynyń barlyǵy derlik talapqa sai dep aita almaimyz. Keibiri adamdar turatyn jerge óte jaqyn ornalasqan.
Bizdegi poligondar ashyq dalada bolǵandyqtan, kóbinese keletin qoqystar jerge, topyraq astyna sińbeitin, 100, 200 jyldap, keibir plastik ónimderi 400 jylǵa deiin joiylmai jatady. Demek bul topyraqqa, sýǵa, aýaǵa, sol jerge jaqyn eldi-mekenderderde ómir súretin adamdardyń densaýlyǵyna keri áser etetini sózsiz.
Negizi sol turǵyndardyń densaýlyǵyna diagnostika jasap, baqylaityn bolsa, kóptegen aýrýdyń sebepteri osy poligonǵa jaqyndyǵynan bolyp jatady.
Jáne taǵy bir kemshilik sol qoqys poligondaryndaǵy qaldyqtar keide órtenip, saldarynan aýa lastanyp, qorshaǵan ortaǵa ziianyn tigizýde.
Jalpy Qazaqstandaǵy poligondarda 22 mlrd tonna qaldyqtar bar. Onyń 96 milliony turmystyq qaldyqtarǵa jatady. Orta eseppen árbir almatylyq 100 kg turmystyq qatty qaldyqtardy tastaidy eken.
Al poligonǵa keletin qoqystardyń qansha paiyzy suryptalady jáne suryptalmaidy?
Toksindi, ýytty, ýly, qansha paiyzy kádege jaratylady? Onyń eshqaisysyn eshkim bilip jatqan joq. Ziiandy zattar bólek suryptalyp jatyr ma, himiialyq zattardyń aýaǵa qanshalyqty kesirin tigizýde, sol jerge jaqyn jerde ómir súrip jatqan aamdarǵa qanshalyqty aýa arqyly taralyp jatyr? Mine, osy suraqtar boiynsha bizde qoqys poligondaryna qatysty monitoring jasaityn mekemeler joqtyń qasy.
Poligondardyń sanyn azaitý úshin qalalyq jerlerde arnaiy qaldyqtardy qabyldaý oryndaryn kóbeitý kerek. Himiialyq, tamaq, qaǵaz qaldyqtaryn qabyldaityn mekemeler, meili jeke kásipker osy ispen ainalyssada, olardyń isin ári qarai jetildirý úshin memleket jaǵynan qoldaý kórsetip, salyq mólsherin tómendetse.
Óitkeni turmystyq qaldyqtardy jinaý, tasý, óńdeý jumystaryn uiymdastyrý qyrýar eńbekti qajet etedi. Eń bastysy bul jerde turǵyndar arasynda qoqystardy suryptaý mádenietin qalyptastyrýymyz kerek.
– Qazirgi tańda siz AQSh-ta bilim alýdasyz. Ol jaqtaǵy halyqtyń ekomádenieti qai deńgeide? AQSh turǵyndarynyń ekologiialyq saýatyna qandai baǵa beresiz?
– Iá qazirgi tańda «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly Djordj Vashington ýniversitetinde taǵylymdamadan ótip jatyrmyn. Bul jaqtaǵy halyqtyń ekomádenieti óte joǵary deńgeide dep aitýǵa bolady. Órkenietti elderde bul qalypty jaǵdai.
Mysaly kez kelgen ónimdi satyp alǵan taýarda eko belgi bolady. Koka-kola quny 4 aqsh dollary desek, sol baǵaǵa aliýminii qalbyrdy qaita qorytýǵa, qoqysqa deiin aparyp tastaýǵa, kádege qaita jaratýǵa kompaniia atynan qarjy bólinip qoiǵan.
Al bizdiń elde qalai desek. Sýsyndardy shyǵarǵan kompaniianyń nemese basqa ónimder shyǵaratyn zaýyttar tek dúkende shyǵarǵan taýarlary ótse, shyǵyndaryn japsa degen maqsattary ǵana bar.
Halyq taýarlaryn tutynǵannan keiin qoqystardy suryptaýǵa, qaita óńdeýmen sharýasy joq. Qysqasy shólmektiń, qoraptyń jaǵdaiy qyzyqtyrmaidy.
Al Amerikada ónimdi shyǵarýshy men, tutynýshy arasynda bailanys bar. Ortaq múdde bir. Sonymen qatar, bul jaqta plastikalyq shólmekti qaita óńdeýge yńǵaily etip, juqa qylyp shyǵarady. Órkenietti elderde barlyǵy oilastyrylǵan. Al egerde tamaqtardyń qaldyqtaryn nemese plastikalyq bótelkelerdi, polietilen paketterdi kómetin bolsań nemese kóshege laqtyryp ketseń aiyppul tóleisiń.
– Qazaqstandyqtardyń ekologiialyq saýaty men mádenietine qandai baǵa beresiz?
– Bizde qorshaǵan ortany qorǵaý, tabiǵatty aialaý syndy dúnielerdi nasihattaý jaǵy álsizdeý der edim. Qaǵaz qaldyqtaryn makýlatýraǵa ótkizý jastar arasynda qyzyǵýshylyq týdyrmaidy.
Kerisinshe qoqystardy jerden kóterip alyp, arnaiy qoqys jáshigine salýdy kóp adamdar namys kóredi. Kóp jaǵdaida bir qoqys jáshigi turady. Soǵan tamaq qaldyqtarynda, plastikalyq bótelkelerdi de, qaǵaz qaldyqtarynda salyp jatady. Suryptaý joq. Ár adam qorshaǵan ortaǵa jiti mán berip, tabiǵatty aialasa, tal ekse, tazalyq jumystaryna bir kisidei atsalyssa, ekologiialyq mádenietti qalyptastyratyn edik.
Suhbattasqan, Qýanysh Rahmetollauly
Dalanews anyqtamasy
Seiilhan Ainur Seiilhanqyzy, Abai oblysy Aiagóz qalasynyń týmasy. 1986j. Ekologiia mamandyǵynyń magistri, PhD, Abai atyndaǵy QazUPÝ-diń zertteý laboratoriiasynyń 2 kýrs postdoktoranty, Abai at. QazUPÝ, Jaratylystaný jáne geografiia institýtynyń aǵa oqytýshysy, ál-Farabi at.QazUÝ Biomeditsina ortalyǵynyń ǵylymi qyzmetkeri. Bilim salasynyń úzdigi. "Turaqty damý kontekstinde jasyl ýniversitet tujyrymdamasyn qalyptastyrý" jobasynyń avtory jáne jetekshisi.
Bolashaq halyqaralyq baǵdarlamalasynyń 2021j. stipendiia iegeri, AQSh, Dj.Vashington ýniversiteti. Mamandyǵy - Ortalyq Aziia elderindegi bilim berýde menedjmentti damytý baǵdarlamasy. Vashington qalasy.
