Bilik ashyq saiasat ustanýda
«Qańtar oqiǵasy» beibit sherýden bastaý aldy. Onyń órbý kezeńin negizgi úsh tolqynǵa bólip qarastyrǵan jón. Ári bulardyń arajigin ajyratyp aitý mańyzdy.
Sol kúnderi Aqtaýdaǵy alańnyń ózine jiyrma myńdai azamat jinaldy. Bul kezde quzyrly organdar men qarapaiym halyq arasynda eshqandai qaqtyǵys oryn almady. Sherýdiń birinshi tolqyny shielenissiz ótti. Almatyda da, Shymkent pen Taldyqorǵanda da alańǵa shyqqandar beibit jaidaida óz talaptaryn qoimaq boldy. Tek kópshiliktiń osy oiyn ártúrli marginaldy toptar buzdy. Olardyń arasyna saiasi ekstremister de bar edi.
Osylaisha ekinshi tolqynda túrli qaqtyǵysqa jol berildi. Arandatýshylar araǵa kirdi. Úshinshi tolqyn kezinde sherýshiler qataryna kriminaldy toptar men radikaldy top ókilderi qosylyp ketti. Bul kezde kimniń beibit sherýshi, kimniń búlikti ekenin ajyratý múmkin bolmai ketti.
Sonyń kesirinen ǵimarattar órteldi, áskeri jáne politsiia qyzmetkerlerimen qaqtyǵys údedi. Artynsha memlekettik jáne quqyq qorǵaý mekemelerine shabýyl jasalyp, dúkenderdi tonaý beleń aldy. Mine, qańtar oqiǵasy kezinde baiqalǵan úsh tolqyn osy. Eger bilik tarapynan naqty, sheshýshi qadamdar jasalmaǵanda qaqtyǵystyń tórtinshi jáne besinshi tolqyny da oryn alýy múmkin edi. Jaǵdaidyń der kezinde rettelýine Memleket basshysynan bastap, barlyq quzyrly oryndardyń aqparatty jedel, túsinikti, jan-jaqty taratýy yqpalyn tigizdi.
Kóziqaraqty azamattar birinshi kúnnen oqiǵaǵa qatysty mańyzdy aqparattyń únemi berilip otyrǵanyn baiqaǵan bolar. Memleket basshysy da alǵashqy sátten bastap jii úndeý jasap, suhbat berdi. Bul úrdisti Bas prokýratýra men Ishki ister ministrligi úzdiksiz jalǵastyryp keledi. Quzyrly oryn ókilderi halyqtyń kókeiindegi saýaldarǵa tolyqqandy jaýap berip, tergeý barysy týraly, jańadan paida bolǵan aqparattar boiynsha der kezinde túsinikteme joldaýda. Iaǵni, memlekettik qurylymdardyń burynǵy aqparattyq júiesi men bul jolǵy aqparat taratýynda úlken aiyrmashylyq bar.
Tarazy basynda – Táýelsizdik
Qazir «Qańtar oqiǵasy» týraly aitqanda terror, terrorist degen sózder qatar aitylady. Jalpy halyqtyń terroristke qatysty túsinigi qyzyq. Bizde sodyr dese kóz aldyna qarý asynyp, avtomat ustaǵan adam elesteidi. Shyn máninde jaǵdai basqasha. Alysqa barmai-aq 2016 jyly Aqtóbede oryn alǵan qaiǵyly oqiǵany mysalǵa alaiyq. Sol kezde 25 adam búkil eldi basyna kótergen edi. Osy tusta da halyq «bizdiń beibit elimizde júrgen bul qandai terrorister?» dep tańdanǵan. Sebebi Aqtóbede terakt jasaǵan azamattar naqty bir uiymnyń múshesi emes edi.
Shaǵyn qalany astań-kesteń etip, búkil eldiń tynyshtyǵyn ketirgen sol oqiǵa da qarapaiym basqosýdan bastalǵan. Bári birge otyryp Siriiadan kelgen aýdiony tyńdaidy. Aýdiodaǵy úndeýdiń maqsaty – jihadqa shaqyrý. Solaisha, jigitter bir-birin qamshylap essiz áreketke barady. Sońy jańaǵydai bassyzdyqqa ulasyp, birazynyń ómiri túbegeili ózgerip shyǵa keldi. Osy oqiǵaǵa da terakt dep baǵa berdik. Endeshe, nege dál osyndai stsenariimen ótken Almatydaǵy oqiǵalardy terakt demeimiz? Bul talasatyn másele me?
Keibir azamattar terrakt bolsa, ony qaisy uiym uiymdastyrǵan degen saýaldy kóldeneń tartady. Shyndyǵynda Aqtóbedegi jáne 2011-12 jyldary oryn alǵan basqa oqiǵalarda da naqty bir uiymnyń ókilderi bolmady. Azamattar kóbine belgili bir uiymnyń quramynda bolmasa da, jihad máselesin talqylaidy. Bizdegi radikalizmniń ereksheligi osynda. Eldiń túsinbeitini de sondyqtan.
Ártúrli uiym ókilderiniń birigýiniń eki jaǵy bar. Birinshi tusy – báriniń basyn biriktiretin naqty uiym joq. Memleket áli kúnge deiin uiymnyń qurylýyna jol bermei, kúres júrgizip keledi. Al ekinshi jaǵy shashyrańqy bolǵanymen, oiy buzyq azamattar avtonomdy túrde, kezdeisoq osyndai qadamdarǵa bara salady. Sol kúnderi memlekettik bilik organdarynyń ǵimarattaryna, politsiiaǵa, strategiialyq jáne áleýmettik nysandarǵa shabýyldardy kórdik. Zań boiynsha bul terrorizm aktisi bolyp esepteledi. Mine, qańtar oqiǵasy bizge sony aiqyn dáleldep tur.
Terrorizm, radikalizm qoǵamdaǵy túrli áleýmettik derttiń belgisi
Qańtar oqiǵasy terrorizm máselesine atústi qaraýǵa bolmaitynyn taǵy bir dáleldedi. Qazirgi kezde tergeý isi qaqtyǵysqa aralasqan radikaldy uiymdardyń bailanysyn tekserýde. Bul kúnderi tarazy basynda bizdiń táýelsizdigimiz ben memlekettiligimiz turdy.
Qazir tergeýdiń qalai júrip jatqanyna, nátijesine alańdap, qulaq túrip otyrǵan jan kóp. Eń birinshi tergeý sharalary tolyq aiaqtalýy tiis. Sol boiynsha terrorizmmen kúresý joldary jáne basqa da amaldary qaita qaralady. Árine, biz qazir «terrorizmmen, radikalizmmen kúreste qandai jańa tásilderdi eskerýge tiispiz, neni nazarda ustaýǵa mindettimiz?» degen suraqtarǵa jaýap izdep, shara qabyldap jatyrmyz.
Sonymen birge radikalizm men terrorizmge aparatyn faktorlarmen kúresýdiń alǵysharttaryn anyqtaý da kún tártibinde tur. Shyn máninde, terrorizm, radikalizm ol qoǵamdaǵy áleýmettik derttiń belgisi ǵana. Al sol dertke, áleýmettik keselge alǵyshart bolyp otyrǵan faktorlardy anyqtaý kóptegen túitkildi sheshýge kómektesedi.
«Jańa Qazaqstanda» jabyq qurylym bolmaýy kerek
«Jańa Qazaqstan» qurý birdiń emes, birligi kúshti eldiń ǵana qolynan keledi. Sondyqtan týǵan jerimizdiń tútininiń túzý shyǵyp, el ishi daýdan, syrty jaýdan aman bolýy árqaisymyzǵa bailanysty. Memleketti ózgertý óz qolymyzda.
Ras, biliktiń ár salasynda júrgen áriptesterdiń jabyq formatta jumys istep úirenip qalǵany jasyryn emes. Elmen tikelei júzdesýden, saýaldarǵa tótesinen jaýap berýden jasqanatyndar az emes.
Degenmen Prezidenttiń ózi «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy arqyly memlekettik qyzmetkerlerdiń halyqqa jaqyndaýyna, ashyq dialogtyń ornaýyna múddeli bolyp otyr. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta barlyq jaýapty tulǵalar jurtshylyqpen ashyq pikirlesip, keri bailanys ornatýǵa beiimdelýi kerek.
Joldaý – jolbasshymyz
Memleket basshysynyń jyl saiynǵy Joldaýyn halyq asyǵa kútedi. Dástúrli sipat alǵan bul qujattyń el ómirin oń baǵytqa ózgerterine kópshilik senedi. Biylǵy Joldaýda «Qańtar oqiǵasy» kezinde halyq aitqan, usynǵan máseleler nazarda ustalady dep oilaimyn. Óitkeni bul Joldaý kabinette otyryp ázirlenip jatqan joq. Barlyq másele qoǵamdyq talqylaý arqyly pysyqtalýda. Bir ai buryn Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń májilisi ótti. Onda aitylǵan mańyzdy pikir, usynystar Prezident nazarynda. Iaǵni, Joldaý el ishindegi kókeikesti máselelerdiń túiinin tarqatary anyq.
Nurlan JUMAHAN
