Qazaqstandaǵy jylý kózderin jańalaý qyrýar qarjyny qajet etedi. Demek balama qýat kózi kerek. Sondyqtan eldegi energetikalyq infraqurylymnyń ábden eskirgenin eskergen prezident Toqaev, eki jyl burynǵy joldaýynda atomdy beibit maqsatta paidalanýdy jan-jaqty zertteýdi Úkimetke arnaiy tapsyrǵan.
Atom energetikasyn beibit maqsatta qoldaný - energiianyń qainar kózi deidi mamandar.
AQSh-ta atom salasy boiynsha bilim alǵan, búginde «Samuryq-Qazyna» qory munai-gaz, taý-ken jáne energetika aktivteri departamentiniń aǵa menedjeri Áset Mahambetov:
«Jasyratyn joq, AES-ke qatysty radiofobiia qalyptasqan. Sol sebepti biz el arasynda atom energetikasyn beibit maqsatta qoldaný boiynsha túsindirý jumysyn júrgizýdemiz.
Máselen alpaýyt Amerikada atom energetika salasynda alǵashqy apattyń biri oryn alsa da, qazir atomdy beibit maqsatta paidalaný boiynsha álemde kósh bastap tur. Amerika halqy atom energetikasyna oń kózqarasta qaraidy.
Qazirgi tańda atom reaktory boiynsha álemde kósh bastap tur. 94 atom reaktory AQSh-tyń shamamen 20 paiyz elektr qýatyn óndirýde», - dedi sarapshy.
Jańa Qazaqstan beibit atomdy qoldanysqa engizýde kóptegen qadam jasaýda. Kýrchatov qalasyndaǵy Ulttyq iadrolyq ortalyqta iadrolyq tehnologiia múmkindikterin beibit maqsatta paidalaný jáne damytý boiynsha alǵashqy jobalar jasalýda.
"Paidalanylǵan otyndarǵa qatysty, ótken ǵasyrda Mańǵystaýdaǵy atom energiia kombinatynda óte joǵary neitrondyq jolmen qýat óndirilgen. Al bul ádisti álem elderi endi qoldanyp jatyr. Ondaǵy qoldanylǵan otyndar qazir Kýrchatovta saqtalady. Jalpy atom energiiasynan kóp qaldyq shyqpaidy", - dep oiyn bildirdi Qazaqstandyq atom elektr stantsiialary JShS bas direktory Timýr Jantikin.
Ekonomika ósken saiyn, qýat kózine degen suranys ta artary sózsiz. Osy rette AES salý arqyly eldiń energetikalyq potentsialyn arttyrady degen pikir bildirdi Áset Mahambetov.
«Egerde 1-2 jyldyń ishinde elimizde atom elektr stantsiiasyn salý boiynsha sheshim qabyldansa, tehnikalyq jáne ekonomikalyq negizdeme, jobaǵa qatysty qujattar daiyndalǵannan keiin baryp, qurylystyń ózine kóshemiz.
Iaǵni, atom elektr stantsiiasy 2035 jylǵa qarai paida bolmaq degen úmittemiz. Sol jylǵa deiin elektr energiiasynyń tutyný kólemi de ósetinin boljap otyrmyz. Mysaly byltyr 115 mlrd kVt/saǵat qýat kózin tutyndyq. Kórsetkish jyl saiyn kemimese, óse bermek. Boljaǵanymyzdai 2 reaktardan turatyn 2800 megavatqa deiingi qýaty bar atom elektr stantsiiasyn salatyn bolsaq, eldegi 8-10 paiyz elektr qýatyn óndire alamyz», - dedi sarapshy.
Qazirgi tańda álemde ýrandy meditsinada, qurylys salasynda, óndiriste, aýyl sharýashylyqta qoldanyp, kúnnen kúnge aýqymy keńeiýde. Aqiqatyn aitsaq, adamzat bolashaǵyn AES-syz elestetý múmkin emes.
Áset Mahambetovtiń aityp ótkenindei Qazaqstan AES salý máselesinde 4 memlekettiń tehnologiiasyn qarastyryp otyr, olarǵa qoiylatyn talap ta qatal bolmaq.
«Elimizde AES salýǵa nietti vendorǵa qoiylatyn eń basty talap: reaktorlar qaýipsiz bolýy shart. Atom stantsiiasyn salýǵa 4 kompaniia úmitti. Frantsiianyń EDF, Ońtústik Koreianyń KHNP, Reseidiń Rosatom jáne Qytaidyń iadrolyq ónerkásip korporatsiiasy CNNC-nyń usynystaryn qarastyryp jatyrmyz. Reaktorlardyń tehnikalyq jáne ekonomikalyq sipattamalary súzgiden ótýde. Olardyń barlyǵy qaýpisizdik deńgeii joǵary +3 býyndaǵy reaktorlar. Barlyǵy 1000-1400 MVt qýattyń kóleminde bolady.
Almaty oblysyna qarasty Balqash mańyndaǵy Úlken aýyly elektr júiesi magistraldaryna, Qazaqstannyń ońtústigi men soltústigin qosatyn tranzittik jelilerge jaqyn ornalasqandyqtan AES salýǵa laiyqty dep tanylyp otyr», - dep oiyn bildirdi Á.Mahambetov.
Atom elektr stantsiiasynyń qorshaǵan ortaǵa áseri jaily da túrli pikir aitylýda. Qazaqstan energiia kózderiniń 70 paiyzyn kómirden, 20 paiyzy tabiǵi gazdan alady.
Ekolog Raihan Beisenova «aýany lastap, kóktútindi býdaqtatyp jatqan JES-terge qaraǵanda, AES áldeqaida qaýipsiz ári ziiansyz», - dep pikir deidi.
Sonymen qatar AES-tiń aýaǵa, qorshaǵan ortaǵa áserin zertteý satysy kezinde mindetti túrde qoǵamdyq pikir talastar ótkizilgenin jetkizdi Áset myrza.
«Búgingi kúnge deiin energetika ministrliginiń, «Samuryq-Qazyna» janyndaǵy qoǵamdyq keńesterde atom elektr stantsiiasyn salý jan-jaqty talqylandy. Joǵary oqý oryndarynda, ǵalymdar men, halyq arasynda ashyq talqyladyq», - dep atap ótti Mahambetov.
Elde AES salynsa oǵan qajetti otyn qory da ózimizde jetkilikti deidi «Qazaqstandyq atom elektr stantsiialary» JShS bas direktory Timýr Jantikin.
«Qazaqstan atom energiiasyna qajetti otyndy óndirý, eksporttaý jaǵynan álemde kóshbasshy orynda tur. Máselen atom energetikasyna qajetti shikizat óndirý boiynsha álemde Qazaqstan birinshi orynda, al ýran qory boiynsha ekinshi orynda. Ári ýran óndirisi bizde jaqsy damyǵan. Sonymen qatar bizde osy atom salasyna qatysty bilikti de bilimdi mamandar jetkilikti»,- dedi ol.
Qazirgi tańda álemde 400-den asa iadrolyq reaktor jumys istep tur, 100-ge jýyq atom reaktoryn iske qosý jobasy bar. Onyń ishinde AQSh, Frantsiia, Japoniia siiaqty memleketter atom energiiasyn óndirýde kósh bastap keledi. Al álemdik naryqta munai jáne gaz baǵasynyń jyldan-jylǵa qymbattaýy, bul energiia kózderiniń tabiǵi qorynyń azaiýy adamzatty basqa da tiimdi qýat quraldaryn izdeýge májbúrleidi.
Osy jolda jahandyq ekonomika balamaly qýat kózderinen áldeqaida tiimdi atom energetikasyna basymdyq beredi. Demek, atomdy beibit maqsatta tiimdi paidalaný eldiń damýyna, ósip-órkendeýine jol ashar múmkindiktiń biri deýge bolady.
Sala mamandarynyń pikirinshe bizde energiianyń balama kózin damytýǵa shikizat ta, kadr da, infraqurylym da jetkilikti. Aldaǵy mindet atomdy qyryp-joiý quraly emes, beibit maqsatta qoldanýdyń qazaqstandyq úlgisin qalyptastyrý.
Qýanysh RAHMETOLLA
