«Ánniń de estisi bar, eseri bar» dep ony baǵalai bilgen. Esti án áýezdi áýenimen, áserli sózimen júrek qylyn terbep, adamdy ózine baýrap alatyny ras.
Óz basym osyndai án qudiretine tánti bolǵanym, shynashaqtai qana qazaqtyń qara balasynyń qazaqtyń dástúrli ánderin shyrqaý shegine shyǵara shyrqaýy. Shynashaqtai ǵana qara bala dep otyrǵanym – Nurjan Qabimoldauly Janpeiisov.
Men Nurjan inimdi sonaý stýdent kezinen bilem. Allanyń mańdaiyna jazǵan baǵy bolar, Taldyqorǵan pedagogika Ýniversitetinde oqyp júrgende Jetisýdyń bulbuly atanǵan, Qazaqstannyń halyq ártisi Dánesh Raqyshevtiń shákirti atanyp, 2 jylǵa jeter jetpes tálim-tárbiesin alypty. Ózi aitqandai: «halyq ánderin jáne Dákeńniń tól ánderin Dákeńniń aldynda otyryp, óz aýzynan úirengen» eken. Meniń paiymymda, osy bir kezeń Nurjannyń án ónerine kásiptik deńgeide den qoiǵan jarqyn sáti bolar.
Ónerpazdyń ómir ózegine úńilsem, bala shaǵynan qolyna dombyra ustap, án men kúidiń uiyǵyna bólengen otbasynda erjetkeni. Qazaq óneriniń órinde otyz jyldan astam óner kórsetip kele jatqan Nurjan inimniń ómiri ánmen egiz órilgen dese de bolady. Ákesi Qabimolda aýyldyń qarapaiym aqsaqaly, dombyranyń qulaǵynda oinaǵan ónerpaz bolǵan, ásirese Jetisý óńirine tán qońyr sazdy shertpe kúilerdi sheber oryndaǵan eken. Anasy da aýyldyń alty aýzyna júirik, toi-dýmannyń kórigin qyzdyrǵan ónerli jan bolǵan.
Osy bir jáit kópshilikke beimálim. Bul jáitti Astana qalasynyń mańynda Qabanbai batyrǵa kesene turǵyzylyp (1999 jyl), baba basyna taǵzym etip barǵanymyzda Abdrahmanov Kamal aǵamyzdan estidim. Estidim de tańdandym. Óitkeni, genetika iliminde adamǵa tán erekshe qasietter tuqym qýalaýshylyq qasietke ie ekeni oiyma oraldy.
Ónerli adamdy ómirdiń ózi ekshep, ózi tanytatyny belgili. Boiǵa daryǵan erekshe qabilet, kóbine, tektilikten bastaý alyp, óner órisinde kásibi órilip, el-jurtynyń násibine ainalatyny zańdylyq. Nurjan inim de osy zańdylyq aiasynda tolassyz izdenisi arqyly týa bitken qabiletin ushtap, ónerli ortada ónerin shyńdap, án óneriniń tórine órledi.
Alladan berilgen qabilet ádette birneshe baǵytta kórinis tabatyny ǵylymǵa belgili. Mysaly, týma qabilet, kóńil-sezim qýatymen aiqyndalatyn qabilet jáne adamnyń tynymsyz eńbegimen shyńdalatyn qabilet. Kóbine, qabilet ortaǵa beiimdeýshilik nátijesinde shyńdalatyny aqiqat. Adam ózinde joqty ózgelerge elikteý, solardan úirený, ony boiyna sińirý jáne qalypty ádetke ainaldyrý arqyly da qabyldaidy.
Otbasynda áke tárbiesimen halyqtyń dástúrli ánderi men kúileriniń áýenine sýsyndap, anasynyń óleńderin qulaǵyna quiyp ósken Nurjan, úlken ómir jolyna attanǵanda Dánesh atanyń tálimin alyp, qazaq eliniń dástúrli án ónerinde óziniń dara bolmysyn boiyndaǵy osyndai qabiletteriniń úilesýi arqasynda somdai aldy.
Men biletin Nurjan jany jaisań, boiynda jasandylyq joq jan. Qarapaiym, ashyq-jarqyn kishipeiil. Tirshilikte qandai qarapaiym bolsa, sahnada da osy tabiǵi qasietin saqtap keledi. Jaratylysyna tán sypaiy minezimen ónerdiń órine órlese de, sol qalybyn saqtap keledi. Ómiri ánmen órilgen Nurjannyń rýhani áleminde qarapaiymdylyqpen qatar erekshe daýysy, talantyn shyńdaǵan qarymdy erik-jigeri keremet úilesim tapqan. Sondyqtan da bolar boiynda jasandylyq baiqalmaidy, árdaiym ashyq jarqyn júrgeni jáne aýzyn ashsa kómeiinen káýsar án tógilip turady.
Ózegi talant pen ónerden órilip, jaqsy minez-qasietterdi boiyna sińirgen adamdyq bolmysy - Nurjannyń ózindik tól tańbasy. Otbasynan alǵan tárbie, óner darabozy Dánesh aǵadan alǵan tálim Nurjannyń adamgershilik qasietin ushtap, óner órisin keńeitip, bolmystyq daralyǵyna jol ashqandai.
Án aitarda dombyrasyn serpilte tartyp, arqalanyp ketetin ádeti ózine jarasyp-aq tur. Jan tánimen berile án shyrqaǵanda án yrǵaǵymen birge teńselip, tebirenip ketetini júreginiń náziktigi men boiyndaǵy óneriniń qýat-kúshi ispetti. Nurjannyń dombyramen súiemeldep án aitý sheberligi, shynymen erekshe. Ásirese, án aitpas buryn, ánniń sipatyn ashý maqsatynda ishki iirimderin qulpyrta oinaitatyn kirispe shertpesine tánti bolasyń. Eń keremeti, kirispe keide ánniń melodiiasyna qurylsa, keide ózgeshe bir sarynda oryndalyp, án áýenine úilesimdi ulasyp jatady. Nurjannyń jaidary minezi «dombyrany saýsaq sóiletpeidi, kóńil sóiletedi» degen Táken Álimqulovtyń sózin eske salady.
Qazaq ánderi oryndaýshylyq máner-naqyshy jáne shyrqaý ereksheligine qarai Arqa ánderi, Kenen Ázirbaev bastaǵan Jetisý mektebi, Batys Qazaqstan sazy, Altai áýeni, Syr boiy maqamy bolyp jikteletini barshaǵa málim. Mysaly, aspanǵa áýelete aitý mánerine qarap Birjannyń, babymen qalyqtap, sulý áýezben órilse Aqan seriniń, asqaqtata aitylatyn keń tynysyna orai Úkili Ybyraidyń áni ekenin óner qurmettegen qaýym ajyrata biledi. Osy oraida, halyqtyń qońyrjai syrshyl ánderinen órilgen birde áýelep quiqyljityn, birde báseńdei kele qaita tógilte aitylatyn san qubylmaly ózindik máneri bar Dánesh Raqyshevtyń ánderi Jetisý mektebiniń maqtanyshy.
Ásem áýen jelisimen kórkem órilgen án mátininiń úilesimdi úndesýi tyńdaýshyny baýrap alyp, bei-jai qaldyrmaityny qazaq halqyna tán qasiet. Ánniń qudireti de osy! Bul oraida ánshiniń sheberligi - áýezdi únin bulbuldai qubyltyp, án yrǵaqtaryn jutyndyryp, ásem áýenin dombyra shanaǵynan shyqqan daýys sarynyna úilesimdi shyrqaýy. Dánesh Raqyshevke tán osyndai sheberlikti óz deńgeiinde igergen Nurjan - dástúrli qazaq ánderiniń aiasyn keńitip, onyń jańasha damýyna muryndyq boldy.
Ǵylymi turǵydan alsaq, belgili bir áýen - sazǵa ainalǵan dybystyń da ulttyq tiliniń bolatyny belgili qubylys. Úndi arýy án salǵanda tek daýys boiaýynan, áýendik joldarynan úndiniń áýeni ekenin tanisyń. Bul qasietter ulttyq dybystyń da, ár ultqa tán áýendik sarynnyń da bolatynyn, sol ulttyq dybystyń óz ultyna kóbirek túsinikti tiliniń de bolatynyn ańǵartady. Qysqasy, mýzykanyń da ulttyq tili, tóltýma dybystan turatyn simvoly bar.
Osy oraida Jetisý óńirinde qalyptasqan án sazy san qily tarih talqysynan súzilip ótip, halyqtyń turmys-tirshiliginen týyndaǵan óńirlik bolmysyn sipattaityn áýezdik saryny erek asyl mura. Bul ánderge keń tynysty sony áýez, tolqyndy yrǵaq, ekpindete kelip maqpal úndi baiaý qaiyrymdarǵa ulasatyn sulý áýen tán. Jetisý ánderiniń ereksheligi qazaqtyń qara sózimen astasyp jatqan án sózi men áýeni keremet úilesim taýyp, erekshe naqysh-órnekpen órilýi.
Jetisý ánderin erekshe áspettep, tyńdaýshylardy Jetisý sazymen sýsyndatqan kúmis kómei ánshi Dánesh Raqyshev. Áýeni erekshe, qurylym-órnegi kúrdeli, iirimi mol Áset ánderiniń basym kópshiligin, mysaly, “Kishi Ardaq”, “Úlken Ardaq”, “Qarakóz”, “Qońyrqaz”, “Maqpal”, “Injý-marjan”, “Qysmet” taǵy basqa da ánderin barsha qazaq halqyna jetkizgen Dánesh atamyz. Jetisý ánshilik óneriniń ór ókiliniń biri Sádiqoja Moshanulynyń “Ahaý, aiym”, “Sary bidai”, “Erkem-ai” siiaqty kórkem naqyshymen erekshelenetin sulý sazdy ánderin de osy kúnge jetkizgeni barshaǵa málim.
Qazaqstannyń halyq jazýshysy Beksultan Nurjeke-uly «Dánesh aǵanyń murasy» atty maqalasynda: «Dánesh aǵanyń án mektebi – qazaq ónerine ózindik úlken úles qosqan mol mura... Dánesh aǵanyń ózi de, óleńi de bul kúnde halyq murasy» degen ádil baǵa beripti. Eń bastysy, ónerge degen súiispenshiligimen, eńseli eńbegimen, tynymsyz izdenisimen Áset Naimanbaevtyń qazynasyn qotaryp, Sádiqoja Moshanulynyń ánderin jandandyryp, Jetisý óńirine tán dástúrli ánderdi nasihattap, Jetisý án mektebiniń irgesin keńeitken ánshilik óneri – qazaq halqynyń dástúrli án qazynasyna qosylǵan súbeli úles.
Men Dánesh atanyń ózin kórip, qolyna sý quiyp, ánin tyńdap, ónerine sýsyndaǵan janmyn. "Dánesh senimen birge bizdiń án ónerimizge en bailyq kelipti" dep zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov aitqandai osy asyl qazynany ánshiniń óz aýzynan estip óstim. Taldyqorǵan oblystyq radiokesheniniń bólim redaktory Áýelhan Tórehanuly Dánesh atamen arǵy bette tonnyń ishki baýyndai aralasyp, keńes kezeńinde týǵan baýyrdai etene jaqyn aralasqandyqtan, ánshi ata bizdiń úide jii bolatyn. Aǵaiyn bas qosqan jiyndarda Dánesh ata otyrystyń kórkin qyzdyryp, qaýymnyń qalaǵan ánderin oryndap, áste aqjarma aqpeiilinen ainyǵan emes. Ómirde de, ónerde de qarapaiym jan sharshap tursa da eldiń kóńilin qaldyrmaityn aqkóńil edi.
Árine, adamnyń kórgen dúniesi men tyńdaǵan áýenine qarai tanymy qalyptasatyny zańdylyq. Jastaiymnan Dánesh atanyń oryndaýyndaǵy Jetisý óńirine tán ánderge sýsyndap óskendikten be, Dánesh ata oryndaǵan ánderdi estigende janym erekshe tebirenip ketedi. Ol kisi oryndaityn dástúrli ánder qazaqy koloritke qanyq. Ásirese, nóserlete tógiletin ekpin, shúmektep tamyljyǵan áýez, serpiltip sergitetin ór áýen bir sarynǵa toǵysyp, ánniń qudiretin asqaqtatyp, adamdy ózine baýrap alady. Osy ánder áýeni, ásirese, maǵan erekshe ystyq, júregimdi baýrap, sezimimdi elitip, án óneriniń tereń uiyǵyna tartyp áketedi.
Taldyqorǵan oblysynda jańadan qurylǵan ǵylymi-zertteý institýtyna qyzmetke kelgende /1993 jyl/ Áýelhan aǵamyzdyń úiinde aǵaiyn-týys jii bas qosatyn. Kezekti bir bas qosýda Nurjannyń oryndaýynda aitylǵan ánderdi estip, qatty tolqydym. Án radiodan shyrqalsa Dánesh aǵanyń daýysynan ajyrata alýym qiynǵa soǵar edi. Maqpal daýys, sol yrǵaq, sol maqam, dombyra qaǵysy da Dánesh aǵanyń máneri. Mine, qudiret! Ándi túrlendirip, quiqyljytyp, ekpindetip aita alý ár ánshiniń qolynan kele bermeitin sheberlik, osy ónerdi jetik meńgergen Nurjan inime erekshe súisindim. Qabileti bolsa da, árkimge buiyra bermes baq. «Bap shaba ma, at shaba ma, baq shaba ma» degendei, talant ta, qabilet te úilesip tur. Ásirese, daýysyn bappen ustaýy naǵyz óner.
«Jaqsy daýys – ánshiniń jarty baqyty» degendei ánshiniń daralyǵyn aiqyndaityn da daýys. Ánshi ózine tán daýysymen kórermenniń esinde qalatyny da zańdylyq. Nurjannyń daýysy dástúrli qazaq ánderiniń sheber oryndaýshysy Dánesh atanyń áýenin eske salyp, janyńdy eliktirip, qulaǵyńnyń quryshyn qandyrady. «Ustazy jaqsynyń, ustanymy jaqsy» degendei, Dánesh atadan úirengen Nurjannyń án aitý máneri sheberliktiń shyńy desem de bolady. Kez kelgen ánshi aita almaityn keibir kúrdeli ánderdi óz biiginde oryndaý Nurjanǵa buiyrǵan eken. Mysaly, Ásettiń áni «Qismet», «Ardaq», «Maqpal», áigili «Injý-marjan», halyq áni atalǵan «Ańshynyń áni», «Bópem-ai», «Baianaýyl» ánderi keń tynysty, iirimi mol, oryndaýshydan sheberlikti jáne sezimtaldyqty talap etedi. Nurjan sezimtaldyqpen, ózine tán sheberlikpen ózen aǵysyndai birde baiaý, birde ekpindi, quiqyljyp-qubylǵan ásem ánderdiń mańyzy men máiegin tyńdaýshy qulaǵyna maqpal daýysymen quiǵanda tebirenbeý múmkin emes. Án áýenimen tyńdaýshynyń júregin jaýlap alý, ánniń sáni men mánin sezindirý – Nurjanǵa tán án qudiretin qurmetteýdiń biik shyńy.
Nurjan Janpeiisovtiń án oryndaý sheberligin zerdelesek, Jetisý ólkesine tán dástúrli halyq ánderiniń úni, tálim alǵan ustazy Dánesh atamyzdyń án oryndaý máneri jáne dástúrli halyq ánderin oryndap júrgen aitýly ónerpazdardyń án aitý saryny baiqalyp turady. Daýystary jáne án oryndaý máneri uqsas bolǵanymen, árine, Nurjannyń án oryndaýy Dánesh atadan ózgerek. Óz stili bar. Úlgi tutsa da, eliktese de Alladan daryǵan talant bolar, ándi ózinshe órnektep salady. Ánderdi oryndaý barysynda ózindik áýenderiniń saryny basym ekeni baiqalady, al maqpal daýysy án yrǵaǵyn yrqyna kóndirip, tyńdaýshynyń qulaq quryshyn qandyryp, óner súigen qaýymnyń kóńilin biikke jetelep ketedi.
Dánesh atamyz tirshiliginde Nurjannyń án salǵanyn tyńdap: «Jastyq shaǵym qaita oralypty. Daýsyńnan ainalaiyn» dep bata bergen eken. Halyq jazýshysy Beksultan Nurjeke-uly: «Nurjan – Dánesh ánshiniń kenje qozysy... Dánesh ániniń búkil qaiyrymyn, iirimin Nurjan balamyzdyń boiynan tabýǵa bolady» dep baǵalaidy. Shynymen de, Nurjannyń oryndaýyndaǵy ánge qulaq túrseńiz, Dánesh atanyń únin búginge jetkizip jatqandai áserde qalasyz. Dánesh ata jinaǵan dástúrli halyq ánderiniń mol murasy bolashaqqa jol tartqandai sezinesiń. Mine, ánshi qudireti! Óitkeni, oryndaýshydan erekshe daiyndyqty, ári sheberlikti talap etetin ánderdiń tyńdaýshyǵa buzylmai jetýi – ánshiniń halyq murasyna degen erekshe qurmeti.
Nurjan ánshiniń taǵy bir ereksheligi - án shyrqaǵanda ánniń tabiǵatyna endep, ishki áýenine boilap, jan dúniesimen sezinip aitýy. Sondyqtan da tyńdarmanyn baýrap alady. Mysaly, «Ańshynyń áni», «Baianaýyl» jáne «Eń qyzyq jastyq» syndy ánderdi aitqanda daýys tehnikasymen, dombyrany sheber tartýymen, án salyp turǵandaǵy dene qimylymen kórermenderdi qyzdyryp, jelpintip jiberedi. Án shyrqaǵanda ár sózdiń maǵynasyna tereńdei enip, jan-dúniesimen sezine otyryp, shabyttana aitady.
Árine, qazaqta án de, sazger de kóp. Degenmen, halyq esinde máńgilik jańǵyryp turatyn esimder saýsaqpen sanarlyqtai. Óitkeni, án oryndaýdaǵy ózindik órnek-naqyshymen, qaitalanbas áýenimen halyqtyń asyl murasyn biikke órletken, erekshe únimen, daýysymen eldi ánmen áldilegender ǵana urpaqtan urpaqqa jalǵasyn taýyp, halyqtyń qurmetine bóleneri haq. Aqan seri, Birjan sal, jaiaý Musa, úkili Ybyrai, Áset jáne basqalarynyń jolyn jalǵastyrǵan Dánesh ata osyndai tulǵa edi. Dástúrli halyq ánderiniń kókjiegin keńeitken, Jetisý sazy mektebiniń irgesin bekitken Dánesh atanyń tálimin alǵan Nurjan Janpeiisov osynaý uly ánshilerdiń týyndylaryndaǵy qaitalanbas qazaqy naqyshty jańǵyrta, jarqyrata otyryp, ózindik órnekpen tolyqtyryp, án ónerine jańasha lep ákeldi desem artyq bolmas. Eń bastysy, Nurjannyń oryndaýyndaǵy dástúrli ánderdi búgingi jańa urpaq jyly qabyldap, boiyna sińire aldy. Mine, ánshi qudireti! Talantqa taǵzym etip, ónerge qurmet kórsetken eldiń súiispenshiligi – ánshi ónerine berilgen baǵa, ári Nurjannyń abyroiy.
Osy biikke Nurjan óziniń erinbeitin eńbek súigishtigimen, ónerge degen erekshe janashyrlyǵymen, ár ándi oryndaǵanda óz tarapynan qoiylatyn talaptarymen qol jetkizdi. Talantyn eńbekpen ushtap, udaiy izdenis ústinde tabandylyq tanytyp, erik-jigerin qairap, daýysyn baptap, dombyra shertý tehnikasyn shyńdap, ánshilik ónerdiń ózine tán kemeldik kelbetin somdady. Án shyrqaý kezinde dombyramen súiemeldeýdi jetildirý úshin kúiler oryndap, kúige tán iirimderdi igerip, dombyra shertkende saýsaqtarynan án saýylatyn tehnikany án oryndaý barysynda úilesimdi paidalanyp júrgenin bilemin. Bul ádis Nurjannyń shyǵarmashylyq izdenisindegi taǵy bir qyry.
Nurjan Janpeiisovtiń tamasha qasieti - adami bolmysy jaqsy ádetpen, úlgili ádeppen ádiptelgen. Ár shyǵarmashylyǵyna syni kózqaraspen qaraý, izdenis úrdisin udaiy jalǵastyrý jáne basqa da ádetteri Nurjanǵa tán kishipeiildilikke, úlkenmen de, kishimen de til tabysqyshtyq siiaqty úlgili ádepke ulasyp jatady. Otyz jyldan astam óner órinde júrgen Nurjan inimniń bireýmen daýys kóterip sóileskenin, qyrǵiqabaq bolǵanyn kórgen emespin, estimedim de. Kereǵar nemese qaǵyta sóilegenderdiń sózine mán bermeitini jáne olarǵa beretin jaýaby jymiyp qana bas shulǵyp kete berýi Nurjannyń márt minezin aiǵaqtai túsedi. Osyndai kórkem minezimen ónerdegi kóptegen áriptesterimen etene aralasyp, aǵaiyn-týyspen de ara jigin úzbei kele jatyr. Ótinish aitsań, elpektep, ýaqytpen sanaspai jaqsylyqtyń bel ortasynda júrgeni. Nurjannyń osy qyry kisi talǵamaityn kishipeiildiliktiń arqasy.
Ónerde dástúrli án salasynyń sańlaǵy atanǵan Nurjan ómirde «segiz qyrly, bir syrly» azamat. Jaratqannan adam balasyna berilgen jaqsy qasietter, óneri men ónegeli isteri úilestikpen somdalǵan sabaqtastyq osy «segiz qyr» degen túsinikti asha túsedi. Osy turǵydan, Nurjanǵa tán jaqsy qasietterdiń ár qaisysy syrly azamattyń bir qyry, ár qyry jan-jaǵyna nuryn shashyp, bolmysyn tolystyryp, jan dúniesiniń rýhani bailyǵyna ulasqandai. Ónerli adamnyń halyqqa tanylýy da osy jaqsy qasietterdiń adam boiynda toǵysýynan bolatyny haq, sondyqtan da qazaq maqtaǵanda segiz qyrly dep áspettegen.
Nurjan Janpeiisov inimizdiń adamgershiligin ushtap, ónerdegi izdenistiń kórigin qyzdyryp, ustazdyq jolǵa boi urǵanyn jasampazdyqtyń alǵysharty der edim. Syrt kózge sabyrly qalpy ishki kúsh-qýatynyń moldyǵyn, bolmysynda sypaiylyqtyń basymdyǵyn adaqtaǵandai. Ónerdegi tynymsyz izdenisi «bárin igersem, bárin bilsem» degen nietpen órilgen. Árkimniń baq talaiy ózinen degen halyqpyz ǵoi, ónerge degen janashyrlyǵymen, adamdarǵa degen adaldyǵymen jáne óneri men eńbegine súiengen Nurjan, ómirdegi óz soqpaǵyn salyp kele jatqan ónerpaz jandardyń jampozy.
Osy maqalany jazý barysynda Yqylas Dúkenuly atyndaǵy Ulttyq aspaptar murajaiynda ótken /2016 jyl/ kontsert-lektsiia esime oraldy. Kontsertke baǵa bergen jiynda sóz alǵan óner zertteýshisi «Qazaqtyń dástúrli áni folklor ǵana emes, ol qazaqtyń ulttyq klassikalyq óneri» degen tamasha oi aityp, osy ónerdi damytý úshin «shákirt tárbieleýmen qatar, ár oryndaýshy kitáp jazyp qaldyrsa tamasha bolar edi» degen pikir aitqan edi. Nurjan osy aitylǵan oidyń údesinen shyǵa aldy.
Sonaý 1994 jyly Taldyqorǵan qalasy Dánesh Raqyshev atyndaǵy № 3 mektep-internatynan bastaý alǵan Nurjannyń qarapaiym ustazdyq qyzmeti búgingi tańda respýblikalyq deńgeide kásibi jalǵasyn tabýda. Nurjannyń basshylyǵymen Júsipbek Elebekov atyndaǵy respýblikalyq estrada-tsirk kolledjinde Dánesh Raqyshev atyndaǵy arnaiy ánshilik synyp ashylyp, shákirtter legi tárbielenýde. T. Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademiiasynda kafedra meńgerýshisi qyzmetin atqarýmen qatar bir mezette akademiia janyndaǵy Dánesh Raqyshev atyndaǵy synypta shákirtterdi baýlýǵa da ýaqyt taba alǵany qandai. Osy igi ister Jetisý sazynyń ozyq kórinisi Dánesh mektebin damytýǵa qosqan Nurjannyń eren eńbekteriniń bir parasy. Ánshiniń dástúrli ánge degen, ustazyna degen adaldyǵy jáne ónerge degen tazalyǵynyń bir syry osynda jatyr.
Shyǵarmashylyq turǵydan ustazdyq qyzmetpen qatar án ónerindegi izdenisteri áste tolastaǵan emes. Radio mekemesiniń shań basqan muraǵatynda «Altyn qorda» saqtalǵan ánderdiń ishinen dástúrli qazaq ánderiniń úzdik úlgilerin qaita tiriltip, formatyn túzetip degendei, umyt bola bastaǵan áýenderdi nasihattaýǵa zor eńbek sińirip keledi. Dánesh aǵanyń 80 jyldyq merei toiy qarsańynda /2006 jyl/ «Altyn qordan» Dánesh aǵa oryndaýyndaǵy 51 ándi óńdep, zamanaýi úntaspaǵa túsirdi, onyń 26 - sy Dánesh aǵanyń tól ánderi edi. Dánesh aǵanyń 90 jyldyq mereitoiyna orai 60 ándi jinaqtap, ony óner zertteýshisi Murat Ábýǵazyǵa notaǵa túsirtip, án jinaǵy kitábine toptastyrdy.
Jinaqtyń aty «Saiasynda almanyń» atalýy da adamǵa oi salady. Eriksiz esińe Dánesh atanyń: «Almanyń saiasy atajurtymnyń saiasy bolyp sezildi. Emirenip kelgen meni, elim alaqanyna sap aialady» degen júrekjardy sózi túsedi. Qyryqtyń qyrqasyna ilinbegen «dúr jigit» shaǵynda shyqqan bul ánniń shoqtyǵy biik, sulý ekeni daýsyz. Án mátininiń qyzǵa degen mahabbatpen, eline degen súiispenshilikpen órilýi jáne alma baǵynyń jupar iisimen astasyp jatýy, ánshi seziminiń ásem sazben kómkerilýine ulasyp ketken. Adam júregin terbeitin osy ándi tyńdaǵanda, dástúrli halyq ánderiniń saryny buzylmai, babalar úni men adam armanynyń sazy úilesim tapqandai áser alasyń. Nurjan shyrqaǵan nusqaǵa qulaq salsańyz, tutas halyq teatry án aityp turǵandai ún estisiń. Osy jinaqty qolǵa alǵanda Nurjannyń ustazyna degen qurmetine, óner aldyndaǵy adaldyǵyna tánti boldym.
Búginde urshyqtai iirilgen zamanda ónerdi baǵalap, ózgeniń jetistigine ózinikindei qýanatyn adam sirek. Osy jaǵynan Nurjan inimniń atqaryp kele jatqan igi isteri keiingi býyn jastarǵa ónegeli úlgi. Dánesh ata oryndaǵan 115–tei ánderdi shashpai-tókpei jinaqtap, ony úntaspaǵa túsirip, halyqqa nasihattaýda zor eńbek etti. Árine, bul igilikti is. Ónerdi baǵalaýdyń etalony. Osy oraida, meniń ákem shyǵarǵan «Jailaý» áni Nurjannyń qoldaýymen notaǵa tústi, efirge de shyqty. Jetisý óńiriniń qońyrjai áýenimen órilgen ándi Nurjanǵa deiin tek ákem ózi oryndap júretin. Nurjan osy ándi óńdep, óziniń mánerimen shyrqaǵanda án túrlenip shyǵa keldi. Án aitý úshin «ándi júrekten ótkizip, júrekpen túsiný kerek» ekenin sonda ǵana jete túsindim. Osylaisha, jaqsy ándi baǵalai otyryp, ózgeniń ónerin tyńdaýshyǵa jetkize bilý Nurjannyń ónerge degen adaldyǵyn aiǵaqtaidy.
Nurjan Janpeiisovtiń ónerli ekenin, izdenimpaz ekenin, ustazdyq ónerdi igergenin aita kele, mádenietti adam ekenin ataǵan jón. Mádenietti adam dep qarym-qatynasta qarapaiym, ózgelerge syilastyqpen qaraityn, eshkimniń kóńilin qaldyrmaityn, ózgelerdiń pikirimen sanasatyn adamdy aitatyny belgili. Osy oraida, Nurjanǵa adamnyń kóńiline qaiaý túsirmeýge tyrysatyn sypaiylyq tán. Al, adamnyń kisilik qadir-qasietin izgilik dep qabyldasaq, minezi sypaiy, júris-turysy jinaqy, nieti túzý, ózi ustamdy, ári baisaldy Nurjan inim izgi adamdar sapynan oiyp turyp oryn alady.
Izgiliktiń bir kórinisine toqtalsam, jazýshy Tursynǵazy Álpeiisov aǵamyz ákesiniń tabylyp, tiri ekeninen habar alǵan sátte «Ańsaý» atty óleń jazady. Dánesh ata tirisinde osy óleńge maqamy dástúrli ánderge úndes án jazyp, radiodan oryndaǵan eken. Ákesine degen saǵynyshy júregin kernegen Tursynǵazy aǵa, inisine osy ándi oryndap berýine qolqa salady. Bolmysynan baýyrmal Nurjan osy ándi muraǵattan izdep taýyp, Dánesh Raqyshevtiń 80 jyldyq mereitoiy qarsańynda úntaspaǵa túsirdi. Bas qosqan jiyndarda osy bir erekshe án Nurjannyń oryndaýynda ǵana aitylatyn. Bul án ákege degen saǵynyshtan qoralanǵan syzdaýyqtyń aýzyn ashatyn, qýanysh-kúiinishi aralas kóńil kúidi jetkizetin áýezdi, ári áýeni bólek án.
Nurjanǵa tán jaqsy qasietterdiń taǵy bir parasy ol únemi izdenis ústinde jańashyldyqqa umtylady. Jańashyldyqqa qulshynysy «ózgeden artyq bolsam degen niet emes, jaqsyny, jańany igersem» degen nietpen atqarylatyny. Ultymyzdyń uly aqyny Abai Qunanbaiulynyń 175 jyldyq mereitoiy aiasynda «Ándi súiseń, menshe súi» atty jeke kontserti ótti. Osy kontserttiń jańashyldyǵy mol. Birinshiden, akademiialyq kontsert ótti. Ekinshiden, alǵash ret sahnadan Abai atamyzdyń «Men bolamyn demeńder» degen óleńine jazylǵan ákesiniń áni oryndaldy. Úshinshiden, dástúrli halyq ánderi «Otyrar sazy» orkestriniń súiemeldeýimen oryndaldy. Tórtinshiden, orkestrdiń súiemeldeýimen «Ulbike men Kúderiniń aitysy» sahnalanyp, ánmen aityldy. Osy jańashyldyqtyń ózegi Nurjan Janpeiisovtiń tynymsyz izdenisiniń jemisi.
Nurjan Janpeiisovtiń ónerge degen qushtarlyǵynyń uiymdastyrýshylyq qabiletimen ushtasyp jatqany da jarasymdy. Ulttyq telearnalar uiymdastyrǵan «Altybaqan», «Aýyldyń alty aýyzy», «Jetisaz», «Qazaqtyń 100 áni» jáne Almaty telearnasynyń «Injý-marjan» baǵdarlamalarynyń bel ortasynda júrgenin aitsańshy. Sonaý 2009 jyly Qazaqkontsertte júrgende ótkizgen jeke shyǵarmashylyq keshi, Yqylas atyndaǵy Ulttyq aspaptar murajaiynda ótken «Áset pen Dánesh» atty lektsiia-kontserti, «Alataý» dástúrli óner teatrynda, «Ǵalymdar úiinde» jáne «Ándi súiseń, menshe súi» atty kontsertteri halyqtyń erekshe yqylasyna bólenip, dástúrli ánderdiń ómirsheńdigin dáleldedi. Dánesh atanyń dombyrasyn saltanatty túrde «Yqylas atyndaǵy Ulttyq aspaptar murajaiynyń» tórine jaiǵastyryp, shákirttik paryzyn da atqardy.
Elýdiń belesine endi ilikse de, údesi zor shyǵarmashylyqtyń mol úlesine keneldi. «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» antologiiasyna 15 áni, Uly Britaniia /London/ memleketi shyǵarǵan «Qazaq saharasynyń dástúrli mýzykasy» jinaǵyna 5 áni endi. J. Elebekov atyndaǵy baiqaýdyń /1998/, «Jańa ǵasyrǵa – jańa án» baiqaýynyń /2000/, «Shabyt» halyqaralyq festivaliniń /2000/ laýreaty jáne Á. Qashaýbaev atyndaǵy baiqaýdyń bas júldesin ielendi. Parij qalasynda ótetin ulttyq dástúrli mýzykalyq festivaline eki dúrkin qatysty. Gastroldik saparmen Qytai halyq respýblikasyna /2002/, Mońǵol eline /2005/, Ońtústik Koreia eline jáne Resei qalalaryna baryp, kontsertter qoidy. Tolassyz izdenisiniń jemisi – repertýarynda 300-den asa ánder jinaqtalǵan. Kóbine, halyqtyń dástúrli ánderi, Dánesh ata oryndaǵan ánder jáne basqa da kompozitorlardyń shyǵarmalary qamtylǵan. Bul Nurjan inimniń qazaqtyń dástúrli án ónerin dáriptegen eńseli eńbekteriniń bir parasy. Jalpy, Nurjan Janpeiisov án ónerin qurmettegen bas qosýlardyń uiytqysy, seri jigittiń osy qyry onyń ónerge adaldyǵynyń aiǵaǵy.
Dástúrli qazaq ánderi mektebiniń oryndaýshylaryn daiyndap júrgen Nurjan «sensei» degen de ataqqa ie. Japondar muǵalim men dárigerdi erekshe qurmettep, «sensei» dep ataidy, japondar úshin qurmetti titýl. Japon halqynyń týmasy Takahashi shákirt retinde Nurjannan seksenge jýyq án úirenip, ustazyn qurmetpen «sensei» atapty. Genetika ǵylymynda qazaq pen japon ultynyń genderi uqsas keletini jaily derekter bar. Sondyqtan da bolar, ózderin qarapaiym ustaityn japon eliniń ókili 80-ge jýyq qazaq ánderin eki jylda úirenip alypty. Takahashi gazetke bergen suhbatynda: «Dombyra áýeninde adamdy eltitetin ǵajaiyp kúsh bar. Án aitqanda shabyttanyp ketemin. Ásirese halyq ánderi arqany qozdyrady» depti. Japondyq ónerpazdyń qazaq ánderin shyrqaýynyń arqasynda dástúrli qazaq ánderiniń oryndalý aiasy keńeidi, qazaq halqynyń tól óneri álemdik sahna tórine órledi.
Iá, mádeniet qairatkeri, QR eńbek sińirgen qairatkeri, ánshilik ónerdiń jampozy, professor Nurjan Janpeiisov haqynda aitylar júrekjardy lebizder kóp. Osy maqalada «Er jasy elýdiń» belesine kóterilgen Nurjan Janpeiisovtiń adami qasietine qysqasha sholý jasaldy. Alda Dánesh aǵa igergen alpystyń asqary tosyp tur. Alla buiyrtsa, áli Nurjan inim týraly aitylar, jazylar áńgimeler tolastamas. Óitkeni, bolmysy erek azamat jaily qalai tolǵansań da jarasady.
Ustazyndai qarapaiym, maqtaý men madaqtaýǵa arbalmaǵan parasatty jandy merei toiymen quttyqtai otyryp, shyǵarmashylyq eńbegine shalqar shabyt, tolaǵai tabys tileimin. Ómir degen báigede óner múddesiniń údesinen shyǵyp kele jatqan júldeger inime shyńdala ber, babyńda bol demekpin. Júirik boldyń ba, júldeni bermeý – azamattyń serti.
Aibyn TÓREHAN, professor
