Aitýynsha, bir kezderi Arys pen Baizaqtaǵy arsenaldardy teksergen. Sol kezdiń ózinde oq-dárilerdi saqtaýǵa qatysty kóptegen olqylyqtardy baiqaǵan. Ardager búgingi tańda da atalǵan saladaǵy másele túbirimen sheshilmegenin jáne áskerdegi bar kemshilikterdiń sebebi de solarda bop turǵanyna senimdi.
– Arys pen Baizaqtaǵy jarylystan keiin birneshe jazyqsyz jannyń ómirin jalmaǵan apattyń shynaiy sebebi qandai, jalynnyń shyǵýyna ne túrtki bolǵanyn ázirge eshkim ashyp aitpady.
– Men Qorǵanys ministriniń tárbie isi jónindegi orynbasary qyzmetin atqarǵan kezde sol qoimalarǵa baryp, oq-dári bóshkeleriniń ústinde otyrǵanymyzdy aittym. Sol kezdiń ózinde oq-dárilerdi qaýipsiz saqtaý úshin eshqandai normalar saqtalmaǵan edi.
Esińizde bolsa, 2001 jyly Toqyraýda arsenal órtendi, sodan keiin 2019 jyly Arys qalasynda jarylys boldy. Qazir Korolevka (Baizaq) injenerlik qoimalar áýege kóterildi. Men tipti sol jerdegi shópterdi shabýǵa májbúrledim. Polkovnik Sadyqov turǵyn úilerdiń qoimaǵa jaqyn turǵanyna nazar aýdarǵanymdy eske aldy. Bárin qalai bar solai aittym jáne eskerttim. Bizde, saiasi qyzmetkerlerde eń bastysy, barlyq bólimderdegi jaǵdaidy jaqsy bilý. Áskerlerde qandai jaǵdai bolyp jatqanynan tolyqtai habardar bolyp, Qorǵanys ministri, armiia generaly Saǵadat Qojahmetuly Nurmaǵambetovke ylǵi baiandaityn edim.
– Osynyń bárin eskersek, sizdińshe, áskeri qoimalardaǵy órtter men jarylystardyń basty sebebi nede?
– Qarý-jaraq pen oq-dárilerdi satý. Men árdaiym mundai zańsyz saýdaǵa qarsy bolǵanmyn. Áskerden ketýimniń negizgi sebebi de osynda jatyr. Qazir bárin aityp beremin...
Qorǵanys ministrliginiń qarsy barlaý bastyǵy polkovnik Boris Vladimirovich Gýndar maǵan kelip, satylymǵa «Grad», «Ýragan», «Smerch» snariadtarynyń bútin partiiasy daiyndalyp jatqanyn aitady...
Munyń bárin zańsyz, arzanǵa Qorǵanys ministri, general Qasymov Álibek Hamiduly satqysy kelip jatyr deidi. Keiinirek olar maǵan qol qoiý úshin qajetti qujat qaǵazdaryn ákeldi, biraq men ol qujatqa qol qoimadym. Tańǵalarlyǵy, atalǵan qujatta Qorǵanys ministriniń qoly qoiylǵan, negizi, onyń qoly óz orynbasarlarynan keiin ǵana turýy tiis. Biraq ol qujatqa birinshi qol qoiý arqyly orynbasarlaryna ses kórsetken.
– Al siz she? Nelikten ministrdiń buiryǵyna baǵynbadyńyz?
– Men bul iske qatysýdan bas tartyp, oq-dárilerdi satý týraly sheshimge qol qoimadym. Sosyn áskeri qyzmetten bosaý úshin aýrýhanaǵa jattym.
Sol kezdegi Qorǵanys ministriniń qarý-jaraq jónindegi orynbasary general-maior Sapsai maǵan palataǵa kelip, «Shymkenttegi ushaq Arys qalasynan oq-dárilermen tielgenin jáne satýǵa ruqsat bolmaǵandyqtan usha almai turǵanyn aitty».
Sosyn men oǵan «qolyńda qujat bar ma?» dedim. Ol bolsa «joq» deidi. Onda «nelikten bóten bireý qoimaǵa kirip, oq-dárilerdi ushaqqa tiedi» dep suradym. Ol bolsa ministr Qasymov aýyzsha aitty deidi. Men oǵan: «Valera, Qorǵanys ministriniń jazbasha buiryǵy bolmasa, erteń óziń túrmege otyrasyń» dep eskerttim. Aitqanymdai-aq boldy.
Sol sebepti órttiń negizinde sybailas jemqorlyq jatyr dep málimdeimin. Meniń sózimnen týra osylai jemqorlyq dep jazýyńyzǵa bolady. Nege deseńizder, sol kezde Arysta da osyndai bassyzdyqtar oryn aldy, oq-dárilerdi shyǵaryp satty.
Qarý-jaraq ministriniń orynbasary sottalǵanmen, eshqandai qorytyndy jasalǵan joq. Olar bul isterin jasaýdy jalǵastyrǵan bolý kerek. Men qarý satýmen Qorǵanys ministri Álibek Qasymov qana ainalyspaǵanyn, onyń artynda taǵy adamdar turǵanyna kóz jetkizdim. Bul týraly oǵan ashyq aittym. Nátijesinde, meni qyzmetimnen bosatyp, ornyma basqasyn usyndy. 1997 jyldyń 17 sáýiri kúni men áskerdegi qyzmetimnen bosatyldym.
– Baizaqtaǵy jarylystan keiin Nurlan Ermekbaev óz erkimen otstavkaǵa ketkende qandai oida boldyńyz?
– Ermekbaevty jumystan shyǵarý – tek saldary ǵana. Oǵan deiin tek áskeri ministrler boldy: A.H. Qasymov, M.K. Altynbaev, S.A. Jasuzaqov jáne qarý-jaraq boiynsha orynbasarlary shtatta boldy. Sonymen, qarý jónindegi orynbasarlardyń bári qaida, nelikten olardy eshkim eske almaidy? Qarý-jaraq pen oq-dárilerge, sondai-aq KEÝ-ǵimarattar, olardy paidalaný men órt qaýipsizdigi úshin solar jaýap berýi tiis.
Biraq bul adamdar jarylystardan keiin tasada qalady, olardy estimeimiz, kórmeimiz. Nege suraý solardan bolmaidy?
Olardyń tipti tegi belgisiz jáne esh jerde atalmaidy. Olardyń bári qaraqshylardyń asyraýshylary jáne men muny diktofonǵa tikelei aitamyn. Sondyqtan jazyńyz. Sondyqtan olardyń bári aman qalady. Qazir qarý-jaraq ministriniń orynbasary laýazymy joq. Ol jaýapty emes, tek jetekshilik etedi. Shtatty da aýystyrǵan. Ministrdiń tárbie jumysy jónindegi orynbasary qazir joq. Bul qalai sonda?
Toqpaqbaevty Qorǵanys ministri etip sailaǵannan keiin Toqyraýda jarylys bolǵany týraly oiladyńyz ba? Men aitaiyn, demek, ol jerdegi reviziiadan qoryqty. Kezinde Sát Besimbaiuly qorǵanys ministrliginde óte úlken tazalyq jumystaryn júrgizgen.
BAQ-ty oqyp otyrsam, Arystaǵy órtke qarsy dabyldy qamtýǵa 655 million teńge bólgen. Al onda atalǵan somanyń úshten bir bóligi ǵana jetti. Bir kompaniia jeńip aldy, ary qarai izderin jasyrý úshin qosalqy merdiger kompaniialarǵa berip tastady. Men ylǵi tenderdi jeńip alǵan adam jaýap berýi kerek dep aittym. Olardyń qaisysy jaýapqa tartyldy? Eshqaisysy da tartylmady.
Sondyqtan áskeri qoimalardaǵy órtterdiń shyǵýynyń basty sebebi jemqorlyqta ekenin qaitalap aitamyn. Biz osyny ysyrmaiynsha, esh jerde tártip bolmaidy.
Mysal aitaiyn.
Arystaǵy áskeri qoimalardaǵy tekseristen keiin sol arsenaldyń bastyǵy merziminen buryn «polkovnik» ataýyn aldy. Árine, men qarsylyq tanyttym, biraq ministr Qasymov oǵan laýazymdy taǵaiyndaýǵa qatysty buiryqqa qol qoiady. Sodan 3 táýlik ótkennen keiin polkovnik qupiia qujattardan jeke isin alyp, úidegi zattaryn júk kóligine tiep, qyzmetin ótkizbei, ruqsatsyz Reseige ketip qalady. Mundai sátter az bolmady.
– Odan beri biraz ýaqyt ótti. Qazir ne bolyp jatqany mańyzdy.
– Sol sebepti de men Ermekbaevty da, Bektanovty da aiyptamaimyn. Olardan 20 jyl buryn adamdar sol laýazymdarda boldy. Olar ne istedi?
Men 1993 jyldyń naýryz aiynan bastap áskeri qoimalarda bylyq bolyp jatyr dep báriniń mazasyn aldym, biraq meni eshkim tyńdamady. Tyńdaǵylary kelmedi.
– Almatyda da qarý-jaraq pen oq-dári saqtaityn qoimalar bar. Olar erteń jarylady dep oilaisyz ba?
– Qapshaǵaida artilleriia qoimasy bar. Birneshe jyl buryn sondaǵy basshynyń biri asylyp qalǵan, múmkin ony asyp tastaǵan bolar. Tergeý amaldary bul týraly eshteńe demedi. Qazir taǵaiyndalǵan adamdy emes, buryn bolǵan adamdardy kinálaý kerek. Qazaqta «Airan ishken qutylyp, shelek jalaǵan tutylady» degen maqal bar.
– Baizaqtaǵy jarylys qoldan jasalǵan dep oilaisyz ba?
– Onsyz bolmaidy dep oilaimyn.
– Ishki ister ministrliginiń tergeý toby bul qylmystyq iste shynaiylyq pen kásibilik tanyta ma?
– Aiaǵyna deiin senimdi emespin. Qurbandar kóp jáne osy olardy ádilettilikke itermeleýi kerek. Bárimiz Jaratýshynyń qaraýyndamyz. Keide bizdiń abaisyzdyǵymyz ben jaýapkershiligimizdiń joqtyǵy adamdardyń qurban bolýyna ákeledi. Eger tergeýshiler ádiletsizdik tanytyp, qol qýsyryp otyrar bolsa, onda adamdardyń qany olardyń da moinynda.
– Jańa ministr general-leitenant Murat Káribaiuly Bektanovqa qandai keńes beresiz?
– Eń aldymen, men oǵan áskerdegi sybailas jemqorlyqty joiý jumysyn bastaýǵa keńes berer edim. Qajet bolsa, jaqyn dosyn da qurban etip, qatań jaza bersin. Armiia qataryndaǵy osy zulymdyqqa aiaýsyz soǵys jariialasyn. Barlyq qiyndyqtar osynnan bastalyp tur. Basqa vedomstvolardan ministrlikke ofitserlerdi alýdy toqtatý kerek!
– Qorǵanys ministriniń orynbasary qyzmetine kelgen politsiia generaly Baǵdat Maikeevtiń qaitarymy kóligine abaisyz túsip ketken $1,6 million AQSh dollary boldy ma?
– Álibek Qasymovtyń ózi biraz dúnie jasady ǵoi. Injenerlik jáne himiialyq áskerler departamentin biriktirý de, zymyran áskerleri men artilleriianyń, tyl men tehnikalyq qyzmetterdiń jekelegen qurylymdaryn tereń zertteýsiz qysqartý da osy «danyshpan» ministrdiń tusynda boldy. Áskeri qyzmetkerler men olardyń otbasy múshelerine arnalǵan keibir jeńildikterdi toqtatqany she? Aitpaqshy, Álihan Jarbolov sol kezde Bas shtabtyń bastyǵy bolǵan. Ol nege únsiz qaldy?
Resmi tekserý bar kezde armiianyń jaýyngerlik daiyndyǵy men jaýyngerlik qabileti bolmaidy!
Resei Federatsiiasy Qarýly Kúshterdegi negizgi saiasi basqarýdy qaita qurý sheshimin qabyldap, keibir generaldar admiraldarǵa 70 jasqa deiin qyzmet etýge ruqsat berdi. Bul tájiribeni bizde de qabyldaý kerek, biraq bizde olai jasamaidy. Olai eter bolsa Saǵadat Nurmaǵambetovten keiin qurylǵan sybailas jemqorlyq júiesi buzylady. Ataqty generaldyń Otanǵa qyzmet etýdegi úlgisin saqtai almady. Ol az ǵana biýdjetpen áskerdi áskeri tártipke keltirdi, sybailas jemqorlyqtyń kishkentai belgileri de bolǵan joq.
Eger jańa ministr durys qorytyndy shyǵarar bolsa, jaǵdaidy túzetýge bolatynyna senimdimin! Bektanovqa balshyq jaqqannan góri, kómektesý kerek. Biz, ardagerler, onyń áskerdegi basty laýazymǵa kelýimen sybailas jemqorlyqsyz tártip keledi degen úmittemiz. Búgingidei kúrdeli jaǵdaida Qazaqstan armiiasynyń jaýyngerlik daiyndyǵyn jan-jaqty arttyrý óte mańyzdy.
Avtory: Vladimir SEVERNYI
