Wall Street Journal habarlady ótken joly. Bilik «Qazatomóndiristiń» 25 paiyz aktsiiasyn saýdaǵa shyǵarypty.
«Samuryq-Qazynanyń» basshysy Esimovtiń eskertip ketkenindei, budan qandai da bir astar izdeýdiń qajeti joq. Bilik osy arqyly óndiris ornynyń narqyn arttyryp, aktsiianyń birsypyrasyn birjaǵa shyǵarmaq oida.
«Kompaniialarymyzdyń aktsiialary birjada ainalyp júrgenin qalaimyz biz. Basty maqsatymyz da, muratymyz da – osy», – deidi Esimov.
Aitpaqshy
Esimov ótken aida Qytaiǵa saparlap qaitqan. Kórshi el sońǵy jyldary atom baǵdarlamasyn jandandyrýdy qaita qolǵa alǵany belgili. Estýimizshe, atalǵan aktsiiany satyp alýǵa Qytai erekshe qulyqty.
Aktsiiany satyp alýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan taǵy bir el – Resei. Wall Street Journal-dyń dereginshe, Qazaqstan satqaly otyrǵan aktsiianyń quny – 3,5 mlrd dollarǵa jetip jyǵylmaq.
Amerikalyq basylymnyń buǵan nazar aýdarýy tegin emes.
«Qazaqstan ýran qory jóninen álemdegi jetekshi el. Osynshama aýqymdy qordyń 25 paiyzyn ielený kimdi de bolsa qyzyqtyrary anyq qoi. Iá, dál qazir ýran naryǵyndaǵy jaǵdai máz emes. Bul naryqtaǵy alys-beristiń kórsetkishi tym tómen. Ýran óndirisi boiynsha Avstraliia men Kanada baqtalasýda. Bul bir dep qoiyńyz.
Ekinshiden, sońǵy jyldary ýrannyń quny tym qatty quldyrady. Fýnty 19 dollarǵa deiin arzandady (qazirgi baǵasy 23 dollar).
Alaida aldaǵy ýaqytta osy naryqqa jan bitedi degen joramal bar. Sarapshylardyń tuspaldaýynsha, ýrannyń baǵasy eki esege deiin ósýi kerek. Biraq sáýegeiler ne demeidi? Ýran baǵasynyń ósetinin olar osydan úsh jyl buryn aitqan. Qaida? Qashan ósedi? Desek te, bolashaǵy bar bul salanyń.
Búgin bolmasa da, erteńgi kúni eseńdi qaitarasyń. Aqyr túbi ýranǵa muhtajdyq týyndasa Qazaqstan saýdaǵa shyǵarǵan aktsiiany qazir satyp alǵannan Qytai da, Resei de utylmaidy. Onyń ústine baǵasy da sý tegin», – deidi aktsiianyń qunyn arzanǵa baǵalaǵan Wall Street Journal.
Bul endi syrt kózdiń paiymy. Al ishtegi sarapshylar ne deidi? Saiasattanýshy Dosym Sátpaevtyń pikirinshe, «Qazatomónerkásip» strategiialyq mańyzy bar nysan. Memleket qajet dep tapsa bul kompaniianyń ósip-óristeýine investitsiia baǵyttaýyna bolar edi.
«Bul óz kezeginde kompaniia úshin de, jalpy ýran naryǵy úshin de tiimdi bolar edi. Al myna jaǵdaida aktsiiaǵa da, aqshaǵa da janyń ashidy.
Aktsiianyń quny – 3,5 mlrd dollar. Sattyq delik. Biraq osy aqshanyń qyzyǵyn kim kóredi? Halyqqa buiyra ma, joq pa? Qaida ketedi? Qaida baǵyttalady? Ádettegidei aidalaǵa jumsalsa qaitpekpiz?», – deidi kúni keshegi EKSPO-ny meńzegen saiasattanýshy.
Sátpaevtyń pikirinshe, ishtegi kompaniialardyń arasynda dál osy «Qazatomónerkásiptiń» naryqtaǵy orny nyq. «Samuryqtyń» sapyndaǵy ózge kásiporyndar siiaqty súiretilip júrgen joq.
«Sodan da shyǵar, biliktiń memlekettik aýqymdaǵy, memlekettik deimiz álemdik deńgeidegi alpaýyt kompaniiany satýǵa shyǵarǵany birtúrli eken. Anyǵynda, kompaniiaǵa degen kózqaras durys bolsa, «QazAtomdy» memleket menshiginde qaldyra bergen jón edi. Aktsiiany ózge bireýlerdiń alaqanyna salyp bergen aqylǵa syimaidy», – deidi ol.
Jákishev
«Sóziniń jany bar», – deidi taǵy bir sarapshy Petr Svoik Sátpaevty jaqtap.
«QazAtom» áýel bastaǵy maqsatynan taiypty. KSRO tusynda óndiris orny ýrandy ári óndirgen, ári óńdegen. Ázir tek óndirýmen shektelip júr.
Kompaniiany uzaq jyl boiy qazir abaqtyda otyrǵan Muhtar Jákishev basqarǵany belgili.
Biletinderdiń aitýynsha, 1998-2009 jylǵy aralyqta «QazAtomnyń» tizginin ustaǵan Jákishev jalpy ýran óndirisiniń tamyryna qan júgirtken. Tipti ýran baǵasynyń sharyqtaýyna da barynsha yqpal etken osy Jákishev deidi.
Alaida 2009 jyly Muhtardyń tóbesine qara bult úiirildi. Qamaldy. Aiyp taǵyldy. «Urlaǵan, jegen, para bergen...» dedi. 14 jylǵa sottalyp kete bardy ol.
Degenmen bul istiń shet-jaǵasyn biletinder: «Jákishev Nazarbaev pen Pýtinniń jolyn kesti. Odan buryn qazirgi júieniń qas jaýy Ábliazovtyń úzeńgilesi bolǵany da Muhtardyń basyna bále bolyp jabysty», – deidi.
Nazarbaevtyń habarsyz qalǵany ras pa?
2009 jyly birqatar reseilik BAQ Resei men Qazaqstannyń ýran baiytatyn birlesken kásiporyn ashýǵa nietti ekenin jazǵan. Keiin aiaqqa turǵasyn bul kásiporyndy Japoniiaǵa satpaq jospary bolypty-mys eki memlekettiń.
Alaida Jákishevtiń kesirinen Reseidiń jospary kúl-talqan bolǵan desedi. Japondar aiaqasty ainyp, Kremldiń jobasynan bas tartady, ári «QazAtomdy» basqaryp otyrǵan Jákishevpen kelissóz júrgizip jatqanyn habarlaidy.
Al Jákishevtiń ne «búldirip» jatqanynan, qandai kelissózge qol qoiǵanynan Nazarbaev habarsyz qalǵan. Bar másele osynda jatýy múmkin.
Az ǵana aýytqysaq taqyryptan: 2010 jyly Nazarbaevqa Elbasy degen qurmetti ataq berildi. «Eldiń senimine laiyqty bolamyn» dedi sol joly Prezident. Anyǵy, ánsheiin ataq emes. Immýnitet.
Elbasy dárejesine sai eldegi barlyq bastamalar aldymen Nazarbaevtyń aldynan ótip, kelisilýi kerek.
«Jákishev osy erejeni esten shyǵardy» deidi sarapshylar. Jákishevpen jaqyn aralasqandardyń derligi ol týraly jaqsy pikirde.
«Basshy retinde jumysyna jaýappen qarady. Kásibi edi. Kemshiligin kórgen joqpyz», – deidi olar.
Al Petr Svoiktyń aitýynsha, ázir qamaýda otyrǵan Muhtardyń jańsaq basqan tustary jeterlik. Sonyń sazaiyn tartyp tynǵan, aqyry. «Muhtar «biz senderge ýran, sender bizge tehnologiia» degen ustanymda boldy. Ýran syrtqa aǵyldy, alaida tehnologiianyń jurnaǵy da kelgen joq», – deidi ol.
Jákishevten keiin «QazAtomǵa» Vladimir Shkolnik pen Nurlan Qapparov (osydan úsh jyl buryn 44 jasynda kenetten kóz jumdy) jetekshilik etti. 2017 jyly Asqar Jumaǵaliev basqardy bul kompaniiany, keiin Ǵalymjan Pirmatovtyń qaramaǵyna ótti.
Anyǵy, bulardyń bir de bireýi alpaýyt kompaniianyń tasyn órge domalatar deńgeide bolmady. Jákishev jasaǵan qyrýar jumystyń inertsiiasymen ǵana ilgerilep otyrdy.
«Ázir osy ilgerileýdiń de izi joq. Ýran óndirisiniń ekinshi tynysyn ashý qajet bilikke», – deidi sarapshylar.
Qytai?
«Kompaniianyń 25 paiyz aktsiiasyn Qytaiǵa satpai tura, bilik bul kelisimniń oń-terisin tarazylap alǵany jón», – deidi Svoik.
Nege? Taiaqtyń eki ushy bar, óitkeni. Iá, Qytai bizdiń áriptes atanady. Alaida bilikke qoǵam pikirimen de sanasý qajet.
«Qytaiǵa qarsylyq kúsheiip tur. Qytaidaǵy qazaqtardyń ahýalynan dúiim el habardar. Mundaida bul elmen qoiyn-qoltyqtasý bilik úshin, júie úshin qaýipti. Halyqtyń qaharyna ushyraýy múmkin. Onyń ústine ýran óndirisi Qazaqstan úshin strategiialyq sala. Qytaidyń kez kelgen birlesken jobany jalmap, jutyp qoiatyn ádeti baryn eskerý kerek», – deidi ol.
Al Dosym Sátpaevtyń pikirinshe, munyń bári jalǵan úrei. Qytaidyń ózgelerge qaraǵanda birneshe basymdyǵy bar degen pikirde ol.
«Qytaidan ózge investor tym sekemshil, tym kinámshil bolýy múmkin. Memleket «QazAtomnyń» jumysyna orynsyz aralassa, Jákishevtiń jaǵdaiyndai bilgen adamyn basshylyqqa qoisa, ózge investor birden at-tonyn ala qashady bul jobadan. Al Qytai kóp nársege kóz juma qaraidy. Óitkeni óz elindegi adam quqyǵynyń ahýaly ońyp turǵan joq.
Bul bizdiń bilik úshin tiimdi áriptes. Men bilsem, dál qazir Jákishevtiń jaǵdaiy qiyn. Derti kún ótken saiyn dendep barady onyń (kúni keshe «Azattyq radiosy» Muhtar Jákishevtyń úshinshi toptaǵy múgedek bolyp qalǵanyn habarlady, Red). Bilik te búgin-erteń Muhtardy abaqtydan bosatar túri joq. Ózge investor muny sóz qylýy múmkin. Al Qytai jumǵan aýzyn ashpaidy. Iá, Resei de sondai. Alaida sońǵy kezderi Astananyń Máskeýden irgesin aýlaq sala bastaǵanyn sezip júrmiz», – deidi Sátpaev.
Aitýynsha, «QazAtomnyń» aktsiiasyn satý memlekettik aktivterdi jekeshelendirý baǵdarlamasynyń aiasynda júzege aspaq.
Mundaǵy maqsat ne? Aqsha. Reseige salynǵan sanktsiia Qazaqstan ekonomikasyn da aqsatyp ketti. Aktsiiany satý arqyly bilik ázirgi jaǵdaidy az da bolsa ońaltýdan úmitti. Biraq mundai jaǵdaida keibir aktivterdiń sý teginge satylyp ketýi de ǵajap emes.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
