Qazirgi ýaqytta Ońtústik astanamyzda kólik qozǵalysynan kóp nárse joq. Sebebi, kúndelikti jumysqa qala syrtynan qatynaityn adamdardyń úlesi óte kóp. Ásirese, Qaskeleń, Talǵar, Jambyl jáne Eńbekshiqazaq aýdandary turǵyndarynyń jumysy tikelei Almatymen bailanysty. Bireýleri memlekettik qyzmette istese, endi biri saýdamen ainalysady. Solardyń ishinde benzinge ketken shyǵyndy aqtaý úshin jolaýshy tasyp, qosymsha taksi qyzmetin atqaratyndary da az emes. Iaǵni, jumysqa kelgende de, jumystan qaitqanda da jolaýshy alyp qaitýǵa tyrysady. Ókinishke qarai, jolaýshy tasýmen ainalysyp júrgen sýbektilerdiń kóbisiniń jasap júrgen kásibi – salyq zańnamasynyń talaptaryna múlde qaishy. Sebebi, olar jeke kásipker retinde salyq organdarynda tirkelmei, zańsyz jolaýshy tasymalymen ainalysyp júrgen sýbektiler qataryna jatady.
Iá, qazirgi ýaqytta salyq organynda tiisti tártippen tirkelmei, taksi qyzmetin atqaryp júrgen sýbektilerdiń zańsyz áreketteri áleýmettik ádiletsizdik faktoryna ákelip soqtyrýy múmkin. Sebebi, búgingi kúni zańdy taksi qyzmetimen ainalysýshylar tarapynan prokýratýraǵa, memlekettik kiris organdaryna shaǵymdar kóptep túse bastady. Onyń negizgi sebebi, aryzdanýshylar salyq organdarynda tiisti tártippen tirkelip, memleketke jolaýshylar tasymaly qyzmeti úshin zańdy túrde salyq tólep turady.
Al endi salyq organdarynda tirkelmei, «jabaiy» taksi qyzmetin atqaryp júrgender olardyń jumysyna kádimgidei kedergi keltirip, básekelestik týdyrýda. Sondyqtan da memlekettik kiris organdary tarapynan kásipkerliktiń bundai zańsyz áreketterine tosqaýyl qoiý maqsatymen tiisti sharalar qolǵa alyna bastady.
Atap aitsaq, jýyrda Túrksib aýdandyq memlekettik kirister basqarmasynyń qyzmetkerleri prokýratýra jáne memlekettik avtoinspektsiia qyzmetkerlerimen birlese otyryp, Almaty áýejaiynda adamdarǵa óziniń zańsyz qyzmetin usynyp júrgen (taýar usyný, balgerlik jasaý, qaiyr suraý, taksi qyzmetin usyný t.b) birqatar sýbektilerdi ustap, tiisti ákimshilik sharalar qoldandy. Mysaly, jolaýshylarǵa jaqyndap, zańsyz qyzmet usynǵany jáne zańsyz tasymal jasaǵany úshin 366 adam ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Solardyń ishinde bireýi basqa eldiń azamaty retinde sot sheshimimen elimizdiń territoriiasynan shyǵaryldy.
Taǵy bir erekshe aita ketetin jaǵdai – reid barysynda, keibir jekelegen tulǵalardyń qoldanystaǵy zań normalarynan múldem habarsyz bolyp shyqqan.
Mundai jaǵdaida Qazaqstan Respýblikasy Ákimshilik-quqyq buzý kodeksiniń 449 babynyń 1 tarmaǵy boiynsha (Qoǵamdyq oryndarda tiisý) jaýapkershilikke tartý kózdelgen. Ondai qyzmet usyný úshin sýbekt salyq organynda jeke kásipker retinde tirkelgen jáne arnaiy ruqsaty bolýy kerek. Zańdy kásipkerlik qaǵazy bolmaǵan jaǵdaida birinshi márte 5 ailyq eseptik kórsetkish kóleminde (10605 teńge) aiyppul salynady. Eger de bul jaǵdai bir jyl ishinde ekinshi márte qaitalanatyn bolsa, onda aiyppul kólemi eki esege kóbeiedi nemese 5 táýlikke deiin ákimshilik qamaýǵa alynady.
Sonymen qatar, zańsyz jolaýshy tasymalymen ainalysqan jeke tulǵalar Ákimshilik quqyq buzý kodeksiniń 463 babynyń (tiisti tirkeýsiz, ruqsatsyz nemese habarlama jiberilmei kásipkerlik nemese ózge de qyzmetpen ainalysý, sondai-aq áreketterdi (operatsiialardy) júzege asyrý) 1 tarmaǵy boiynsha da ákimshilik jaýapkershilikke tartylady.
Bul bap zańsyz tasymal kezinde ustalǵan jaǵdaida qoldanylady. Birinshi márte ustalǵan jaǵdaida 15 ailyq kórsetkish (31815 teńge) kóleminde aiyppul salynady. Bir jyldyń ishinde ekinshi márte qaitalanǵan jaǵdaida salynatyn aiyppul sany eki esege artady. Jáne de bul bapta ákimshilik quqyq buzý obektisi bolyp tabylatyn múlikti tárkileý máselesi de qarastyrylǵan. Sondyqtan da zańsyz kásipkerlikpen ainalysýshy sýbektiler osy talaptardy umytpaǵandary jón. Sebebi, zańnan jaltaryp, salyq tóleýden qashý degenińiz, astyndaǵy jalǵyz kóligin tárkileýge ákelip soqtyrýy múmkin.
Qazirgi ýaqytta salyq zańnamasy tarapynan salyq tóleýshi sýbektilerge kóptegen jeńildikter qarastyrylyp otyr. Iaǵni, kásipkerlik qyzmetti adal atqarsań, zań talaptary da jeńil ári ońtaily. Al endi salyq tóleýden jaltaryp, zańǵa baǵynýdan boiyn aýlaq ustaǵandar úshin qoldanylatyn sharalar da jetkilikti ári qatal. Sondyqtan da turǵylyqty jer boiynsha memlekettik kiris organdaryna baryp, zańdy túrde tirkelip, zańmen jumys istegenge eshteńe jetpeidi. Onyń esh qiyndyǵy da joq. Mysaly, kásipkerlikti patent alý túrimen júrgizý úshin jolaýshylardy tasýdan túsetin bir jyldyq aqsha ainalymynyń kólemi 300 ailyq jalaqy kóleminen (6 857 700 tenge) aspaýy kerek. Patenttiń paidalaný ýaqyty keminde bir aiǵa, eń kóp degende bir jyldan aspaityn merzimge beriledi. Tapqan paidadan tólenetin salyqtyń mólsheri 2 paiyz ǵana. Patentpen salyq tóleý tártibi Salyq kodeksiniń 432 babynyń (Alym esepteý men tóleýdiń tártibi) 1 tarmaǵymen naqtylanǵan. Sonymen qatar jeke kásipkerlik qyzmetti ýaqytsha toqtatqan jaǵdaida, salyq organyna ótinish jazý arqyly patenttiń qoldanysyn da ýaqytsha toqtatýǵa bolady. Sondyqtan da esh qiyndyǵy joq.
Taǵy da bir aita ketetin jaǵdai – zańsyz jolaýshylar tasyp, taksi qyzmetin atqaryp júrgenderdiń ishinde memlekettik qyzmette isteitin laýazymdy tulǵalar da bar ekeni jasyryn emes. Olardyń kóbisi taksi qyzmetimen keshkilik jáne demalys kúnderi ainalysady. «Memlekettik qyzmet týraly» Zań talaptary boiynsha memlekettik qyzmette júrgen laýazymdy tulǵa kásipkerlik qyzmetpen ainalysýǵa quqyly emes. Eger de memlekettik qyzmetkerdiń zańsyz kásipkerlikpen ainalysyp júrgeni anyqtalǵan jaǵdaida, onyń tártiptik jaýapkershiligi «Sybailas jemqorlyqqa qarsy kúres» Zańymen qaralady. Jáne de onyń nátijesi memlekettik qyzmetpen qoshtasýǵa ákelip soǵýy múmkin. Iaǵni, zańsyz kásipkerlik pen «jabaiy» taksidiń jazasy aýyr ekenin esten shyǵarmaǵannyń esh artyqtyǵy bolmas.
Beken NURAHMETOV, Almaty qalalyq memlekettik kirister departamenti túsindirý jumystary basqarmasynyń bólim basshysy
