– Joldybai myrza, sońǵy kezderi Qazaqstan taýarlaryn Qytaiǵa eksporttaý týraly jii aitylyp júr. Buryn tek qana Qytai taýarlaryn importtaý jaiynda ǵana sóz bolýshy edi. Jalpy, qazaq kásipkerleri Qytaiǵa qandai taýarlardy kóptep shyǵaryp jatyr?
J. Oshyrbaiuly: Eksporttyń túr-túri bar ǵoi. Buryndary negizinen Qytaiǵa shikizat bailyqtary – munai, gaz, túrli-tústi metaldar kóp eksporttalatyn. Bul úrdis áli de bar. Biz daiyn ónimdi emes, óńdelmegen shikizatymyzdy saýdalap keldik. Bul eki eldiń arasyndaǵy Úkimettik deńgeidegi kelisimder arqyly júzege asyryldy. Qazir bul úrdis turaqty júrip jatyr. Bizdiń bailyǵymyz tek Qytaiǵa emes, Resei, Eýropa, ózge de Aziia elderine tasymaldanýda.
Dese de, kópten beri shikizatty emes, daiyn, mánerlengen ónimderimizdi shetelge qashan shyǵaramyz degen suraq eldik deńgeide kóterilip keledi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin memleket indýstriialandyrýǵa basa mán berip otyr. Prezident Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ózi bul aýqymdy jobaǵa erekshe nazar aýdaryp, óz qadaǵalaýyna alǵany málim. Sonyń paidasyn endi seze bastadyq. Sońǵy jyldary qazaqstandyq aýylsharýashylyǵy ónimderi – astyq, et, mai ónimderi, onyń ishinde azyq-túlik – un, mai, konditerlik ónimder Qytaiǵa eksporttalýda.
– Bir nárseni ashyq aitýymyz kerek. Qytai – úlken naryq. Oǵan bizdiń munai-gaz, qazba bailyqtarymyz ǵana emes, kez kelgen taýarymyz ótimdi. Tek sonyń zańdy jolyn taýyp, Qytaiǵa shyǵara alýymyz kerek. Aitalyq, sońǵy jyldary Qorǵas shekarasynan eki elge de ortaq erkin kásipkerlik aimaq ashyldy. Osy bazarda jumys istep, qarjy taýyp jatqandardyń deni qarapaiym kásipkerler. Ol jerde Qytaidyń taýarlaryn Qazaqstanǵa ákep satatyndar da, Qazaqstan taýarlaryn Qytaiǵa saýdalaityndar da kóp. Joǵaryda aitqanymdai, sońǵy kezderi Qazaqstannyń azyq-túlik ónimderi Qytaida úlken suranysqa ie bolyp jatyr. Bizdiń un, mai, konditerlik ónimderimiz Qytaidyń iri sýpermarketterinde brendke ainalýda. Bul úlken orai.
– Sonda olar ne úshin Qazaqstandyq azyq-túlikke áýes?
J. Oshyrbaiuly: Eń basty sebebi, qazaqstandyq azyq-túliktiń dárýmendigi joǵary jáne ekologiialyq turǵydan taza. Qytaidyń astyǵy negizinen himiialyq qospalar arqyly ósiriledi. Túrli himiialyq tyńaitqyshtar jyl saiyn eselenip beriledi. Bul egistik alqaptarynyń qunarsyzdanýyna ákelip soqty. Odan alatyn ónimniń de tabiǵilyǵy joiylyp barady. Al Qazaqstannyń jeri qunarly ári astyǵy himiialyq qospasyz ósedi. Demek, odan alatyn ónim de taza degen sóz.
[caption id="attachment_23033" align="alignright" width="262"]
Kásipker Joldybai Oshyrbaiuly[/caption]
– Shaǵyn jáne orta biznes ókilderi bul múmkindikti igere alyp jatyr ma?
– Qazir dál osy salada eńbektenip jatqan kásipkerler shoǵyry mol. Biri astyq ónimderin, endi biri konditerlik ónimderdi, taǵy biri et ónimderin eksporttaýǵa qulshyna kirisip júr. Olar temir jol jáne avtotransporttar arqyly óz saýdalaryn arttyrýǵa kúsh salýda. Buǵan memlekettik kómek te bar. Árine, ártúrli kedergiler bar. Tek Qorǵastaǵy erkin saýda aimaǵymen shektelmei, eki el arasyndaǵy kelisimder negizinde astyq, et, mai ónimderin iri kólemde eksporttap júrgender de kezigedi. Kei kezderi Qazaqstannyń et ónimderine shekteý qoiyp ta jatady. Bul halyqaralyq deńgeidegi ekspertterdiń tolyq jasalmaýynan týyndaidy. Et ónimderine karantin jariialanǵan ýaqyttar da bolyp turady. Mundai sátterdi kásipkerler aldyn ala bilýge tyrysý kerek. Eger zańdy jolmen óz ónimderimizdi shetelge eksporttai alsaq, arnaiy sýbsidiia (NDS) beriledi. Ony alýdyń joly tiisti qujattardy durys ótkizý. Kóptegen kásipkerler qaǵaz jinaýdan qashady. Endi bireýleri sýbsiia, NDS alý qiyn dep oilaidy. Bul oi qate. Memleketten beriletin kómek, jeńildikterdi tiimdi paidalanýymyz kerek.
– Shynymen de osy memlekettik kómekti alyp jatqandar bar ma?
– Bar. Qorǵastaǵy erkin saýda aimaǵy 2013 jyly ashyldy. Bastabynda qara bazardan zat satyp alyp, sonda aparyp saýdalaityn kásipkerler qazir memlekettik kómekti de oidaǵydai paidalana alatyn deńgeige jetti. Sol arqyly azyq-túlik óndiretin iri kásiporyndarmen birlesip, KamAZ ben temir jol arqyly myńdaǵan tonna ónimderdi saýdalap júrgen kásipkerler qalyptasyp úlgerdi. Bári bir kúnde ol deńgeige jetpeidi. Onyń júiesin, jolyn úirenýge biraz ýaqyt keteri anyq. Qandai qiyndyqqa qaramastan, memleket berip otyrǵan kómekti alýdy úirený mańyzdy. Qytai óz taýaryn eksporttasa, kásipkerlerge arnaiy beretin jeńildigi bar. Olardyń kómegin alý tezirek dep estimiz. Bári zań aiasynda naqty rettelgen. Bizdiń kásipkerler de memlekettik yntalandyrýdy alýǵa niet etkenderi durys.
– Memlekettik kelisimder kezinde Qytaiǵa astyq pen et ónimderin eksporttaýǵa ýaǵdalasty degen habardy kórip qalamyz. Mundai kelisimderdiń igligin shaǵyn kásipkerler kóre alyp otyr ma?
J. Oshyrbaiuly: Eki eldiń arasyndaǵy qarym-qatynastyń jiileýi, ózara memlekettik deńgeidegi kelisimderdiń bolýy kásipkerler úshin úlken kómek. Eger memlekettik kelisimder bolmasa, qazaqtyń azyq-túligin ózdiginen shyǵara almaidy. Kei kezderi kedendik rásimdeýdiń ózindik tosqaýyldary bolatyny jasyryn emes. Sony barynsha azaitý kerek.
[caption id="attachment_23035" align="alignleft" width="251"]
"Joldybai" uny[/caption]
– Sizdiń kompaniia Qytaiǵa qandai ónimderdi eksporttap otyr?
– Biz de el sekildi mai, un, konditerlik ónimderdi Qorǵas erkin saýda ortalyǵyna kirgizýden bastaǵanbyz. Osy ortalyqtyń talai kásipkerge paidaly bolǵanyn senimmen aita alamyn. Eń alǵash shaǵyn avtobýstarmen jótkedik. Keiin KamAZ arqyly tasi bastadyq. Qazir ózimizdiń «Joldybai» markaly un, mailarymyzdy shyǵara bastadyq. Turaqty klientterimiz bar. Olar osy marka ónimderin Qytaida brend jasaýǵa jumys jasap jatyr. Alǵa qoiǵan maqsatymyzdyń biri – un, mai, et ónimderin mánerleitin arnaiy zaýyt ashqymyz keledi. Qazir osy jumystardy qolǵa alý ústindemiz. Bárin óziń mánerlep, daiyn ónimdi saýdalaý bizge de, elimizge de tiimdi. Birinshiden, jumys orny ashylady. Ekinshiden, egin, mal sharýashylyǵy damidy. Bolashaqta ózimizben enshiles kompaniialar quryp, eginshilik pen malshylyqty damytýǵa úles qossaq pa degen josparymyz da joq emes.
[caption id="attachment_23037" align="alignright" width="238"]
"Joldybai" maiy[/caption]
– Astyq pen et ónimderine suranys joǵary bolsa, onda elimizde eginshilik pen mal sharýashylyǵyn damytýdy barynsha qolǵa alǵan jón ǵoi.
– Negizi, egin egip, mal ósirem degenge Qazaqstannan qolaily jer joq. Jyl saiyn arzandatylǵan nesie, sýbsidiia berilip keledi. Ony da negizinen iri sharýa qojalyqtary alyp júr. Bul salaǵa qadamyn endi basqandar sýbsiiadiianyń qyzyǵyn kórip otyr deýge áli erte. Bolashaqta bul olqylyq joiylyp, shaǵyn sharýa qojalyqtary da sýbsidiia alatyn kúnge jetedi dep oilaimyn.
Qazaqtyń jeri keń dep qur maqtanbaýymyz kerek. Sol jerdi igerýge kúsh salmasaq, ulanǵaiyr dalanyń paidasyn kórmesek, onda qur maqtannyń zardabyn tartýymyz múmkin... Biz osy dalany malǵa toltyryp, eginmen gúldendirsek qana, onyń igiligin bolashaq urpaq kóredi. Álemde azyq-túlik tapshylyǵy jyl saiyn artyp keledi degen aqparatty kúndelikti oqyp júrmiz. Endeshe, egin men et ónimderine suranys artpasa, kemimeidi.
– Kásipkerlikpen ainalysam degen jastarǵa qandai keńes berer edińiz.
– Bizde áli de bolsa kásipkerlikpen ainalysýdan qorqý psihologiiasy basym. Saýda jasaý – bireýdi aldaý, arbaý dep qaraityndar da kezigip jatady. Mundai oidan arylýǵa tiispiz. «Básekege qabiletti ult» degendi jii aitamyz ǵoi. Qazir naǵyz básekeniń zamany. Kásipker bolý – úlken jaýapkershilik. Bul aldaýdyń joly emes, senimniń joly. Senimsizdik bar jerde, kásip órge domalamaidy. Sony este ustap, óziniń kásibin bastaýǵa talpyný lázim. Kásipkerdiń bári úlken biznesmenge ainalýy neǵaibyl. Biraq úlken maqsat bolsa, oǵan da jetýge bolady. Kásipker bolý úshin ziian tartpaý mańyzdy emes, sol ziianyn paidaǵa ainaldyra alý mańyzdy. Bizdegi kóptegen jastar bir kásibi durys júrmese, ekinshi saýda jasaýdan, kásip bastaýdan boiyn aýlaq ustap jatady. Mundai qadam negizi jeńiske bastar jol emes ekenin umytpasa deimin.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan N. TILEÝQABYL.
