I
- Ár sózdi ornymen qoldaný kerek. Keide sózderdiń orny aýysyp ketkendikten nemese jýrnalist aitar oiyn durys jetkize almaǵandyqtan, sóilemniń maǵynasyna nuqsan kelip jatady. Mysaly, «Qostanaida para alǵan keden beketiniń(?) basshysy ustaldy». Para alǵan keden beketi me, basshy ma? Durysynda «Qostanaida keden beketiniń para alǵan basshysy ustaldy» bolýy kerek qoi. «14 jeltoqsanǵa arnalǵan aýa raiy boljamy». Aýa raiy boljamy qalai arnalady? «14 jeltoqsandaǵy aýa raiyna boljam» degen durys.
«Astana, Almaty, Qaraǵandy jáne Shymkent qalalaryndaǵy «Jas ulan» respýblikalyq áskeri mektepteriniń tárbielenýshileri merekelik datany bildiretin(?) «25» degen sanǵa sap túzep(?),ózgeshe aktsiia ótkizdi». Durysy: «...Táýelsizdik merekesi qurmetine «25» sanyn beinelep, sap túzep...».
«Birneshe myńdaǵan adam ózderiniń(?) paraqshalarynda Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik Týy aiasyndaǵy fotosýretterdi ornalastyrdy. Durysy: «Myńdaǵan adam paraqshalaryna Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik týy aiasynda túsken fotosýretterin salyp qoidy».«Qazaqstandyqtar da óz eline degen súiispenshilikterin bildire otyryp, jelide shaǵyn mátinderi men rolikterin ornalastyrýda». Durysy:«Eline degen súiispenshiligin bildirgisi kelgen qazaqstandyqtar da jelilerde jyly lebiz bildirip, rolikterin jariialap jatyr».
2. «Ulyqtaý» sózi týraly. Biz Prezidenttiń qyzmetke kirisýine bailanysty saltanatty rásim – innaýgýratsiiany «ulyqtaý» dep júrmiz. «Ulyqtaý» «ardaq tutý», «qurmet kórsetý», «qadir tutý» degen maǵyna bildiredi.Alaida bul sóz qazir «eske alý», «dáripteý», «quttyqtaý» degen maǵynada da qoldanylady. Bul durys emes. Mysaly «ulttyq naqyshty ulyqtaý», «ulttyq sportty ulyqtaý», «uly mereke ulyqtaldy», «ulttyq valiýta ulyqtaldy» degen tirkester durys emes. Bul sózdiń tek adamǵa qatysty aitylǵany durys.
3. Orys tilinen aýysqan taǵy bir jaisyzdyq - bastaýyshy da, baiandaýyshy da ataý tulǵaly zat esimnen turatyn sóilemderge «ol» degen sózdi qystyrý. Mysaly, «Táýelsizdik, ol – baqyt». «Nezavisimost, eto...» degen siiaqty.
4. Ana tilimizdegi «nápaqa», «pushpaq» siiaqty ejelden kele jatqan sózderdi, keibir teńeýlerdi orynsyz qoldaný. Mysaly, bireýdiń qaida jumys isteitini týraly aqparat bergende «Ol bazarda arba súirep, nápaqasyn taýyp jep júr» deimiz. Bul kórkem shyǵarma emes qoi... «Nápaqa» - arab tilinen engen sóz (azyq-túlik). «Bazarda júk tasýshy bolyp jumys istep júr» deýge bolmai ma? Taǵy bir mysaly: «Jas ánshi janyna jaqyn salanyń pushpaǵyn ilep, Almaty mańynan biznes ashqysy keledi». «Ilegenderi bir teriniń pushpaǵy» degen turaqty tirkes bar. Bul jerde óte orynsyz qoldanylǵan. «Boilary symǵa tartqandai túzý». «Symdai tartylǵan» deýge bolady, al «symǵa tartqandai» degen durys emes. Symǵa tartpaidy.
5. «Qaiyrly kún», «qaiyrly tań», «qaiyrly tún» dep amandasý – kezinde Resei filmderiniń qazaqsha aýdarmasynan sińip qalǵan nárse. Qazaqta «kesh jaryq» degen bar. Menińshe, ulttyq arnadaǵy osy «qaiyrlylardy» toqtatý kerek. Qazaqsha amandasaiyq.
6. Qazir «aldymen, áýeli» degen sózderdiń ornyn «birinshi kezekte» degen tirkes birjola jaýlap aldy. Bul da orystyń «v pervýiý ochered» degeniniń aýdarmasy. Mysaly, «Negizinen bul kompaniialar, eń birinshi kezekte jergilikti turǵyndardy jumysqa qabyldaý kerektigi jóninde aýdan ákimimen kelisken». Birinshiden, bul sóilemde sózderdiń orny aýysqan. «Negizinen», «kerektigi» degen sózder artyq. Durysy: Bul kompaniialar jumysqa eń aldymen jergilikti turǵyndardy qabyldaý jóninde aýdan ákimimen kelisken».
7. «Jiberip almańyz». Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde «jiberý» sózine mynandai anyqtama berilgen: «Jiberý – bireýdi bir jaqqa jumsaý, attandyrý. «Jiberip qaldy» - qolyndaǵyny laqtyrdy, urdy». Uly sózde uiattyq joq, «jiberip qoidy» degen de tirkes bar. Onyń maǵynasyn aityp jatý artyq shyǵar. Sondyqtan «jiberip almańyz» degendi toqtataiyq. Tym qurysa, «qapy qalmańyz» deiik te.
8. «Tańdaý» degen sóz de oryssha qoldanylyp júr. «Meni tańdady» degendi «tańdaý maǵan tústi» dep aitamyz.
9. «Ielendi» degen sóz bir nársege ózdiginen ie bolyp, menshiktep aldy» degen maǵyna beredi. Biz bolsaq, «birinshi oryndy ielendi» deimiz. «Birinshi orynǵa ie boldy» deý kerek.
10. Qazir «muǵalim» degen sóz qoldanystan shyǵyp barady. Óitkeni, oqytatyn adamdardyń bárin «ustaz» deitin boldyq.
11. «Bolyp tabylady, bolyp sanalady». Eki sóilem jazsaq, birin osylai aiaqtaýdy buljymas dástúrge ainaldyryp aldyq.
«Astanadaǵy sybailas jemqorlyq qylmystarynyń eń kóp taraǵan túri (?) óz qyzmetin asyra paidalaný, alaiaqtyq jáne para alý(?) bolyp tabylady» (Bizdiń jańalyqtardan). Durysy: «Astanadaǵy sybailas jemqorlyqqa bailanysty qylmystardyń eń kóp taraǵan túrleri – alaiaqtyq pen paraqorlyq».
12. «Barǵansyz ba?», «barǵansyzdar ma?». «Siz Frantsiiaǵa barǵansyz ba?». Jýrnalister tilderin burap, osyndai suraq qoiady. Durys emes ekeni aitylýynyń qiyndyǵynan-aq bilinip tur ǵoi. Durysy: «Siz Frantsiiaǵa baryp pa edińiz?» nemese «Frantsiiada bolyp pa edińiz?, «Frantsiiada boldyńyz ba?»
13. «Beshbarmaq». Qazaqta mundai sóz joq. «Qazaqsha et» deý kerek. «Beshbarmaq» - sheteldikterdiń mazaqtap aitqan sózi.
14. «Nátijesinde», «aitýynsha», «saldarynan».
«Indýstriialandyrý kartasy aiasynda biylǵy alty aidyń ózinde jalpy quny 175 mlrd teńge bolatyn 30 joba qolǵa alynǵan. Nátijesinde 4 myń jańa jumys orny ashyldy». Qazir osyndai basy sholaq sóilemder kóbeiip ketti. «Sonyń nátijesinde» deýge erinip, sóilemdi «nátijesinde» degen jarty sózben bastaimyz.
15. Jumys, jumys isteý, eńbek etý degen zat esimder men etistikterdiń ornyna elimizdiń ońtústik óńirlerinde ǵana aitylatyn (OQO, Jambyl oblystary) «tirlik» degen zat esim men «tirlik isteý» etistigin qoldanatyn jýrnalister de az emes. Ulttyq arnanyń jýrnalisteri jergilikti jerdiń sheńberinde qalmai, ádebi normaǵa sai sóileýi kerek. Mysaly, «Al gúl ósirý júieli hám tyndyrymdy tirlikti talap etedi».
«Mysaly, keibir osy naǵyz myqty, úlkeeeen tirlikter bitirip júrgen názik jandylardy kórem». («Birge tańdaiyq» baǵdarlamasynyń júrgizýshisi)
16. Aitqan sózimizdiń teń jartysynan kóbi «jańaǵy».
17. Artyq madaq , uly «Ónerimen alty alashty tánti etken, asqan daryn iesi» dep, kim kóringendi madaqtaý. Maqtaý men madaqtyń da orny bar. Qazir ekiniń birine «uly», «kemeńger», «danyshpan» degen siiaqty anyqtaýyshtardy aiamai úlestire beretin boldyq. Jýrnalister osydan saq bolýy kerek. Mysaly, men stsenarii qaraǵanda bir qazirgi zamandaǵy belgili jazýshysynyń aldyndaǵy «uly oishyl, kemeńger» degen siiaqty anyqtaýyshtardy alyp tastadym. Sonda Ál-Farabidi, Abaidy kim deimiz?
18. Kóptik jalǵaýdy birde orynsyz qoldansaq, endi birde qaldyryp ketemiz.«Qoi sharýashylyǵyn damytý jónindegi joba - sonyń biri». Bul arada «sonyń biri» emes, «solardyń biri» bolýy kerek. Óitkeni, aldyndaǵy sóilemde osyndai birneshe joba bar ekeni aitylady. Bul sóilemde bastaýysh eki sózden turady. Bastaýysh – «solardyń biri». Baiandaýysh – «joba».«Qoi sharýashylyǵyn damytý jónindegi» – anyqtaýysh (qandai?). Bastaýysh («solardyń biri») sóilemniń basynda turýy kerek.
19. Qazirgi sóilemderdiń túsiniksizdigi sonsha, birneshe ret oqymasań, uqpaisyń. Al osy sóilem teledidardan aitylsa ne bolady? Kórermen: «Qane, ne dediń, qaita aitshy?» , - dep surai almaidy ǵoi. Mysaly, «Al qysta mal sharýashylyǵy jem-shópke degen qajettiliktiń 60 paiyzy deńgeiinde ǵana qamtylatyn».Teledidar men radiodan aitylǵan sóz qulaqqa jeńil, túsinikti bolýǵa tiis.
20. Birińǵai múshelerdi juptap aitý da jii kezdesetin qatelik. «Ásirese agronom men balyq sharýashylyǵynyń mamany, zootehnik pen mal dárigeri jetispeidi». Bul arada «men» degen jalǵaýlyq shylaý qosyp, eki-ekiden juptaýdyń qajeti joq.
21. Kúmpildegen, bos sózge úiirlik. Mysaly, «Ýyzǵa jaryǵan urpaq(?) babalardan jalǵasqan osy úrdisti jahandaný dáýirinde de jadynan shyǵarǵan joq». «Osy uly adamdar, tarihta esimi qalatyn tulǵalar aianmen beriledi(?)degen tanym (?) bar».
22. «KSRO», «Qazaq KSR». Tarihta mundai memleketter bolǵan joq. Barlyq qujattarda «SSSR», «Qazaq SSR» dep jazylǵan. Al «keńes» keiin ózimiz aýdaryp alǵan sóz. Sondyqtan tek qana «SSSR», «Qazaq SSR» dep aitqanymyz durys.
II
- «Paidaly málimettermen bóliskenińiz úshin alǵys bildiremin!» nemese «Paidaly keńesterińizben bóliskenińizge úlken rahmet!» - bul arada «bóliskenińiz úshin» degen tirkestiń qajeti joq, keńesti bólispeidi. «Paidaly keńes bergenińiz úshin rahmet!» , «paidaly málimet bergenińiz úshin rahmet», tipti «paidaly málimetińiz úshin rahmet» dese boldy.
- «Tutyný» sózi. Qazir jýrnalister «qandai tamaq tutynasyz?», «qandai kiim-keshek tutynasyz?» dep suraq qoiatyn boldy. «Tutyný» sóziniń de qoldanylatyn jeri bar. Mysaly, «halyq tutynatyn taýarlar» degen siiaqty. Al endi kiim, tamaq, taǵy basqalarǵa qatysty orynsyz qoldana berýdiń qajeti joq. «Qandai tamaq jeisiz?» dep, ózimizdiń túsinikti tilimizde sóileýimiz kerek.
- Bizde keibir «kóshe sózderi» tórge shyǵyp ketti. Mysaly, «Máseleniń mán-jaiyn maishammen qaraý úshin...» degen tirkesti alaiyq. Bul – jai bireýdiń aita salǵan sózi. Eshqandai maǵynasy da joq. Osyndai sózderden aýlaq bolsaq.
- «Óz» esimdigin orynsyz qoldaný. Qazir «óz» esimdiginiń júrmeitin jeri joq, kóz súrinedi. «Jumysyma bardym» degenniń ornyna «ózimniń jumysyma bardym» deimiz. Jai ǵana «anam» degenniń ornyna «ózimniń anam» deimiz.
- Sózderdiń ornyn aýystyryp, turaqty sóz tirkesteriniń maǵynasyn bilmegendikten, qate qoldaný, artyq aqparat qosý, bos sóz qosyp sóileý .
A) «Qazaq biin bilep, joǵarǵy upailardyń biri 48-di aldy». Bul – biz stsenariide jóndep jibergen bir sóilem ǵana. Jazyp otyrǵan adamnyń aitaiyn degeni – bireýdiń qazaq biin bilegeni úshin 48 upai alǵany. «Qazaq biin bilegeni úshin 48 upai jinady» dese boldy ǵoi, ol 48-diń joǵary («joǵarǵy» emes!) upai ekeni onsyz da belgili emes pe.
Á) Sózdi qate qoldaný. Mysaly, «Býyn aýrýy 29 jastan keiin syr bere bastaidy» degen sóilemdi alaiyq. Bul da - qaralǵan stsenariide jóndelgen sóilemderdiń biri. «Syr berdi» degen tirkestiń bar ekeni ras. «Býyndarym syr berip júr» deýge bolady («býyndarym aýyryp júr»). «Qansha qinalyp júrse de «syr bermeidi» deýge de bolady (qinalǵanyn bildirmeidi degen maǵynada). Al joǵarydaǵy sóilemde bul tirkes múlde orynsyz qoldanylǵan. Durysy: «Býyn aýrýy 29 jastan asqan adamdarda kezdesedi».
B) Turaqty sózderdiń óńin ainaldyryp nemese ornyn ózgertip, qate qoldaný. Qazaq tilinde «isi murnyna barmaityn» degen turaqty sóz tirkesi bar. Mundai turaqty tirkester tolyp jatyr. Bul tek bir mysal ǵana. Al biz osy tirkesti shala-sharpy bilgendikten, bylai jaza salamyz: «Biraq arheologiianyń isin bilmeitin jandar ǵana osylai oilaidy». Durysy: «Arheologiianyń isi murnyna barmaityn jandar». Nemese «qýyrdaqtyń kókesin túie soiǵanda kóresiń» degendi «qýyrdaqtyń kókesi túieniń eti» dei salatyndar da bar.
V) Oidan sátsiz maqal qurastyryp aitý, maqaldardy orynsyz nemese qate qoldaný. «Qazaqta osyndai bir támsil bar» dep maqaldata jónelý ádetke ainalyp ketti. Maqal-mátelder ǵasyrlar talqysynan ótip, ábden qyrnalǵan, minsiz sózder ǵoi. Bir maqaldy esińizge túsire almasańyz, ǵalamtor bar, qarańyz, kitap ta jetip jatyr.
Mysaly, bizdiń bir jýrnalist «Aldyńǵy arba qalai júrse, sońǵy arba solai artynan eredi» degen maqal shyǵaryp alypty.
- Sóilemderdi retti-retsiz «degim keledi», «deimin», «dese de artyq aitqandyq bolmas edi», «desem de bolady», «anyq», «sózsiz» degen siiaqty sóz tirkesterimen aiaqtaýǵa qumarlyq. Mysaly, «Men ol adamdy qatty syilaimyn desem de bolady». Bul tirkester sóilemge eshqandai maǵyna ústemeidi, kerisinshe, aitylar oidyń mánin joǵaltyp, dúdamaldyq týǵyzýy múmkin.
- Qazaq tilinde qalyptasqan tirkester bar. Mysaly, dombyrany shertedi nemese tartady. Al biz «dombyrada oinaidy» deimiz. Bul da - orystyń «igraet ne dombre» degeninen alǵanymyz. «Oramal taqty» deimiz. Oramal tartady, syrǵany taǵady. «Temeki shekti, shylym tartty» deimiz. Temekini tartady, shylymdy shegedi. Qyzdardy «úilendi» dep jatamyz. Qyzdar turmysqa shyǵady, er adamdar úilenedi.
- «Týylǵan» degen sóz. Búginde jappai «týylǵan kúnim», «týylǵan jyly» deitin boldyq. Bul týraly jazýshy, ǵalym Muhtar Maǵaýin naqtyly dálel keltirip, pikirin aitqan bolatyn. Bala týady, ana tabady.
- Qazir ótken shaqtaǵy bolymsyz etistik qate qoldanylyp júr. Mysaly, «Ol shetelge barmady» deidi. Ótken shaqtaǵy bolymsyzdyq mán beretin etistik «-qan, -ken, -ǵan, -gen» jurnaqty esimshege «joq» degen modal sóz jalǵaný arqyly ǵana qoldanylady. Mysaly, «Ol shetelge barǵan joq».
- Qurmalas sóilem. Qurmalas sóilem eki nemese birneshe jai sóilemnen quralyp, kúrdeli oidy bildiredi. Ol sóilemder maǵynalyq jaǵynan ózara bailanysyp turýǵa tiis. Al bizdiń aitatyn nemese jazatyn qurmalas sóilemimiz kóbinese eki tolyq, oi aiaqtalǵan sóilemnen turady. Mysaly, «Ol bazarǵa bardy, bir qap un satyp aldy» deimiz. Bul - eki baiandaýyshy bolǵanmen, ortasyna núkte qoiyp, ekinshi syńaryn bas árippen bastasa, árqaisysy oi aiaqtalǵan jai sóilemder. Qurmalas sóilem bolý úshin «Ol bazarǵa baryp, bir qap un satyp aldy» deý kerek.
- Qazir bárimizdiń ishimizde bir-bir orys buǵyp otyr. Bilsek te, bilmesek te oryssha oilaityn boldyq. Sosyn sonyń jaman aýdarmasy arqyly qazaqsha sóilem quraimyz. Orys tilinen tikelei aýdarylǵan tirkesterdiń biri – «mańyzdy» degen sózge bailanysty. Eger «mańyzdy sharýa» desek, bul sóz óz ornynda tur deimiz. Biraq qazir ekiniń biri: «Men úshin bul mańyzdy emes, mańyzdysy sol...» dep sóileýdi ádetke ainaldyrdy. «Eto ne vajno, vajno to...» degenniń tikelei aýdarmasy ǵoi. Qai qazaq «men úshin mańyzdy» dep sóileýshi edi. Kontekske qarai basqasha aitýǵa bolady ǵoi. Mysaly, «Men úshin ataq mańyzdy emes, mańyzdysy sol, jazǵanym jurttyń kóńilinen shyqsa boldy» degenshe, «Ataq alsam dep armandamaimyn, jazǵanym jurttyń kóńilinen shyqsa boldy» desek, anaǵurlym qazaqsha bolmai ma.
12. Qazaq tilinde sóilem músheleriniń ornalasýy orys tilinen múlde bólek. Bizde bastaýysh kóbinese basynda, baiandaýysh sońynda turady.
Biz qazir resmi mátinderdiń ózinde de bastaýyshty nemese sóilemniń turlaýsyz múshelerin súirep ákelip, sońyna qoiyp aitatyn boldyq. Mysaly, «Resmi saparmen Qytai Halyq Respýblikasyna attandy premer-ministr» dei salamyz. - Qazir «Siz ózińizdi qalai sezinesiz?» dep hal suraityn boldyq. Bul da orystyń «Kak vy sebia chývstvýete?» degeniniń aýdarmasy. «Jaǵdaiyńyz qalai?» degen sóz ǵoi. «Ózimdi bir túrli sezinip turmyn» deitinimiz de bar. «Bir túrli bolyp turmyn» demeimiz.
- Jikteý esimdigin orynsyz qoldaný. Orys tilinde jikteý esimdigi qoldanylmaityn sóilem neken-saiaq. Al bizde kóbinese jasyryn turady. Iaǵni, «men, sen, ol, biz» dep aita bermeimiz. Orys tilinen aýysqan taǵy bir ádet - bir sóilemde birneshe ret, kelsin, kelmesin esimdikterdi retsiz qoldana beretin boldyq. Osyndai sóilemderdi qarap otyrsam, sózderdiń ornalasý reti túp-túgel oryssha bolyp keledi. Mysaly, «Men baýyrymmen ashyq sóileskim kelip edi, biraq ol túsinbedi meni». «Baýyrymmen ashyq sóileskim kelip edi, biraq ol túsinbedi».
- Tabys septigin orynsyz qoldanamyz. Qazaq tilinde tabys septiginiń jalǵaýlary da kóbinese jasyryn turady. Biz qazir «Qolyma qalamdy alyp, jazýǵa kiristim» deimiz. Durysy, «qolyma qalam alyp, jazýǵa kiristim».
- «Múmkindikke ie». Qazir osy tirkesten kóz súrinedi. Mysaly, «Bul kásiporyn osyndai úlken múmkindikterge ie» deimiz. Óte sátsiz tirkes, aitsań, tiliń kúrmeledi, jazsań, úilespegendikten kózge uryp turady. Tym qurysa, «Bul kásiporynnyń osyndai úlken múmkindikteri bar» nemese «múmkindigi zor» deiik te.
- Serialdardan kirgen «hosh kórdik», «qolyńa dert bermesin», «qolyń dert kórmesin» degen sózder de bizdiń tilimizge dendep enip barady. Osydan arylýymyz kerek.
- «Tolyqtai kelisem» degen durys emes, «tolyq kelisem» deý kerek. Bul da óte jii kezdesetin tirkes.
- «Eńserý, baǵyndyrý» degen sózder de sánge ainalyp ketti. Mysaly, «Sońǵy 10 jylda Qazaqstannan zańsyz shyǵarylǵan qarjy kólemi 100 milliard dollardy eńserdi» deidi jýrnalist. Durysy «Sońǵy 10 jylda Qazaqstannan zańsyz shyǵarylǵan qarjy kólemi 100 milliard dollarǵa jetti» bolýy kerek. «Úlken sharýany eńserip tastady» desek bir jón. Sońǵy kezde «jetti» degen sózdiń ornyna «eńserý» birjola ornyǵyp alǵan syndy. «Baǵyndyrdy» degen sóz de orynsyz qoldanylyp júr. «Elbrýs shyńyn eńserdi», «Elbrýs shyńyn baǵyndyrdy» deimiz. Shyńdy qalai eńserip, qalai baǵyndyrýǵa bolady? Taǵy da sol orystyń «pokoriat» degen sózin aýdaryp júrmiz.
- «10 metr /bolady/» degendi «10 metrdi quraidy» deimiz.
- «Alǵa tartty» degen de búginde ábden jaýyr bolǵan, jasandy sóz. Eshqandai maǵyna bermeitin osy tirkesten aýlaq bolsaq jaqsy bolar edi.
- «Óz kezeginde» degen de - osyndai jasandy tirkesterdiń biri.
