Ǵylymnyń damyǵanyn kóretin kóretin kóz, kókirekke túietin parasat kerek
Memlekettiń úsh jylda bir bóletin qarjysynyń qorytyndysy kezinde Qazaqstanda ǵylymnyń damýyna baǵa berý múmkin emes. Bizdińshe, ǵylymǵa baǵa berý úshin baiqaýdyń qorytyndysyn kútip otyrýdyń da qajeti joq. Al dál osy kezde berilgen baǵa eshteńeni aiqyndap bere almasy anyq.
Áleýmettik jelide keibireýler ǵylymi-tehnikalyq jobalarǵa baǵa beregen sheteldik sarapshylardyń baǵasy nege esepke alynbaidy dep renishin bildirdi. Iá, logikaǵa syiymdy suraq.
Ǵylymnan alys júrgen adamdar «sheteldik sarapshylar tarapanyn joǵary baǵa alǵan ǵylymi jobalar nege Ulttyq ǵylymi keńestiń synynan nege óte almaǵan, eger olardyń baǵasy eskerilmese ózge eldiń sarapshylaryna memleket qarjysyn nege jumsaimyz» dep aitýda.
Osy rette sheteldik sarapshylardyń baǵasy ne úshin kerek degen suraqqa jaýap bersek. Keibireýler sheteldik sarapshylardyń baǵasy tek ǵylymi jobalardy qarjylandyrý úshin ǵana qajet dep oilaidy. Shyndyǵynda bul baǵyttaǵy jumystardyń aýqymy keń ekenin kópshilik bile bermeidi.
Aitalyq, Qazaqstan «Bolon úrdisine» múshe bolǵan kúnnen bastap, ǵylymi yntymaqtastyq aiasy keńeitýge bet burǵany belgili. Qazirgi tańda ǵalymdar ózderi men ózderiniń jumysy ǵylymi trendte bolýy úshin sheteldiń impakt-faktorlyq kórsetkishi joǵary ǵylymi jýrnaldaryna maqala jariialap, joǵary siltemelik kórsetkishke ie bolýǵa umytylady. Bul álemdik ǵylymi keńistikte júrip jatqan úrdis.
Budan Qazaqstanda shet qalmaýy kerek. Táýelsizdik jyldary qazaq ǵalymdary ǵylymi yntymaqtastyq aiasyn barynsha keńeigenin kez kelgen ǵalym moiyndaidy. Osynyń nátijesinde qazaq ǵalymdary ǵylymi-zertteý jumystaryn joǵary deńgeide júrgizip, ózderiniń kúsh-qýatyn dúniejúzine tanytty.
Qazir elimizdegi damyǵan elderdegi irgeli ǵylymi mekemelermen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan JOO men ǴZI óte kóp. Osy úrdistiń bári Qazaqstanda ǵylymnyń oń baǵytta damýyna yqpal etkeni sózsiz.
Eger bizder otandyq ǵalymdardyń ǵylymi jobalaryn sheteldik sarapshylardyń qaraýyna jiberýdi toqtatsaq, Qazaqstannyń damyǵan elder arasyndaǵy ǵylymi yntymaqtastyǵyna syzat túsetinin umytpaýymyz kerek.
Búginde ǵylymi jobalar daiyndaǵan ǵalymdarymyz óz jumystaryn sapaly jazýǵa tyrysady. Bul qajet pe? Árine qajet. Osy bir jaittan-aq memlekettik ǵylymi-tehnikalyq saraptama (MǴTS) qazaq ǵylymyna sapa kirgizip, júzin jaryq qylǵanyn baiqaýǵa bolady.
Taǵy bir másele bizde bylaiǵy jurt ǵalymdar qandaida bir qurylǵyna oilap taýyp, eldiń igiligine jaratýy kerek dep beikúná oiǵa boi beriletini jasyryn emes. Bul ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldaryndaǵy uǵym-túsinik.
Qazir ǵylymnyń damýy kúrdelenip ketken. Bir máseleni sheshý úshin dúniejúziniń tutas ǵalymdary jabylyp, jumys isteýde. Al biz bolsaq, sol keńes zamanyndaǵy ólshemge salyp, Qazaqstanda ǵylym damyp jatqan joq dep aiǵaiǵa attan qosýmen kelemiz. Shyndyǵynda Qazaqstanda ǵylym damyp jatyr. Ony kóretin kóretin kóz, kókirekke túietin parasat kerek.
Búginde tutas bir eldiń ǵylymy tiimdi baǵytta damyp jatqanyn anyqtaý úshin ǵalymdardyń ǵylymi maqalalardy kóptep jariialap, ǵylymi jumystardyń joǵary siltemelik kórsetkishke ie bolǵanymen esepteledi.
Al biz bolsaq, ǵalymdarymyz kesek bir dúnieni oilap tapady dep baibalam salýǵa áýespiz. Bul durys emes.
Qazirgi tańda Qazaqstanda ǵylym Ortalyq Aziia elderimen salystyrǵanda joǵary deńgeide damyp keledi. Muny eshkim joqqa shyǵara almaidy.
Búginde ǵylymnyń kúrdelengeni sekildi ǵylymi-zertteý jumystarynyń nátijelerin kommertsiialaý isi ózekti máselege ainalyp otyr. Ǵalymdarymyz qandaida bir dári oilap tapsa, oǵan klnikalyq synaq júrgizý, sertifikat alý syndy tiisti jumystar kóp ýaqytta alatyny belgili. Aldaǵy ýaqytta tiisti organdar osy baǵyttaǵy jumystardy ońtailandyrýǵa kúsh salýy kerek.
Sonymen qatar qazaq ǵalymdarynyń mańyzdy ǵylymi-zertteý jumystarynyń nátijelerin óndiriske engizýge elimizdegi ulttyq kompaniialar men holdingter de múddeli bolýy kerek. Bul bireýler oilaǵandai bir ǵana – Bilim jáne ǵylym ministriligi atqaratyn sharýa emes. Ǵylymnyń paidasyn kórýge tutas qoǵam múddeli bolýymyz kerek.
Nurlan JUMAQANOV, «UMǴTSO» AQ Qoǵammen bailanys bólimi jetekshisi
