Maqsat – aqbókendi qutqarý
Bul janýardyń turpaty erekshe. Kózi men tumsyǵy shyǵyńqy, múiizi tolqyndanǵan. Búginde bul janýar joǵalýdyń aldynda tur. Aqbókenderdi saqtaý qaýymdastyǵynyń dereginshe Orta Aziiada ázir 260 myń aqbóken qalǵan, onyń kópshiligi, naqtylap aitqanda – 152 600 aqbóken Qazaqstan aýmaǵyn meken etedi.
Aýylsharýashylyǵy ministrliginiń dereginshe aqbókenderdiń jappai qyrylýy alǵash 1981 jyly boldy. Sol jyly 100 myń aqbóken qyrylyp qalǵan. 1984 jyly– 200 myń, 1988 jyly – 450 myńǵa jýyq aqbóken aram ólgen.
Aqbókenderge brakonerlik te úlken qaýip tóndirip otyr. Saiǵaqtardy aýlaýǵa Qazaqstanda zań júzinde taiym salynǵanmen, buǵan qulaq asyp jatqan brakonerler joq.
Aqbókenniń qundy janýar. Terisi de, eti de, múiizi de qymbat. Aqbókenniń múiizi ásirese Qytaida erekshe suranysqa ie. Bulardy túrli dári-dármek jasaýda paidalanady.
KSRO qulaǵaly beri brakonerler baqylaýsyz ketti. Ázir aqbókenderge qyrǵidai tiip jatqan bularǵa toqtaý salar tusaý bolmai tur.
Saldarynan táýelsizdik alǵan tustan 2003 jylǵa deiingi aralyqta aqbókender sany millionnan 20 myńǵa deiin nemese 50 esege azaidy. 2004 jyly Úkimet bul baǵytta birqatar shara qabyldap, sonyń nátijesinde 2015 jyly aqbókender popýliatsiiasy 295 myńǵa ósti. Alaida dál sol jyly oryn alǵan indettiń kesirinen 150 myń aqbóken qyrylyp qaldy.
Aqbókenderdi saqtap qalý maqsatynda «Kaspii qubyr konsortsiýmy-K» AQ málimet taratatyn arnaiy qurylǵysy bar zamanaýi qarǵybaýlar satyp alýǵa 40 mln. teńgeden asa qarjy bóldi. Atalǵan qurylǵynyń kómegimen Kaspii mańyndaǵy aqbókenderdi baqylap otyrýǵa múmkindik týady.
Jobany Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń qoldaýymen Qazaqstandaǵy bioalýandylyqty saqtaý qaýymdastyǵy (QBSQ) júzege asyrýda.
– Kaspii qubyr konsortsiýmynyń aqbókenderdi aman alyp qalýǵa septesetin mundai jobaǵa qatysýy kompaniia úshin úlken abyroi. Bul bizdiń mindetimiz. 2016 jyly biz bul maqsatqa – 21 mln. teńge, 2017 jyly – 27 mln. teńge bóldik. Atalǵan qarajatqa aqbókenderdi zertteýmen jáne saqtaýmen ainalysatyn mamandar ózderine qajetti tehnikalyq qurylǵylar satyp aldy, – deidi bul rette «KQK-K» AQ bas direktorynyń QR Úkimetimen bailanys boiynsha orynbasary Qaiyrgeldi Qabyldin (sýrette).
Jańa 30 qarǵybaý
Aqbókenderdi qorǵaýda jańa tehnologiialarǵa iek artqan asa mańyzdy. Sońǵy 8 jyl boiyna tabiǵatty qorǵaý uiymdary janýarlardy spýtnik arqyly baqylaý júiesin qoldanýda. Osynyń arqasynda sońǵy jyldary brakonerlik eki esege azaiǵan.
Byltyrǵy jyly inspektorlar aqbóken aýlaǵan 50 jaitty tirkeýge alyp, sonyń nátijesinde 1419 múiiz tárkilendi. Ótken jyldyń sońǵy úsh aiynda 6 brakonerlik oqiǵasy anyqtalyp, 122 aqbókenniń eti tárkilendi.
Atalǵan ádistik tiimdiligin eskergen KQK «Globalstar» men «Iridium» spýtniktik júieleri jáne Sirtrack/Lotek úlgisindegi málimet taratqysh qurylǵysy bar 30 jańa qarǵybaý satyp alý týraly sheshimge keldi. Mundaǵy bir eskeretin jait IridiumCollar G5C 175E (SolarAssist – Sirtrack) qarǵybaýy kúnnen qosymsha qýat alatyn álemdegi alǵashqy qurylǵy.
Qarǵybaýlardy aqbókenderge kigizý jumystary Kaspii mańyndaǵy aqbókender popýliatsiiasyn saqtaý jáne kóbeitýde negizgi operator retinde tańdalyp alǵan – QBSQ qoǵamdyq uiymynyń uiytqy bolýymen júrgiziledi.
Osynyń nátijesinde mamandar aldaǵy eki jyl boiyna aqbókender migratsiiasyn baqylaýǵa alyp, kúzet sharalaryn kúsheitetin bolady. Budan alynǵan málimetter tiisinshe aqbókender popýliatsiiasyna kedergi keltirip otyrǵan túrli aýrý-syrqaýdy anyqtaýǵa jol ashady.
QBSQ mamandary ár apta saiyn spýtniktik qarǵybaýlar kómegimen saiǵaqtardyń ornalasý kartasyn jasaidy. Osynyń arqasynda Betpaqdaladaǵy saiǵaqtardyń sanyna kóbeitýge jol ashatyn erekshe qorǵalatyn tabiǵi aýmaqtardyń jelisi keńeidi.
Sonymen qatar elimizde alǵash ret saiǵaqtardyń kóship-qonýy men jaiylym jerin qorǵaityn Yrǵyz-Torǵai-Jylanshyq ekologiialyq dálizi paida boldy.
Aqbókenderdiń ornalasý aýmaǵyn anyqtaityn derekter olardyń sanyn saqtap qalýda asa mańyzdy. Bul tarapta únemi aqparat almasyp otyratyn «Ohotzooprom» tabiǵatty qorǵaý mekemesiniń inspektorlary aqbókender meken etetin ulanǵaiyr aýmaqty kúzetýdiń josparyn júieli júrgizetin múmkindik aldy.
Spýtniktik qarǵybaýlardyń kómegimen alynatyn aqparattyń nátijesinde mamandar saiǵaqtar migratsiiasyna kedergi keltiretin temirjol joldarynyń janynan ótkelder salý múmkindigin qarastyrýda ázirgi kúni.
«Árine atqarylar jumys áli alda. Alaida basqa da uiymdar bizge qarap boi túzese, bul óz kezeginde aqbókenderdi qutqarýǵa baǵyttalǵan úlken kómek bolar edi. Sebebi, buǵan bólingen biýdjet aqshasy azdyq etedi. Bárimiz bir judyryqqa jumylsaq aqbókender popýliatsiiasyn qalpyna keltirerimizge senimdimin. Saiǵaqtar adamdy janyna jaqyndatpaidy. Alaida olardy jaqynnan baqylaǵanym bar. Anasynyń artynan júgirgen kishkentai laqty qaraǵannyń ózi bir baqyt. Ásirese, Jańaarqa aýdanyndaǵy, Shymkentke, Aqtóbege, Sozaqqa bet alatyn aýmaqta kóktemgi kezde tabiǵat erekshe qulpyrady. Óz kezeginde aqbókender tabiǵatpen bite qainasyp, ainalaǵa kórik beredi», – deidi KQK top-menedjeri.
Atalǵan jobaǵa bailanysty uiymdastyrylǵan baspasóz jiynynda Aýyl sharýashylyǵy vitse-ministri Erlan Nysanbaev KQK-na jobaǵa demeýshilik kórsetkeni úshin alǵys aityp:
«Saiǵaqtardy saqtap qalýǵa jalǵyz Úkimettiń kúshi jetpeýi múmkin. Buǵan qoǵam bolyp, biznes ókilderi bolyp atsalysýymyz qajet», – dedi.
Ázirgi kúni KQK, Aýylsharýshylyǵy ministrligi jáne QBSQ arasynda elimizdegi bioalýandylyqty saqtaý jáne qalpyna keltirý baǵytynda ortaq memorandýmǵa qol qoiylǵan. Osynyń aiasynda taraptar ózara pikir almasyp, kórgen-bilgen tájiribesimen bólisetin bolady.
Tabiǵatty qorǵaý baǵytyndaǵy is-sharalar
Búgingi kúni uzyndyǵy bir jarym myń shaqyrymǵa sozylyp jatqan qubyr júiesi bar KQK Qazaqstan munaiyn eksporttaityn negizgi tasymaldaýshy. Munai qubyryn josparlaýda jáne qurylysyn júrgizerde qorshaǵan ortaǵa zaqym keltirmeitin zamanaýi tehnologiialar paidalanylǵan.
KQK jumysynyń ereksheligi kóldeneń baǵyttaǵy burǵylaý ádisi arqyly júrgizilgen jer betindegi sý nysandarynyń kóptiginde. Bul óz kezeginde tabiǵatqa tigizer aýyr zardaptyń aldyn alady. Bylaisha aitqanda qorshaǵan ortanyń tabiǵi qalpyn búldirmeidi. Flora men faýnaǵa zaqym kelmeidi.
Qustardyń ólimin boldyrtpaý úshin elektrjelisin júrgizerde KQK qustardy toqqa túsýden qorǵaityn qurylǵyny paidalanady.
– Novorossiikiniń irgesindegi Teńiz terminalynda konsortsiým tankerlerge qara altyndy tieitin erekshe tehnologiiany paidalanady. Tieý jumystary jaǵalaýdan 5 shaqyrymnan qashyqta ornalasqan jaǵalaý qurylǵylary arqyly júrgiziledi. Bul tehnologiia munaidy aýa raiynyń kez-kelgen jaǵdaiyna qaramai-aq qolaily ornalastyrýǵa múmkindik berip otyr. Eń bastysy munai syrtqa shyqpaidy, qorshaǵan ortaǵa ziianyn tigizbeidi. Al tankerlerdiń janynda delfinder júzip júredi. Eger bizdiń tehnologiia tabiǵatqa ziiandy bolsa balyqtardyń dál tankerlerdiń irgesinde júzip júrýi neǵaibyl bolar edi, – deidi osy oraida «KQK-K» AQ bas direktorynyń QR Úkimetimen bailanys boiynsha orynbasary.
