Ekonomikasyn ilgeriletip, áleýetin arttyrýdy maqsat etetin órkenietti elderdiń barlyǵy ǵylymyna úlken mán berip otyr. Sebebi, kez kelgen ulttyń básekelestik qabileti onyń bilimdiligimen, innovatsiialyq damýymen ólshenedi.
Qazir elimizdiń de ǵylymy memleket tarapynan qoldaý taýyp otyr. Ozyq ǵylymi-zertteý infraqurylym qalyptastyrýǵa qomaqty qarjy bólinip, ǵylymǵa jastardy tartý boiynsha keshendi jumystar atqarylýda.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Qazir ǵylymǵa arqa súiegen memleketter álemniń damý kóshin bastap tur. Biz sol elderdiń qataryna qosylý úshin ǵylymǵa airyqsha mán berýimiz kerek, iaǵni ǵylymdy qarqyndy damýdyń tóte joly retinde qarastyrýymyz kerek», – dep ǵylymǵa den qoiǵan jastarǵa qoldaý joǵary bolatynyn jii eske salady.
Ǵylym qyzmetkerleri – bul ýniversitettiń jany men júregi. Olardyń ashqan jańalyqtary, jumystarynyń nátijesi – ýniversitettiń barlyq jetistikteriniń negizi. Óitkeni, tyń zertteýler arqyly bilim shekarasy keńeiip, mańyzdy máselelerdi sheshýdiń jańa joldary anyqtalady, sol arqyly qoǵam damidy.
Qazirgi kezde Jetisý ýniversitetinde 13 ǵylym doktory, 86 ǵylym kandidaty jáne 32 PhD doktory qyzmet atqarýda. Olar pedagogikalyq qyzmetimen qatar ǵylymi jumyspen de ainalysyp, qaiyqtyń qos eskegindei eki salany qatar alyp keledi.
Jetisý ýniversiteti – óńirlik ýniversitet bolǵanymen, ǵylymi jáne innovatsiialyq infraqurylymy joǵary, áleýeti mol, jarty ǵasyrdan astam tarihy bar bilim ordasy.
Biyl ýniversitet qabyrǵasynda Aksiologiialyq zertteýler jáne mediatehnologiialar ortalyǵy, «Huawei» aqparattyq tehnologiialar akademiiasy ashyldy. Biotehnologiia jáne ekologiia ǵylymi-zertteý institýty, Akademiialyq artyqshylyq ortalyǵy men Orta Aziiada analogy joq Speed breeding ortalyǵynyń irgesi qalandy.
Jańadan salynǵan laboratoriialar, arnaiy aýditoriialar, zamanaýi videostýdiia qajetti tehnikalyq qural-jabdyqtar ǵylymmen ainalysatyn jas ǵalymdar men oqytýshylarǵa, stýdentterge ońtaily jaǵdai týdyryp otyr. Bilim ordasynyń kitaphanasy da álemdik ǵylymi qaýymdastyqtyń sońǵy ǵylymi izdenisterine qol jetkizýge bolatyn derekter bazasyna qosylǵan. Osyndai mol múmkindikterdiń arqasynda ýniversitet ǵalymdary ǵylymi jumystarmen ainalysyp, otandyq ǵylymnyń damýyna ózindik úles qosyp keledi.
Qazirgi tańda ýniversitet bazasynda 8 nysanaly-baǵdarlamaly qarjylandyrý, 7 granttyq qarjylandyrý, 11 «Jas ǵalym» granttyq qarjylandyrý, 1 kommertsializatsiia baǵyty boiynsha barlyq jobalar júzege asyrylyp jatyr.
Bilim berý, ǵylymi jumystar jáne basqa da baǵyttar boiynsha sońǵy jyldary qol jetkizgen jetistikterimiz aýyz toltyryp aitarlyqtai. Solardyń negizgi degen birnesheýine toqtalar bolsam.
Ýniversitet – bilim sapasyn qamtamasyzdandyrý boiynsha táýelsiz agenttigi IQAA Ranking (BSQBTA) júrgizgen 2024 jylǵy institýtsionaldyq (jalpy) reiting nátijeleri boiynsha kópsalaly JOO arasynda úzdik 5-ke kirip otyr. Álemdegi jáne Aziia kontinentindegi 1000 úzdik joǵary oqý oryndarynyń qatarynda.
Joǵary bilim berý júiesi jańa damý baǵyttary men qýatty yntalandyrýdyń keshenine ie bolyp, ǵylym salasynda igi jobalar júzege asyp jatyr. Jýyrda tórt birdei ǵalymymyz 1,1 mlrd-tan astam teńgege ǵylymi joba utyp aldy. Munyń syrtynda Eýropalyq komissiia qarjylandyratyn «Gorizont» baǵdarlamasy aiasynda 2 halyqaralyq joba iske asýda.
Sonymen qatar, «Baǵdarlamalyq – nysanaly qarjylandyrý» sheńberinde 5 joba utyp aldy. Bul – oqý orny tarihynda buryn-sońdy bolmaǵan oqiǵa. Ǵalymdarymyzdyń granttyq jobalarynyń nátijesinde ýniversitette birneshe ǵylymi ortalyqtar ashyldy. Máselen, Quqyq jáne ekonomika fakýltetinde «Quqyq, ekojúieler jáne turaqty damýdy zertteý» ortalyǵy ashyldy. Onda ǵalymdar quqyq, ekojúieler jáne turaqty damý salasyndaǵy memlekettik saiasatty iske asyrýǵa, keshendi zertteýlerdiń nátijelerin ǵylymi ainalymǵa engizedi.
Pedagogika jáne psihologiia fakýltetinde Jetisý oblysynda analogy joq inkliýziialyq bilim berýge arnalǵan «Arnaiy bilim berý máselelerin zertteý» ortalyǵy ashyldy. Erekshe bilim berý qajettilikteri bar stýdentterge oqý-tárbie jumysyn uiymdastyrýda ortalyqtyń mańyzy zor. Aýditoriia kórý, estý, tirek-qimyl apparaty jáne taǵy basqa damýynda shekteýi bar balalarǵa arnalǵan arnaiy qurylǵylarmen jabdyqtalǵan. Sonymen qatar munda arnaiy bilim berýdi júzege asyrý boiynsha qoldanbaly zertteýler, teoriialyq jáne oqý-ádistemelik ázirlemeler daiyndalady.
«500 ǵalym» taǵylymdamasy aiasynda ýniversitettiń oqytýshylary men ǵalymdary sheteldik ǵylymi taǵylymdamadan ótip, úzdik ǵylymi ortalyqtarda bilimderin shyńdady.
Olar AQSh-taǵy Djordj Vashington ýniversitetinde, Illinois ýniversitetinde, Ispaniianyń Granada ýniversitetinde, Italiianyń Marke politehnikalyq ýniversitetinde (UniVPM), Angliianyń Reding ýniversitetinde bilimderin shyńdap, bilikterin arttyryp qaitty.
Jalpy ýniversitet 80-ge jýyq sheteldik joǵary oqý oryndary jáne halyqaralyq uiymdarmen yntymaqtastyq bailanys ornatqan. Olardyń qatarynda Polsha, Chehiia, Shveitsariia, Shvetsiia, Malaiziia, Bolgariia, Koreia, Portýgaliia, AQSh, Italiia, Vengriia syndy elder bar.
Shetelde bilim alý – kóp jastyń armanyna ainalyp otyr. Alaida, bilimdi jastardyń ózge elge ketip, qaityp oralmaýy damýshy elimiz úshin úlken problemalyq másele.
Osy turǵyda qos diplomdy bilim berý baǵdarlamasy shegara aspai «shetelde» oqýǵa, halyqaralyq tájiribeden ótýge múmkindik beredi.
Jetisý ýniversiteti qos diplomdy jáne birlesken bilim berý baǵdarlamalary aiasynda Polshanyń Pshasnysh qalasyndaǵy Lingvistika-tehnikalyq ýniversitetimen, Slýpsk qalasyndaǵy Pomorsk ýniversitetimen, Slovakiianyń Jilina ýniversitetimen, Altai memlekettik ýniversitetimen magistratýranyń birqatar bilim berý baǵdarlamalaryn iske asyrady.
Sondai-aq, QR Ǵylym jáne joǵary bilim ministrliginiń jáne Jetisý oblysy ákimdiginiń qoldaýymen «Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary men tehnologiialary» - «Agronomiia» qos diplomdy bilim berý baǵdarlamasy boiynsha Jetisý ýniversitetinde Marke politehnikalyq ýniversitetiniń filialy ashylyp otyr. Oqýdy sátti aiaqtaǵan stýdentterge aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary men tehnologiialary salasyndaǵy bakalavr dárejesin taǵaiyndaityn italiandyq jáne aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy bakalavr dárejesin taǵaiyndaityn qazaqstandyq diplom beriledi.
Halyqaralyq deńgeide suranysqa ie qos diplomdy baǵdarlama túlekteriniń eńbek naryǵynda tabysty bolýlaryna múmkindigi zor.
Stýdentterdiń sapaly bilim alýynan bólek, mamandyqty durys tańdaýy jáne qoǵamnan óz ornyn tabýy bilim ordasy úshin mańyzdy mindet.
Jetisý ýniversiteti túlekterdi jumyspen qamtý mindetin barynsha sapaly jáne nátijeli júzege asyrý úshin birneshe baǵyt boiynsha jumys júrgizip keledi. Nátijesinde stýdentterdiń jumysqa ornalasý kórsetkishi: bakalavriat – 88, magistratýra – 95, doktorantýra boiynsha – 100 paiyzdy kórsetip otyr.
Elimizge qajetti naryq talap etken mamandyqtardy daiarlaý – bilim ordasynyń basym baǵyttarynyń biri.
«Mamandyǵym – bolashaǵym» jobasy aiasynda jergilikti ákimdikpen birlese Jetisý oblysynda kadr tapshylyǵynyń óńirlik kartasyn ázirledik.
Onda mamandar óńdeý ónerkásibi, aýyl sharýashylyǵy jáne agroónerkásip, energetika jáne jańartylǵan energetika kózderi, aqparattyq tehnologiialar jáne kommýnikatsiialar, týrizm indýstriiasy siiaqty óńirge qajetti bes baǵytty anyqtady.
Qazirdiń ózinde Iliias Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýniversiteti salalyq Atlastar negizinde ázirlengen 5 bilim berý baǵdarlamasy boiynsha maman daiarlaidy: Agronomiia – aýyl sharýashylyǵyndaǵy jańa tehnologiialar jónindegi maman, Agronomiia – Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary men tehnologiialary – aýyl sharýashylyǵyndaǵy jańa tehnologiialar jónindegi maman, Aqparattyq júieler arhitektýrasy – AT ekojúieleriniń sáýletshisi, SMART júielerdi jobalaý – ámbebap JI ázirleýshisi, Týrizm jáne qonaqúi biznesi – týristik destinatsiialar brend menedjeri.
Osy oraida túlekterdi halyq sany shamadan tys artqan iri megapolisterge barmai-aq, óńirlik ýniversitetterde bilim alyp, týǵan jerge qyzmet etýge shaqyramyn. Bul stýdenttiń alańsyz bilim alýynan bólek ishki migratsiianyń rettelýine, ýrbanizatsiianyń tejelýine de septigin tigizer edi.
El jetistiginiń basty ólshemi adami kapital bolsa, stýdent jetistigi – bilim ordasynyń basty mereii. Ýniversitet stýdentteri túrli deńgeidegi baiqaýlarda pándik olimpiadalarda, sporttyq jarystarda, shyǵarmashylyq, intellektýaldyq baiqaýlarda top jaryp, ýniversitetimizdiń ǵana emes, qala berdi elimizdiń atyn shyǵaryp júr.
Máselen, Qazaqstanda alǵash ret ótken «Enactus World Cup 2024» álem kýbogynda JÝ stýdentterinen qurylǵan «Enactus Zhetysu» komandasy bútin respýblikanyń namysyn qorǵap, finalǵa shyqty.
Al respýblikalyq Kýbokta Jetisý ýniversitetiniń «Enactus Zhetysu» komandasy chempion atansa, «Enactus Zhansugurov college» ekinshi oryndy júldeledi. Bul — ýniversitet úshin ǵana emes, Jetisý oblysy úshin de úlken jetistik.
Sondai-aq, 26 joǵary oqý orny qatysqan respýblikalyq ziiatkerlik saiysynda ýniversitetimizdiń «7.Pro» komandasy bas júldeni jeńip alyp, stýdentterimiz 5000$ kóleminde grant ielendi.
Sportta da jetken jetistikterimiz aitarlyqtai. Máselen, 2024 jyldyń ózinde stýdentter Álem, Aziia, Halyqaralyq, Respýblikalyq chempionattarda úzdik óner kórsetip, 26 altyn, 20 kúmis, 10 qola medal qanjyǵalap qaitty.
Memleketimizdiń turaqty damýynyń negizi básekege qabiletti jastar bolǵandyqtan olardyń jetistikteri biz úshin zor qýanysh.
Qazir oiy ozyq ǵalymdarǵa, talantty jastarǵa suranys joǵary. Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligi jastardy ǵylymǵa tartý úshin olarǵa qolaily jaǵdai jasap keledi. Jetisý ýniversitetinde jas ǵalymdardy yntalandyrýǵa baǵyttalǵan ýniversitetishilik «Jas ǵalym» baiqaýy bar. Jyl ótken saiyn mundai ǵylymi baiqaýǵa qatysýshylar qatary kóbeiýde. Olardyń ár baǵyttaǵy jobalary otandyq jáne jahandyq óndiriske baǵyttalǵan. Bolashaqta ǵylymmen túbegeili ainalysatyn jastar qatarynda Anet Ibraimov, Samat Serikbaev, Qýanysh Jaqpaev, Aliia Aqtymbaeva, Jalǵas Ahmetov, Dias Qasqyrbaev, Ashat Toqanbaev syndy jas ǵalymdardy ataýǵa bolady. Olar búgingi tańda «Kúzet júiesindegi avtonomdy ushqyshsyz ushý apparaty», «Elektrlik aqyldy mototsikl», «Elektrlik pitbaik», «Elektrlik tritsikl», «Kóp fýnktsiialy avtonomdy ushqyshsyz ushý apparatyna» ónertabys patentin aldy. Bul – biz úshin, bizdiń ýniversitet úshin úlken jetistik.
Osydan on eki ǵasyr buryn ǵulama ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabi «Ǵylymy joq eldiń – bolashaǵy joq» dese, men dál qazir tehnika men ǵylymnyń damyǵan ǵasyrynda «Ǵylymy mándi eldiń ǵumyry máńgi» dep aitar edim. Ǵylymnyń mańyzyn tereń túsiný, ǵylymi zertteýlerdi odan ári qoldaý jáne damytý – adamzattyń bolashaǵyna qajetti basty sharttyń biri. Al I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýniversitetiniń ǵalymdary ǵylym salasyndaǵy uly isterdiń uiytqysy bolyp, onyń jańa deńgeige kóterilýine óz úlesterin qosyp keledi.
Ermek BÓRIBAEV,
I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýniversitetiniń Basqarma tóraǵasy – rektor
