Tájiribe júzinde ǵylymi saiasatty damytý, retteýdiń birneshe sharalary men mehanizmderin jasaý, ǵylymi sektorǵa qoldaý kórsetý, yntalandyrý boiynsha jáne ǵylymi-tehnikalyq qyzmet nátijelerin (ǴTQN) kommertsiialaýdyń arnaiy qarjylyq joldaryn engizý boiynsha qolǵa alynǵan jumystarǵa qaramastan Qazaqstan ekonomikasynyń innovatsiialyq damý deńgeii, onyń ǵylymdy qajet etetin salalary tómen bolyp otyr. Dúniejúzilik ekonomikalyq forýmnyń Jahandyq básekege qabilettilik indeksine (DEF JBI) sáikes, Qazaqstan «Innovatsiia» faktory boiynsha 85-shi orynda tur. Al «Tehnologiialyq daiyndyq» faktory boiynsha 61-shi oryndy ielengen. Innovatsiialyq belsendi mekemelerdiń úlesi 8%-dan aspaidy. [2]
Máseleniń «tamyry», onyń ishinde otandyq biznestegi, naqty sektordaǵy sýbektilerge sondai-aq, qarjylyq institýttarǵa – bankterge, investitsiialyq kompaniialarǵa jáne qorlarǵa qatysty bolyp tur. Olardyń óndiriske innovatsiiany engizýge jáne ǵylymi-tehnikalyq jobalarǵa túzetýge ázirshe naqty shyǵyn shyǵarmai otyr. Sebebi, budan eshqandai paida kórip turǵan joq, iaǵni qosymsha tabystyń nemese keshtiń kirisi joq. ǴTQN tehnologiialyq júzege asyrýdy eskermegenniń ózinde, marketingtik taldaý jasaýdyń qiyn bolyp tur.
Oǵan obektivti jáne sýbektivti birneshe sebepter bar. Birinshisi jáne eń negizgisi – bizdiń biznes tehnologiialyq modernizatsiia jolyna erte shyqqan damyǵan jáne damýshy Ońtústik-shyǵys Aziia elderine qaraǵanda áli de jas. [4] Basynda qazaqstandyq biznes basqalary siiaqty bastapqy kapitaldy qalyptastyrý úshin jyldam ári shyǵyny az «satyp alý-satý» formasymen qalyptasty. Artynan iri sheteldik kompaniialardyń belsendi aralasýymen otyn-energetikalyq resýrstardy alý jáne júzege asyrý salasyndaǵy jáne osyǵan bailanysty qyzmet kórsetý, qyzmet etý baǵytyndaǵy biznes qosyldy. Qazaqstannyń dástúrli mamandandyrý salalary – metallýrgiia jáne aýyl sharýashylyǵy da kóterile bastady.
Birtindep aýylsharýashylyq ónimdi qaita óńdeý jáne taǵam ónerkásibi, mashina jasaý, himiia jáne munai-himiialyq salalary siiaqty basqa da salalar kóterilip, dami tústi. [5]
Olardyń barlyǵyn bir ǵana tehnologiialyqtyń, kúrdeliliktiń, innovatsiialyqtyń, básekege qabilettiliktiń deńgeiiniń tómendigi biriktiredi. Dál osy jerde ǵylymi-tehnikalyq qyzmet nátijelerin paidalaný kómektesetini anyq. Biraq, birinshiden, kásipkerler men biznesmender óz qyzmetteri boiynsha otandyq zertteýlerdiń bar ekeninen habarsyz. Ekinshiden, qazaqstandyq ǵalymdardyń innovatsiialary jáne ǵylymi-tehnikalyq sheshimderi óndirýshilerdiń kútkenindei bolyp shyqpaidy. Olardyń tehnikalyq-tehnologiialyq suranystaryn qanaǵattandyrýǵa qabiletsiz, kóbinese sheteldik novatsiialarmen jáne ǵylymi zerttemelerimen tájiribe júzinde tanysý múmkindiginiń joqtyǵynan, óziniń salalyq mamandanýy boiynsha álemdik trendterden qalyp qoiǵan.
Sondyqtan da biznes táýekelge bara almaidy. Onyń batys jáne ońtústik-shyǵys elderindegidei (aziianyń «jolbarystary» men «aidaharlary») ǴTQN kúsh salatyn ómirlik qajettiligi men suranystary joq. Jeńildeý tabys kózderi arqyly paida tabý «terezeleri» áli de tolyǵymen jabylǵan joq. Uzaq ýaqyt boiy tárbielenip, qalyptasatyn innovatsiialarǵa degen qyzyǵýshylyq pen «talǵam» da belgili bir mádeniet te joq.
ǴTQN kommertsiialandyrý protsesin tezdetý úshin bizdiń elimizde birneshe qadamdardy qoldaný qajet. Ǵylymi-tehnikalyq jetistikter men innovatsiialardy kommertsiialandyrýdyń algoritmi jasalyp, memlekettik qoldaýdyń tikelei jáne janama ádisteri anyqtalyp, memleket, biznes, ǵylym men bilim, damý institýttarynyń bir-birimen de ózara árekettesýiniń naqty mehanizmderi bolýy tiis.
- Eń aldymen, ǵylymi sala men biznes-sektory arasyndaǵy túsinispeýshilikten arylý úshin túiisý núktesin tabý qajet. Biznes pen ǵylym mańyzdy tehnologiialyq máseleler sheshimin tabýda kózqarastary bir jerden shyǵyp, bir arnada bolýy úshin bir-birin «esti bilýi» jáne túsinýi kerek.
- Bir jaǵynan, ǵalymdardyń ózderiniń de ǴTQN jasap, sharýashylyq tájiribege engizýge bailanysty boljaldy qarjylyq baǵyttarymen usynystary bar. Ekinshi jaǵynan, biznes innovatsiiadaǵy óz talaptaryn ashyq kórsetip, «másele baǵasyn» kórsete otyryp, basymdyǵy boiynsha salalardyń tehnikalyq-tehnologiialyq ishki talaptaryn qalyptastyrýy qajet.
- Memleket óziniń salalyq bólimsheleri jáne damý institýttary atynan nemese kvazimemlekettik qurylymdary – ulttyq kompaniialary arqyly osy eki portfeldiń túiisýinen keiin juptardy (biznes-ǵylym) tabýǵa jáne seriktester pýlyn (ǵylymi bólimsheler/zerttemeler avtorlary; biznes qurylymdar – ǴTQN tutynýshy; biznes qurylym – ǴTQN óndirýshi)tabýǵa dúniejúzilik qoldaý kórsetýi tiis.
- Sonymen birge mekemelerde tájiribe júzinde iske asyrylǵan ǴTQN jáne ǵylymi-tehnikalyq jobalardy qarjylandyratyn investorlar úshin nesie berýge uqsas belgili bir memlekettik kepildik berý mehnaizmderin nemese saqtandyrý jáne qaýipten hedjerleýdiń basqa tásilderin qarastyrǵany durys.
- Tehnologiialardy jáne innovatsiialardy kommertsiialandyrýdyń barlyq túriniń protsesine qatysýshy investorlarǵa biznesterin júrgizý úshin salyqtan bosatý, óndirisin jetildirý nemese keńeitýge nesie alý barysynda protsenttik kórsetkishin azaitý siiaqty naqty qandai da bir jeńildikter jasalýy tiis.
- Kommertsiialaý protsesine eń aldymen kvazimemlekettik qurylymdar jáne vertikaldi-biriktirilgen holdingter, sondai-aq óziniń salalyq sektorlarynyń júiesin jasaýshy kásiporyndar men uiymdar otandyq ǵylymi jáne ǵylymi-tehnikalyq zerttemelerge memlekettik tapsyrys berý arqyly bastama jasaýy tiis.
- ǴTQN qarjylandyrýǵa jer qoinaýyn paidalanýshy mekemeler qarjysynyń 1%-n tańdaý mehanizmi yqpaldy aspap bolýy kerek. Bul jerde osy qarjynyń ǵylymi sektordy qoldaý atyn ótirik jamylyp júrgen qurylymdarǵa emes, tiisti jerge – otandyq zerttemelerdi kommertsiialaýǵa jumsalýyn baqylaýǵa alý qajet.
- Materialdyq yntalandyrýdan bólek, jetekshilik jáne demeýshilik institýttaryn damytý qajet. Biznes ókilderine «Úzdik investor-jetekshige/demeýshige» degen ǵylymi-tehnikalyq zerttemelerdi kommertsiialaǵany, demeýshilik kórsetkeni, uiymdastyrǵany jáne keńes bergeni úshin jeke tulǵalarǵa jáne kompaniialarǵa atalymyn uiymdastyrý kerek.
- Ǵylym ekonomikanyń barlyq salalarynyń álemdik damý trendinen qalyspaýy tiis. Ol úshin otandyq ǵalymdar, zertteýshiler, ónertapqyshtar sheteldik ǵylymnyń sońǵy jańalyqtarynan habardar bolyp, damyǵan elderdegi tehnologiialyq forsaittar salasyndaǵy zertteýlermen, innovatsiiaǵa degen biznes talaptarymen jáne onyń álemdegi tájiribege engizilýimen tanysyp otyrýy qajet. Bizdiń elde jáne shet eldegi mańyzdy jáne úlken suranysqa ie ǵylymi-tehnikalyq jobalar, tehnologiialyq forsaittar nátijesi týraly aqparattar salynatyn aqparattyq-taldamaly platformalardy (internet-portaldar) qurý qajet.
- Ekonomikadaǵy jáne biýdjettik únemdeýdegi daǵlarysqa qaramastan, ǵylym durys qarjylandyrylýy tiis (jetkilikti kólemde ári ýaqytyly, jyldyq kúntizbeniń 3-4-shi ailarynda emes, birinshi aiynan bastap). Qarjylandyrý otandyq bizneske qajetti degen qoldanbaly ǵylym baǵyttaryna úlken kólemde bólinýi tiis.
11) «UǴTAO» AQ-nda aqparattyq negizi innovatsiialar men patentterdiń derekter qory (IPD) bolyp tabylatyn «Ǵylymi-ziiatkerlik qyzmet nátijeleriniń kartasy» interaktivti portaly qurylyp jatyr. IPD aqparattyq aýqymy ǵylymi-zertteý jumystaryn oryndaý, sonymen qatar olardyń áleýmettik, ekonomikalyq jáne ekologiialyq áserin anyqtaý nátijesinde alynǵan patenttik qabilettilik kórsetkishteri, ónertapqyshtyq oidyń bar bolýy, qorǵaý qujattarynyń sany boiynsha UǴTAO tirkelgen ǴZTKJ týraly esepterdi júielendirý jáne taldaý jasaý negizinde qalyptastyryldy.
ǴZQNK IPD logikalyq jalǵasy bolyp tabylady jáne ózektiligin, naryqtyq áleýetin, kommertsiialyq tartymdylyǵyn patent qabilettiligin (ár joba – patent nemese qorǵaý qujattarynyń basqa túri 3 qorjynnan turady – infestitsiialyq pasport, ziiatkerlik menshik nysany jáne shuǵyl marketingtik sholý týraly málimetter) baǵalai otyryp, oryndaýshy- uiymdardyń ǵylymi ziiatkerlik qyzmetiniń aktivter qorjynyn usynady.
ǴZQNK ereksheligi – jyldam izdeý men qolaily navigatsiia. ǴZQNK arqyly innovatsiialardyń biregei derekter qoryna ekskliýzivti tikelei qol jetimdilik júzege asyrylatyn bolady. Jobalar týraly aqparat aimaqtyq jáne salalyq belgileri boiynsha toptastyrylady.
Kommertsiialyq tartymdylyqty, naryqtyq áleýetti alǵashqy jyldam-baǵalaý «Innovatsiialyq tehnologiialar parki» Innovatsiialyq klasterdi basqarý organy retinde AKQ qyzmet atqarýy úshin mańyzdy, ári ózekti múmkindikter men tiimdi investitsiialar týraly sheshimder qabyldaý protsessin aitarlyqtai jyldamdatady jáne jeńildetedi.
AKQ jáne Innovatsiialyq klasterdiń basqada qatysýshylary úshin paida tómendegidei bolyp tabylady:
- Qarapaiym, ári qolaily navigatsiiamen, saraptamalyq súiemeldeýmen salalyq jáne aimaqtyq tiistilik boiynsha toptastyrylǵan otandyq innovatsiialarǵa on-line rejimde qol jetimdiliktiń bir ortalyqta shoǵyrlanýy;
- Ǵylymi-tehnikalyq qyzmettiń nátijeleri (ǴTQN) týraly aqparatty ózdiginen jinaýdy jáne óndeýdi júzege asyrý qajettiliginiń bolmaýy;
- Qosymsha irgeli taldaý júrgizýdi qarjylandyrý jáne/nemese maqsattylyǵy týraly sheshimder qabyldaýdy jeńildetý jáne jyldamdatý úshin patenttik qyzmettiligin, innovatsiialardyń ekonomikalyq, marketingtik jáne kommertsiialyq aspektilerin aldyn-ala baǵalaýdyń bar bolýy;
- ǴZI jáne JOO, ǵalymdar men zertteýshilerdiń qamtylý aýqymy tek Almaty sheńberinde emes, sonymen qatar barlyq Qazaqstan bolyp tabylady.
- Biznesti ártaraptandyrý maqsatynda ekonomikalyq qyzmettiń qyzyqtyratyn salasynda keleshegi bar, ári kommertsiialyq tartymdy innovatsiialyq sheshimderdi, sonymen qatar ǴZTKJ qarjylandyrý quraly retinde jer qoinaýyn paidalanýshylardyń JJT 1% -yn tańdaý múmkindigi;
- Otandyq kompaniialardyń básekege qabilettigin damytý jáne arttyrý úshin innovatsiialardy jaiǵastyrý;
- ǴTQN kommertsializatsiialaýǵa monitoring jasaý.
ǴZQNK aiasynda «Aqyldy indýstriia», «Aqyldy orta», «Taza jáne jasyl tehnologiia», «E-kommertsiia jáne media» AKQ negizgi baǵyttary jáne platformalary boiynsha, sonymen qatar akseleratsiia baǵdarlamasy, inkýbatsiia, startap baǵdarlamasy boiynsha AKQ etaptarynda toptastyrýmen Almaty q. Ǵylymi-tehnikalyq jobalardyń usynystyǵyna arnalǵan arnaiy qosymsha («tereze») qurylýy múmkin.
12)«Ǵylym jáne biznes: innovatsiialyq kópir» dialogtik alańy negizi bolyp tabylatyn «S2B» (science to business) formatyndaǵy kommýnikativtik sharalar jobalardy birlesip iske asyrý boiynsha tiisti ortaqtastyq qalyptastyrý jáne yntymaqtastyqtyń naqty joldaryn, formalaryn jáne ádisterin talqylaý úshin ǵylymi-zertteý, biznes, qarjy institýttarynyń jáne venchýrlyq qorlardyń ókilderi kezdesetin ǵalymdar men investorlardyń júieli dialogyna arnalǵan uiymdastyrýshylyq platforma retinde qyzmet atqarady. Dialogtik alańda kásipkerlik jáne investitsiialyq qurylymdar tarapynan keiingi qarjylandyrý jáne materialdyq-tehnikalyq qoldaý kórsetý úshin biznestiń ózekti tehnologiialyq máselelerin sheshetin ǵylymi-tehnikalyq innovatsiialyq jobalardy anyqtaý jáne irikteý júrgiziledi.
Ortalyqta aǵymdaǵy jarty jyl ishinde jalpy somasy 56 mlrd teńgeden asa qarjylandyrýdy talap etetin 50 astam ǵylymi-tehnikalyq jobalar usynylǵan 3 dialogtik alań (DA) ótti.
Boljamdalǵan aqparattyq-saraptamalyq jáne kommýnikativtik quraldary boiynsha qarjylandyrýdyń ortasha jyldyq kólemi ǴZQNK jobasymen ainalysatyn qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn jáne dialogtik alańdardy ótkizýge arnalǵan shyǵyndardy tóleý qorynan turatyn 38 miln. teńgeni quraidy.
Janbolat KANALIN, Elena GOLIKOVA,
«Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ Tehnologiialardy kommertsiialaý basqarmasy
Paidalanylǵan ádebietter:
- Poslanie Prezidenta Respýbliki Kazahstan N.Nazarbaeva narodý Kazahstana «Kazahstan v novoi globalnoi realnosti: rost, reformy, razvitie» ot 30 noiabria 2015 g.;
- Zakon Respýbliki Kazahstan ot 31 oktiabria 2015 goda № 381-V «O kommertsializatsii rezýltatov naýchnoi i (ili) naýchno-tehnicheskoi deiatelnosti»;
- «Plan Natsii. Sto konkretnyh shagov po realizatsii piati institýtsionalnyh reform»;
- Gosýdarstvennaia programma infrastrýktýrnogo razvitiia «Nurlyjol» na 2015 - 2019 gody», ýtverjdennaia Ýkazom Prezidenta RK ot 6 aprelia 2015 goda № 1030;
- Poslanie Prezidenta narodý Kazahstana «Kazahstanskii pýt – 2050: edinaia tsel, edinye interesy, edinoe býdýshee» ot 17.01.2014g.;
