Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev biylǵy Joldaýynda ulttyq qaýipsizdikti kúsheitý jáne halyqaralyq qatynastardy odan ári damytý qajet ekendigin atap ótti.
Qazaqstan táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap ǵaryshtyq salany damytýǵa erekshe kóńil bólidi. Ǵarysh ailaǵy – búgingi kúni bizdiń álemdik ekonomikalyq saiystaǵy mańyzdy basymdyǵymyz bolyp tabylady.
Iaǵni, halyqaralyq mańyzdy jobalardyń iske asýyna, álemdik ǵylymi jáne ǵylymi-tehnikalyq keńistikke kirigýine yqpal etetin otandyq ǵarysh salasyn damytýǵa Qazaqstan qanshan múddeli bolýy kerek.
Qazaqstan men Resei 2004 jyldyń 9 qańtarynda «Baiqońyr» keshenin tiimdi paidalaný jónindegi yntymaqtastyqty damytý týraly kelisimge qol qoiǵan. Kelisimde Baiqońyr ǵarysh ailaǵynyń infraqurylymyn jańǵyrtýdyń jáne onyń tarihi mańyzy bar nysandaryn saqtaýdyń mańyzdylyǵy tanylady. Osy rette eń mańyzdysy Qazaqstan men Resei eki jaqty kelisim aiasynda ǵaryshtyq-zymyran qyzmetin júzege asyrýda ekologiialyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý men qorshaǵan ortany qorǵaý problemalaryn sheshý jóninde birlesken jumystar júrgizýge ýaǵdalasqan bolatyn.
Búginde ǵaryshtyq-zymyran qyzmetiniń qorshaǵan ortaǵa tigizetin zardaptary jóninde az aitylyp júrgen joq. Birqatar mindetterdi sheshýde ǵarysh quraldaryna balama joq bolǵandyqtan, «Baiqońyr» ǵarysh ailaǵy qyzmetiniń ekologiialyq qaýipsizdigine baǵyttalǵan zertteýler barǵan saiyn ózekti máselege ainala túskeni jasyryn emes.
Aitalyq, 2009 jyldyń 23 qazanynda Qazaqstan men Resei taraptary ýly otynmen ushatyn zymyrandardyń ekologiialyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin, «Baiqońyr» ǵarysh kesheninen zymyran otynynyń asa ziiandy quramdas bólikterin qoldanatyn zymyran-tasyǵyshtar men qurylyqaralyq ballistikalyq zymyrandardy ushyrýǵa daiyndaý jáne ushyrý barysyna ekologiialyq jumystardy uiymdastyrý Tártibin bekitken bolatyn.
Bul jumystardy Qazaqstan tarapynan Qazǵarysh qaramaǵyndaǵy «Infrakos-Ekos» enshiles memlekettik kásiporny oryndaityn bolyp taǵaiyndalǵan-dy. «Infrakos-Ekos» kompaniiasyǵarysh ailaǵynan ushyrylatyn zymyran-tasyǵyshtardyń qorshaǵan ortaǵa áserin jan-jaqty zertteý, ǵarysh ailaǵyna jaqyn mańdaǵy eldimekenderdiń turǵyndarynyń densaýlyq jaǵdaiy men áleýmettik-gigienalyq ortasyn tereńdetip tekserý jumystaryn Qazaqstan men Reseidiń mamandandyrylǵan mekemeleri men ǵylymi institýttarymen birlese júrgizedi.
Sonymen qatar árbir josparlanǵan zymyran ushyrylymdarynyń ǵarysh apparatyn ushyrǵanǵa deiin de, ushyrǵannan keiin de Qazaqstannyń aýmaǵyna kiretin qulaý núktelerinen topyraq, aýa, ósimdik, sý synamalary, al qysta qar synamalaryn alyp, zertteýler júrgizedi.
Atalmysh mekeme «Proton-M» zymyran tasyǵyshy qulaǵan jerdiń qorshaǵan ortasynan, eldimekender men qystaqtardan 400-den astam synama alyp, geptilmen jáne onyń ózgerý ónimderimen lastanýyna zerttedi.
Elimizdiń ekologiialyq qaýipsizdigi tujyrymdamasynda kersetilgendei, qorshaǵan orta nysandary sapasynyń normativtik kórsetkishteri men qoǵamnyń ekologiialyk turaqty damýyn kolaily deńgeige jetkizý úshin qorshaǵan ortaǵa tehnogendik áserdi azaitýdy qamtamasyz etý basty nazarda bolýy kerek.
2021 jyly «Baiqońyr» ǵarysh ailaǵynan sońǵy alty jylda rekkordtyq deńgeide zymyrandar ushyrylǵany belgili. Atap aitsaq, byltyr «Soiýz-2» zymyran-tasyǵyshy 12 ret, al kóp qulaityn «Praton-M» zymymyran-tasyǵyshy 2 ret ǵarysh keńistigine kóterilgen.
Zymyran-tasyǵyshtardyń ǵaryshqa sátti kóterilip ketese jaqsy. Al olar ǵaryshqa jetpei ortan jolda qulasa, bul elimizdegi ekologiialyq ahýaldy ýshyqtyratyny anyq. Jalpy, osyǵan deiin «Praton-M» zymyran-tasyǵyshy birineshe ret qulap, qazaq jerin ýly geptilmen ýlady.
«Baiqońyr» arqyly ǵaryshty igerip otyrǵan Resei Qazaqstanda ǵarysh apparattary qulaityn 7 jerdi belgilegen. Muny appaty jaǵdaidaǵy qulaýmen shatastyrmaý kerek. Aitalyq, ǵaryshqa sátti kóterligen zymyran-tasyǵyshtar óz jumysyn aiaqtap, barlyq ýly janarmailaryn jaǵyp bolǵannan keiin qulaǵan sátte qorshaǵan ortaǵa ziianyn tigizbeidi.
Desekte zymyran-tasyǵyshtar qulaǵan sátterde órt shyǵý qaýipi joǵary bolady. Tilsiz jaý órttiń ózi qorshaǵan ortaǵa aitarlyqtai kesirin tigizetini belgili. Sondyqtan tótenshe jaǵdai qyzmetkerleri zymyran-tasyǵyshtar qulaityn jerge der kezinde jettip, órtti sóndirýi kerek.
Sonymen qatar ǵarysh apparattary qulaǵynda olardyń boiyndaǵy janbai qalǵan janarmailar az bóligi topyryraq qabatyn ýlaitynyn da umytpaǵan jón. Bizdiń ekolog ǵalymdar reseilik ǵalymdarmen zymyran-tasyǵyshtar qulaityn jerlerden topraq pen sýdyń synamalaryn alyp, udaiy zerttep otyrýy mańyzdy.
Sarapshy mamandar búginde Resei Batys elderiniń ekonomikalyq sanktsiiasyna ushyraǵannan keiin «Baiqońyrdan» zymyran ushyrýy deńgeii birshama tómendeitinin aitýda. Mundai jaǵdaida ǵarysh salasyna qatysty ekologiialyq máseleler azaiatyny anyq. Biraq keibir sarapshylar sanktsiialardyń kesirinen orystardyń zymyran-tasyǵyshtary kóp qulaýy múmkin ekenin de aitýda. Qalai bolǵanda da bizder Reseiden ǵarysh salasy boiynsha ekologiialyq kelisimderdi qatań saqtaýdy talap etýimiz kerek. Qazaqstan ekologiialyq turǵydan qaýipsiz ǵarysh salasyn qurýǵa múddeli bolýy tiis.
