– Táýelsizdik kúni qutty bolsyn! Egemen el bolǵanymyzǵa 28 jyldan asty. Orda buzar jigittiń jasy. «Elý jylda el jańa» deýshi edi. Otyz jylda qalai jańardyq?
Ǵ.Qabyshuly: Raqmet! «Táýelsizdik kúni» degendi estigen saiyn jańa biliktiń eń birinshi ailasy esime túsedi.
Prezident Nursultan Nazarbaev Sovettik Qazaqstannyń táýelsiz Qazaqstanǵa ainalǵanyn jariialap, sheshim shyǵaryp, qol qoidy. 1991-jylǵy jeltoqsannyń 10 kúni. Biraq alai-bylai bir «dálelmen» Parlament Táýelsizdik kúnin 16-jeltoqsan etip zańdastyrdy.
Ol jastarymyzdyń 1986-jylǵy Jeltoqsan kóterilisi bastalǵan kúndi kómeskileý boldy dep bilemin. Olai bolmasa, Táýelsizdik kúnin jeltoqsannyń 10-yna, nemese 20-syna belgileýge mursat bermegen qandai kedergi boldy?
Kedergi – sol jyldaǵy partiia, úkimet basshylarynyń jastardy qoldaý ornyna aiyptaǵandary. Iaǵni kóterilis kúnin jylda ataý olardyń qityǵyna tietin boldy.
Otyz jyl desek, bul merzimde «bai – bai, kedei kedei boldy». Iá, «jańardyq»: elimizdi jappai jumyssyzdyq jailap, qymbatshylyq qyspaqqa aldy.
«Reformalar» tailaqqa minip tairańdady. Ebin tapqandar eki emes, on-jiyrma asady. Elýden astam millioner, onnan astam milliarder paida bolǵan elde qaltalylardyń jailaýlary – shetel, al qarapaiym halyq jyl boiy qystaýda, ne aldyndaǵy asy, ne ústindegi kiimi arzandaǵan emes, qalt-qult tirlik.
Dollar kelip kilikken jyly onyń quny 4 teńge 70 tiyn edi, búginde – 385 teńge! Tilin jaldaǵysh jaǵympaz «oqymystylardyń»: «Elimizdiń ekonomikalyq damýyna shet el qyzyǵa, tańdana qaraýda» deitinderi – arifmetikanyń tórt amalyn umytqandary.
– Ǵabbas aǵa, taǵy bir jyldy artqa tastap, 2020 jyldyń esigin qaqqaly otyrmyz. Burynǵylar kesh batsa, kúnimiz ótip jatyr dep jylap, qaiǵyrady eken. Qazirgi jurt keler kúnnen úmit kútedi, qýanady. Ýaqyttyń qadiri qalmai bara ma, álde tirshilikten qajý ma, bul?
Ǵ.Qabyshuly: Jaqsy jaǵdaida ýaqyttyń ótip bara jatqanyna qýanǵan adam bolmaǵan, bolmaidy da. Qazirgi eńbekshil jurttyń da qýanyshy shamaly.
Al keler kúnnen jaqsylyq, keńshilik kútip júrgeni ras. Biraq ol kúndi «pálen jyly keler» deýge meniń de dátim joq. Halyqtyń senimin selkeýlegish joǵary jaqtaǵylar tilin urshyq etip, syldyr sózden shúike jasap otyrǵaly qashan?!
–Táýelsizdik kúnine orai, ádebiet pen óner, mádeniet pen sport, taǵy basqa salalardaǵy biraz adam ártúrli orden, ataq-dańq alyp jatyr. Jyldaǵy úrdis.
Alaida aralarynda aty-zaty belgisiz de azamattar bar kórinedi. Jalpy, osy orden, ataq berý adamnyń etken eńbegin baǵalai ma? Muny suraǵan sebebim, ádebiettiń aqsaqaly bolyp qalǵan ózińiz, Temirhan Medetbek, Dýlat Isabekovty siiaqty shyndyqqa jaqyn qalamgerlerdi bul tizimnen baiqai almadyq. Al alǵandardyń báriniń ishki mazmuny «Qurmet» pen «Parasatqa» sáikes kele me?
Ǵ.Qabyshuly: «Qazanshynyń erki bar, qaidan qulaq shyǵarsa». Búginde tipti shyǵarmai qoiýǵa da erikti. Jazýshylar odaǵymyzdyń, «Qazaq ádebieti» gázetiniń 85 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty plenýmǵa barýǵa, birinshiden, densaýlyǵym ruqsat bermedi, ekinshiden, qyzyl sózdiń qyrmanyna qyzyǵatyn ǵadetim joq.
Estýimshe, báz-baiaǵy mánsiz madaq sóz, marapat maiqany. Kúlkimdi keltirgen bir «jańalyǵy» burynda «Qazaqstannyń halyq jazýshysy» ataǵy barlardyń birnesheýine «Qazaqstannyń qurmetti jazýshysy» degen ataq berilip, bóriktiń ústine taqiia japsyrylypty.
Nazarbaevqa áý basta jazǵan hattarymnyń birinde: «Menińshe, «Halyq jazýshysy» degen arzan ataqty toqtatý qajet. Ol ataqty alǵandar halyq úshin jazyp júrgender de, ondai ataǵy joqtar halyq úshin jazbaǵandar ma?» degenmin. Hatym jeke muraǵatynda jatqan shyǵar.
Tiylǵan sol ataqty búgingi Prezident Qasym-Jomart Toqaev jańartqan siiaqty. Biliktiń ózine qiyla qaraityn shashbaýshylardy baýyryna tartyp, marapattai beretini, al qyryn qaraityndardy syrtqa teýip, «aiybyna» qarai qýdalaityny, túrmege tyǵa salatyny kópshilikke málim.
Maǵan qatysty sózińe nazar aýdarsam, Jazýshylar odaǵy quzyrynda 30 jyl boldym: ádebi aptalyǵymyzdyń redaktsiiasynda, ádebi qorda, kórkem aýdarma jáne ádebi bailanys alqasynda, 1994-96-jyldary odaq basqarmasyndaǵy ekinshi hatshysy bolyp, jasym jetken soń zeinetke shyqtym. Sol jyldary Odaq basqarmasynyń hatshylary Ánýar Álimjanov, Qalaýbek Tursynqulov jasaǵan marapat tizimderden ózimdi tórt ret syzdyryp tastadym.
Odan beride orta deńgeidegi gázet tilshisiniń: «Alǵan birde-bir orden-medalińiz, ataǵyńyz joq eken, ol qalai?» degen tańdanystaryn kóp estigem!
– Soltústik Qazaqstan oblysy men shyǵystaǵy eldi mekender jyldan-jylǵa kemýde. Mektepterge bala jetispei jatyr. Memleket ońtústiktegi aǵaiyndy teriskeige kóshirýdi qolǵa alǵaly 4-5 jyl bolyp qaldy.
Biraq teriskeige kóshken eldiń sany áli myń otbasyǵa jetpepti. Jumys nege júrmeidi: halyqtyń barǵysy kelmei me, álde osy sharýamen ainalysqandar jumys mehanizmin durys júrgizbei otyr ma?
Ǵ.Qabyshuly: Shet-jaǵasyn estýimshe, kóship barǵandarǵa qolaily baspana tabylmaidy, al tabylǵan kúnde mamandyǵyna, ikemine qarai jumys tapshy. Ári-sárilik, renish, daý-damai, tipti qaitadan kóship ketý bolady eken. Bizde jalǵan uranshyldyq basym.
Mysaly, «Diplommen – aýylǵa!» dep attandadyq, áli de attandaýdamyz. Oý, biri qylaiaǵy aýyzsýǵa jarymai, biri emhana-aýrýhanasyz kún keshýli aýylǵa erkimen-aq barǵan, aitalyq, jas muǵalim men dáriger úisiz, jataqhanasyz qaida turmaq? Onyń ústine, ailyq eńbekaqysy 60-70 myń teńgeden aspasa. Urandaǵyshtar bir ózi on shaqty dáriger men muǵalimniń ailyǵyn alyp otyrǵan parlamenttiń, assambleianyń basshy-qosshylary aýyldyń aýyr hal-jaǵdaiyn bile tura selt eter emes.
Sońǵy on jylda, eger jańylyspasam, «aýyldy qalpyna keltirý» jóninde biliktiń úsh qaýlysy shyǵyp, júzdegen milliard teńge bólindi. Al qańyraǵan aýyl-selonyń nesheýi eńsesin kóterdi? Qyrýar qarjy aýylǵa nege jetpedi? «Ishiń bilsin, álý-ai».
– Teriskeide ómir súrý, árine qiyn. Alty ai qys. Altai men Arqanyń sarshunaq aiazy. Biraq Sibirde de adam ómir súredi. Osy biz jeńil ómirge úirenip alǵan joqpyz ba?
Ǵ.Qabyshuly: «Jeńil ómirge úirenip alǵanymyzǵa» qatysty pikir aityldy-aý deimin. Búgingi kezeńde adal eńbek adamyna soltústikte de, ońtústikte de «jeńil ómir» tabylyp jatpaǵany sózsiz. Al «qaraǵaiǵa taldy jalǵaǵysh» alaiaqtar jer tańdamaidy.
– Siz ShQO-nyń Ulan aýdanyna qaraityn Uranhai degen aýylda týyp-ósken ekensiz. Byltyr kúzde Kúrshim aýdanynyń sol attas Uranhai aýylyna jolymyz túsip edi, kóńilimiz qulazyp, janymyz júdep qaitty. Shekaradaǵy aýyl eken. Eldiń sheti – shekara jalańash qalsa, eldigimizge qaýipti emes pe?
Ǵ.Qabyshuly: E, biz shekaramyzdy ashyp, bailyǵymyzdy entelep jetip kelgen bógdelerge shashyp, enshiles bolyp, «shalqyp, shylqa baiyp» júrmiz. Qytaimen, Reseimen, taǵyda biraz elmen shekaradan ruqsat qujatsyz (vizasyz) ótip, barys-kelisti jeńildetý bolady degendi estidim.
Olai bolsa, sózdiń qysqasy: bas baǵdarlamaly «2030-jyly Qazaqstanda qazaq kóp bola ma, qytai kóp bola ma?» degen másele týyndady dei berelik.
Bizdiń Uranhaida aýyldyń eshqandai belgisi qalmady. Osy oraida aýdanymyzdaǵy Asýbulaq aýyly týraly aitaiyn. Ol jerasty bailyǵy mol eldi meken edi. Kendi qazyp alyp óńdeitin rýdnikteri boldy. Ýran shahtasy bar-dy. Ónerkásibi órkendep, qala sipatty poselok dep ataldy. 1991-jyldyń bas sheninde turǵyndarynyń sany 15 myńǵa jetip, resmi túrde qalaǵa ainalýyna qajetti qujattaryn joǵaryǵa joldaǵan. Tiisti qaýlyny kútýmen táýelsizdikti qarsy alǵan.
«Reformalaý» jetip, rýdnikter jateldik qaltalylarǵa satylǵan. Sonymen ainalasy 6-7 jylda rýdnik shahtalaryn taqyrlaǵan paidakúnemder taiyp turǵan.
Poselok halqy jumyssyz qalyp, tirshilik qamymen jan-jaqqa bytyraǵan. Qazaqtan ózge jurt atamekenderine kóship ketti. Sóitip, osydan alty jyl buryn barǵanymda sonaý jyldary gúldengen Asýbulaqtyń ornynda alqam-salqam shaǵyn aýyl qalǵanyn kórdim. Kópqabatty úiler soǵys bolyp ótken jerdegidei. Asfalt kósheler julqa-julqa. Emhana-aýrýhana jabylǵan. Azyq-túlik dúken ekeý ǵana jáne jekemenshik. Qairan Asýbulaq – búginde zeinetkerlerdiń aýyly. Turǵandarynyń sany – 1,5 myń.
– Ǵabbas aǵa, sizge endi bir «qyzyq» suraq qoiǵym kelip otyr.
Ǵ.Qabyshuly: Qorǵanba, «shyjyq» jaýap estýiń múmkin.
– Olai bolsa, aityńyzshy: sońǵy kezde bizdiń ziialy qaýymda Oljas Súleimenov pen Muhtar Shahanov jaiynda biri men biri qabyspaityn pikir aitylyp júr, sol týraly ne der edińiz?
Ǵ.Qabyshuly: Qoǵamda, qaýymda «jolybolǵyshtar» qashanda kezdesedi. Sondailardyń biri – aqyn aǵań Oljas.
Tek qujat tilimen aitsam: ǵaryshqa adam ushyrý básekesinde mereii ústem bolǵan Sovet Odaǵynyń sol ǵylymi jetistik-jeńisin madaqtaýǵa «Kazahstanskaia pravda» gázeti redaktsiiasynan tapsyrma alyp, «Adamǵa tabyn, Jer endi!» degen saiasi óleń jazǵan bizdiń aqyn yqylym zamannan adamzat Ana dep ardaqtap kele jatqan Jerge: «...Ty, Zemlia, poklonis Cheloveký, tvoi bog – Ia!» – dedi.
Astapyralla!.. Arzan qaljamen ataǵy shyqqan Oljastyń odan bergi «ulylyǵy» ózi qurmaǵan, ózi atyn qoimaǵan qozǵalysqa ie bolýymen, Semeige óz erkimen barmasa da, ondaǵy poligondy «jabýymen» jalǵasty.
Ol qubylystar, máselen: semeilik jýrnalshy Vladimir Pigavaevty, jazýshy Ánýar Álimjanovtyń, máskeýlik akademik Evgenii Velihovtyń jazbalarynda naqty aitylǵan.
Semei atom poligonyn jabý kúresin janpidalyqpen bastaǵan, maqsatyna jetken qairatker Keshirim Boztaevtyń – burynǵy Semei oblystyq partiia komitetiniń 1-hatshysy – «Semei poligony» atty kitabyn oqyǵan adamǵa bári túsinikti bolady.
Oljastyń odan keiindegi «ulylyǵy» – qozǵalysyn aktsionerlik qoǵamǵa ainaldyryp, Semei poligonynan taýqymet tartqandarǵa, basqa da muqtajdarǵa kómek kórsetemiz dep arnaýly qor ashyp, oǵan 2-3 jylda jinalǵan milliardtaǵan dollardan semeilikke jarty dollar da buiyrtpai, ózara bóliske salyp, qordyń «qairatkerleri»: Mashkevich, Shodiev, Ibragimov, Berenbaým degen jemqorlardyń milliarder bolyp shyǵýlaryna jol ashqany.
Qor tiisti oryndardyń tekserýimen, akt jasaýymen aqyrynda jabyldy. Biraq ol akt zym-ziia boldy. Degenmen aqyn qurbymnyń eńbekteri eskerilip, «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵy berildi.
Taǵy bir derek: «Alma-Ata» «Almaty» bolyp durystalǵanda, odan soń qala ákimi Imanǵali Tasmaǵambetov Almatyda is qaǵazyn memlekttik tilde júrgizý jaiynda sheshim shyǵarǵanda, Oljas asa mańyzdy ol eki sharaǵa da birinshi bolyp qarsy shyqty.
Sonysy «eshten kesh jaqsy» eskerilip, qalanyń jańa ákimi jaqynda oǵan «Almatynyń Qurmetti azamaty» ataǵyn syilady.
– Kereǵarlyq degen osy shyǵar?
Ǵ.Qabyshuly: Muhtar Shahanovty da atadyń. Ol aqyn inimniń minezinde baiqala bastaǵan aýmaly-tókpelilik maǵan da túsiniksiz. «Ývajaemyi Gennadii Vasilevich, my nazyvaem Vas ottsom dvýh iazykov», dep Kolbindi qolpashtady.
Onyń KSRO Halyq depýttary quryltaiynyń minberinen Jeltoqsan zobalańy týraly sóileýin Erkin Áýelbekov uiymdastyrdy. Kárishal Asanovtyń: «Ol sózdiń tezisin Erkin Áýelbekovtiń qalaýy boiynsha men jazyp berdim» degeni bar.
Jeltoqsan oqiǵasyn tekseretin komissiia Mihail Ivanovich Esenálievtiń partiia plenýmynda, Joǵarǵy Keńes sessiiasynda jazbasha talap etýimen qurylǵany – aqiqat.
Muhtardyń ony da moiyndaǵysy joq. Sońǵy kezde: «Qazaq tilin memlekettik til etken – menmin!» deýin sóz tigen jerde qaitalai beretin bolypty. Ana tilimizdiń abyroiyn, mártebesin saqtaýdy kózdegen dabylda belsendilik kórsetkeni ras. Biraq ol jalǵyz bolǵan emes-ti. Kóp bolyp kiriskenbiz.
Al qazaq tiliniń memlekettik til ekeni Sovettik Qazaqstannyń Konstitýtsiiasynda da, Táýelsiz Qazaq Respýblikasynyń Konstitýtsiiasynda jazýly boldy. Muhtardyń «úshtildilikke» qarsy kúreste de belsendilik kórsetkeni ras.
Alaida onda da jalǵyz shyqqan joq. Bilik bolsa, ol halyqtyń dabylyna qyńbady. «Úshtildilik» saiasaty beleń aldy. Endi qytai tili qosylyp, tórttildilikke de kóndigetin shyǵarmyz.
Jaras myrza, áńgimemizdi osymen aiaqtap, maǵan at basyn burǵandaryńa rizalyq nietpen barshańa kóp-kóp jaqsylyq tilesem deimin.
– Raqmet, aǵa! Aldaǵy 85 jasyńyzdy sharshamai-shaldyqpai toilańyz!
Ǵ.Qabyshuly: Áýmin! Qalamdaryńdy nyq ustap, 100 jasańdar!
Áńgimelesken Jaras Kemeljan
Al Nur-Sultanda uly Abaidyń 175 jyldyq toiy bastaldy:
https://dalanews.kz/49063
