Qoǵamdyq damýdyń zamanaýi kezeńinde jasandy intellekt Qazaqstanda jáne basqa elderde indýstriialyq-innovatsiialyq serpilistiń, aqparattyq-tehnologiialyq izdenisterdiń basym baǵyttarynyń biri jáne katalizatory bolyp sanalady sonymen qatar jańa dáýirdiń ("Indýstriia 4.0") ózindik indikatory retinde tanylady [1]. Bul turaqty zertteýler men tehnologiialyq sheshimderdi kóptegen halyqaralyq jáne otandyq digital-korporatsiialar jii bastaityndyǵyna bailanysty, bul jasandy intellektti ekonomikanyń ártúrli salalaryna, sonyń ishinde densaýlyq saqtaý salasyna jáne, árine, farmatsevtikaǵa engizýge múmkindik beredi [2].
Farmatsevtika salasy erekshe sala bolyp tabylady, óitkeni ol densaýlyq saqtaý men meditsinaǵa qatysty áleýmettik suranystardy oryndaýǵa jáne himiia men biotehnologiia siiaqty salalarmen janama túrde korreliatsiialaýǵa arnalǵan [3]. Sonymen qatar, farmatsevtikada, T. E. Morozova, E. N. Hoseva, O. A. Vartanova, S. M. Rykova dál atap ótkendei, erekshe jaýapkershilikti eskerý qajet, ol qatelikter, dálsizdikter men konventsiialardyń aldyn alýǵa jáne alyp tastaýǵa negizdelgen belgisizdik faktorynyń bolýyn boljaidy, ony innovatsiialyq ozyq tehnologiialar jaǵdaiynda ǵana ónerkásiptik kólemde qamtamasyz etýge bolady, olardyń biri qazirgi ýaqytta jasandy intellekt boldy [4]. K.V. Balakinniń osy sala úshin mańyzdylyǵyn dáleldeitin birlesken avtorlarmen pikirine silteme jasaý kerek, olar bul sala úshin jańa býynnyń ǵylymi-tehnikalyq innovatsiialary, sondai-aq dárilik jáne ózge de meditsinalyq preparattardyń, ásirese syni jaǵdailarda (COVID-19 pandemiiasynyń mysalynda) tiimdi jáne jyldam shyǵarylýyn qamtamasyz etýge arnalǵan smart-tehnologiialar siiaqty komponentterdiń mańyzdylyǵy dáleldenedi [5]. Aita ketý kerek, qazirgi ýaqytta búkil álemde farmatsevtikalyq kompaniialar jasandy intellekt negizinde ár túrli quraldardy belsendi qoldanady [6].
Jasandy intellekt (JI) adamnyń minez-qulqyna elikteitin mashinalar týraly ǵylym retinde kórinedi [7]. Jasandy intellekt óz qyzmetin arnaiy algoritmderdiń kómegimen júzege asyrady jáne tereń mashinalyq oqytý múmkindikterimen biriktiriledi, bul kún saiyn kóptegen farmatsevtikalyq derekterdi jasaýǵa múmkindik beredi. Jasandy intellekt artyqshylyqtarǵa da, problemalarǵa da ákeledi.
Aqparattyq qaýipsizdiktiń negizgi máseleleri qazirgi zamanǵy AKT jáne jasandy intellektti belsendi paidalanýǵa negizdelgen jahandyq tsifrlandyrýdan týyndaityn aqparattyq táýekeldermen bailanysty. Aqparattyq qaýipsizdik máselelerine jatatyndar: meditsinalyq jáne qoǵamdyq qaýymdastyqtardyń jańa tehnologiialarǵa senimsizdigi; kóptegen farmatsevtikalyq jetkizýshilerdiń integratsiialyq baǵdarlamalyq jasaqtamany paidalanýǵa daiyn emestigi; kóptegen farmatsevtikalyq kompaniialardyń biýdjetin shekteý jáne t.b. [8]. Belgilengen jáne basqa máselelerdi sheshý úshin ártúrli sheshimderdi tez jáne dál qabyldaýǵa kómektesetin jasandy intellekt jaǵdaiynda qaýipsizdikti baǵalaý men qamtamasyz etýge arnalǵan senimdi jáne avtomattandyrylǵan quraldary qajet.
Farmatsevtikada aqparattyq qaýipsizdik úshin jasandy intellektti qoldaný perspektivalary, bizdiń oiymyzsha, farmatsevtikalyq kompaniialar úlken derekter bazalar men boljamdy analitika quraldarynyń máselelerin sheshýge múmkindik beretin avtomattandyrylǵan aqparattyq protsesterdi engizý qajet ekenin kóbirek túsinetindigine negizdelgen. Sondai-aq, kóptegen iri farmatsevtikalyq kompaniialardyń mysalynda jasandy intellekt olardyń biznesin ózgertip qana qoimai, aqparattyq jáne kiberqaýipsizdik salasynda da belsendi qoldanylatynyn atap ótken jón. Olardy qoldanýdyń negizgi mysaldaryn atap óteiik: jelilik trafikte aýytqýlardy anyqtaý; ziiandy baǵdarlamalardy anyqtaý jáne olardy jikteý; paidalanýshylardy taný jáne olarǵa qol jetkizýdi baqylaýdy ornatý; CNNS RNNS men GNNS ádisteri jáne olardy júieli túrde biriktirý; fishingtik elektrondyq poshtany anyqtaý; paidalanýshylardyń minez-qulqyn baǵalaý jáne ishki qaýipterdi anyqtaý; RNN kómegimen qosymshalardyń bastapqy kodyn óńdeý; táýlik boiy monitoring jáne basqalar [9]. Olardy paidalaný farmatsevtikalyq kompaniialarǵa týyndaityn yqtimal qaýipterge tezirek jáne belsendi jaýap berýge, sonymen qatar kompaniialardyń aqparattyq júielerine kiretin qupiia derekterdi qorǵaýǵa múmkindik beredi.
Osylaisha, farmatsevtikada jasandy intellektti qoldanýdyń máseleleri men perspektivalaryn bile otyryp, biznes pen memleket úshin de, farmatsevtikalyq qyzmetterdi paidalanatyn adamdardy zamanaýi kiberqylmyskerlerden qorǵaý úshin de úlken artyqshylyqtar alýǵa bolatyndyǵyn atap ótýge bolady. Qazirgi zamanǵy jasandy intellekt fýnktsiialary (keń derekter bazalaryn baqylaý, táýekelderdi sandyq jáne sapalyq baǵalaý jáne basqalar) farmakompaniialardyń óndiristik jáne kommertsiialyq qyzmetiniń búkil ómirlik tsikli boiy qaýipsizdikti qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Intellektýaldy intellektti aqparattyq jáne kiberqaýipsizdik ekojúiesine integratsiialaý sharttaryndaǵy farmakompaniialardyń uzaq merzimdi artyqshylyqtaryna mynalar jatady: JI-tiń erekshe qabiletteri arqyly derekterdi jaqsyraq qorǵaý; eń názik shabýyldardy belgileý, barlyq oqiǵalarǵa jaýap berý múmkindigi; jaýap berý jáne anyqtaý tsikliniń ýaqytyn azaitý arqyly ýaqytty únemdeýdiń ósýi; táýekelderdi saldaryn azaitý boiynsha analitikalyq sheshimder qabyldaýdy jedeldetý arqyly olardy tez arada baǵalaý; qaýipsizdik hattamalaryna kompaniianyń brend bedelin qorǵaý jáne senimdiliktiń artýy; klientter men qyzmetkerlerdiń qanaǵattaný deńgeiin kóterý; básekelestik artyqshylyqtardy arttyrý jáne t.b.
Didar BITMANOV, Iskerlik ákimshilik doktory
Ádebietter:
- Iskýsstvennyi intellekt i tsifrovye fabriki: kak vnedriaiýtsia elementy Indýstrii 4.0 na kazahstanskih predpriiatiiah. https://primeminister.kz/ru/news/reviews/iskusstvennyy-intellekt-i-cifrovye-fabriki-kak-vnedryayutsya-elementy-industrii-4-0-na-kazahstanskih-predpriyatiyah
- Kimadze M.I., Kondratov S.Iu. Trendy i perspektivy primeneniia iskýsstvennogo intellekta v organizatsii farmatsevticheskogo dela // Ekonomik 2: Tom 11. № 11A. 2011. S. 343-350. DOI:
- Kontrol bezopasnosti lekarstvennyh sredstv. Prakticheskie voprosy farmakonadzora, T. E. Morozova, E. N. Hoseva, O. A. Vartanova, S. M. Rykova. Meditsinskoe informatsionnoe agentstvo 2014 – 112 c
- Kýznetsov D.A., Korjavyh E.A., Moshkova L.V. Informatsionnaia bezopasnost farmatsevticheskoi organizatsii: podhody k otsenke i protivodeistviiý ýgrozam. Vestnik novyh meditsinskih tehnologii. 2012 https://cyberleninka.ru/article/n/informatsionaya-beopasnost-farmatsevticheskoy-organizatsi-podhody-k-otsenke-i-protivodeystviyu-ugrozam
- Balakin K.V., Aiginin A.A., Ivashenko A.A. Rossiiskaia farmatsevticheskaia otrasl v gorizonte 2030: analiticheskii obzor. Biofarmatsevticheskii klaster «Severnyi». 2021. – 62 s.
- Wong, C. H., Siah, K. W., & Lo, A. W. (2019a). Estimating Clinical Trial Success Rates and Related Parameters in Oncology. In SSRN Electronic Journal. Elsevier BV. https://ssrn.com/abstract=3355022
- Býdýshee proiasniaetsia: prognoz razvitiia sektora mediko-biologicheskih naýk i zdravoohraneniia na period do 2022 goda. – Deloitte Centre for Health Solution, 2017. – 36 s.
- Pronchev G.V. O problemah informatsionnoi bezopasnosti ispolzovaniia informatsionno-kommýnikatsionnyh tehnologii i iskýsstvennogo intellekta v tsifrovom zdravoohranenii/: Sotsialno-gýmanitarnye znaniia № 2: 2022 - 100 c
- Gýsev A.V., Dobridniýk S.L. Iskýsstvennyi intellekt v meditsine i zdravoohranenii // Informatsionnoe obshestvo. 2017. № 4-5. S. 78-93.
- Artificial Intelligence Market Size, Share & Trends Analysis Report by Solution, By Technology (Deep Learning, Machine Learning, Natural Language Processing, Machine Vision), By End Use, By Region, And Segment Forecasts,
2021-2028. – San Francisco: Grand View Research, 2021. – 125 p.
