Bul jaǵdaidy saiasattanýshy Dosym Satpaev Qazaqstan múshe bop tabylatyn Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń naǵyz synalyp jatqan kezi dep baǵalaidy. Ol ne bolatyn bolady, ne bolmaityn bolady.
Saiasattanýshynyń aitýynsha, Qazaqstan úshin qazir eń tiimsizi — Reseimen aradaǵy odaq.
«Eýraziialyq ekonomikalyq odaq Qazaqstandy ekonomikalyq, sonymen qatar saiasi jaǵynan da eteginen tartyp, tómenge súireýde.
- Osylai júre bersek, bul odaqtyń basymyzǵa ákep berer náýbeti áli kóp bolady. Óitkeni Resei Qazaqstanǵa qaraǵanda ekonomikalyqtan góri, saiasi múddeni kóbirek alǵa qoiady.
Sondyqtan qazir diplomattar úshin syndarly sát. Jan-jaqqa shapqylatyp, ár nárseni qaita-qaita naqtylap otyrý kerek bolyp jatyr. Reseimen aradaǵy odaqtan bólek, Qazaqstan Eýropalyq odaqpen, Qytaimen jáne AQSh-pen barlyq mańyzdy salada áriptesedi.
Sanktsiia kúsheigen soń, bulardyń árqaisysy óz tártibin ornatyp, óktemdik júrgizgisi kele bastaýda. Árine, olardy basqa shyǵarmas úshin Qazaqstanǵa qareket jasaý kerek.
Múmkin, Orta Aziialyq blok qurý týraly bastamany kóterip jibersek, jaqsy bolar ma edi?..
Ózbekstan prezidenti Shavkat Mirzieev onsyz da eki alaqanyn ysqylap muny qalap otyr. Temirdi qyzǵan kezde soq demekshi, aimaqtyq ekonomikalyq sol blokty quryp jiberý kerek sekildi.
Ne úshin deisizder me? Qytaiǵa, Reseige, Eýropalyq odaq pen AQSh-qa qatysty óz múddemizdi qorǵap qalý úshin. Iaǵni, oiymyzdy ashyq aitatyn kez keldi. Ol úshin osyndai alańqai kerek bizge.
Mysaly, Aleksandr Lýkashenko oiyn ashyq aitady. Onysy durys. Ol Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń óz eline tiimsiz ekenin arakidik aityp otyrady. Al Qazaqstan diplomatiialyq deńgeide bul rette lám-mim dep tis jarǵan emes. El ishinde, óz aramyzda ǵalymdar, sarapshylar bul máseleni kóteredi ǵoi. Biraq ol jetkiliksiz. Muny elder arasynda aitatyn ýaqyt kep qaldy.
Ras, jyl ótken saiyn shyǵynǵa ushyrap, narazylyq kúsheiip keledi. Belarýs Reseidiń óz bylyǵyna odaqtastaryn ábden batyryp jatqanyn jaqsy túsinýde.
- Tipti, RF prezidenti Pýtinniń kómekshisi Vladislav Sýrkovtyń geosaiasi jalǵyzdyqta qalyp bara jatqandaryn boljaǵan maqalasy da jaryq kórdi. Demek, Resei de tyǵyryqqa tirelgenin moiyndaýda.
Biraq Qazaqstan men Belarýstan aiyryldym degeni emes, bul Reseidiń. Ol jalpy, óz odaǵynyń jalǵyzdyǵyn aitýda. Bul Qazaqstan men Belarýs úshin óte qolaisyz, óitkeni qos memlekettiń de bailanysty úzgisi kelmeitin ózge áriptesteri bar. Qazaqstannyń kópvektorly saiasaty qazir jaqsy nátije berýde. Al Resei, kerisinshe qalai áreket qylsa da tyǵyryqqa tirelýde.
Erte bolsyn, kesh bolsyn, bul túrimen Eýraziialyq ekonomikalyq odaq kúirep tynady. Tarihta ol tiimsizdik tanytqan, ózine múshe elderge óte kóp másele týdyrǵan qurylym retinde qalady.
Qalai degenmen de Resei yshqynys jasaidy. Al AQSh sanktsiia shylbyryn tarta beredi. Mundaida olardyń bireýdiń kóńiline qaraýǵa ýaqyty bar dep oilaisyzdar ma? Joq, árine. «Kúl bolmasań búl bol» deidi. Olar Qazaqstannyń múddesimen sanasady dep oilaýdyń ózi artyq».
- Ekonomikalyq turǵyda AQSh Qazaqstan úshin mańyzdy áriptes el emes. Biz Eýropalyq odaqpen, Qytaimen, Reseimen sanasýymyz kerek qazir.
«Eger AQSh-tyń qylyp jatqanyn esepke alsaq, onyń ziianyn bul úsh áriptes elge qaraǵanda Qazaqstan áldeqaida azyraq shegýde. AQSh-pen munaigaz salasynda belsendi túrde áriptesemiz. AQSh prezidenti Donald Tramp kásipker ǵoi. Sondyqtan ol óziniń energetikalyq transulttyq kompaniialaryn lobbilep, olardyń múddesin únemi qorǵap otyrady. Sondyqtan sanktsiia bul salany sharpi qoimaidy.
Al Qytaimen arada másele óte kóp. AQSh Qytaimen de ekonomikalyq soǵysty kúsheitip jatyr. Mundaida olar daǵdarystyq fazaǵa enip ketýi bek múmkin. Al bul Qazaqstan úshin asa tiimsiz.
Qazaqstan, negizi daǵdarysqa daiyndala berýi kerek qoi. Biz árdaiym fors-major jaǵdaiǵa daiyn bolýymyz kerek. Bárinen ókinishtisi, bizdiń ekonomikalyq jaǵdaidy úkimet emes, Qytai, Resei jáne Eýropalyq odaqtyń jaiy rettep, baqylaidy. Oǵan qosa bul arada Federaldyq rezerv júiesiniń sheshimi men munai baǵasy da úlken ról atqarady.
Sondyqtan osy áriptes eldiń qaisysy túshkirip, tamaǵyn qyrnasa, soǵan daiyn bolýymyz tiis qoi.
Sebebi bir elde esken samal bizde boranǵa ainalyp ketýi múmkin. Sony jaqsy túsinýimiz kerek» — deidi Satpaev, dep jazady LSM basylymy.
Eske sala ketelik, sońǵy bir aptada Reseige qarsy AQSh sanktsiiasynyń kúshine enýine bailanysty rýbl qatty qunsyzdanyp ketti. Osyǵan bailanysty teńge de álsirep, bir apta ishinde bir AQSh dollary 330 teńgeden 380 teńgege qymbattady.
AQSh dollarynyń jyl sońyna deiin 410 teńgege deiin qymbattaýy boljanýda. Al halyqaralyq naryqta munai baǵasy qazir ósip tur. Mundaida ulttyq valiýta baǵamy turaqty bolýy tiis bolǵan. Biraq kórshiniń kóńiline qarap teńge de qubylyp tur. Ulttyq bank sanktsiiaǵa bailanysty elimizde infliatsiianyń kúsheiý yqtimaldylyǵyn moiyndap ta qoidy, iaǵni qymbatshylyq qysyp barady bárin qazir.
Kámshat SÁTIEVA
