Tómende usynylyp otyrǵan maqala oida júrgen depýtattyq saýaldyń tezisteri negizinde jazyldy. Ádette áleýmettiń múddesin kúittegen depsaýal memlekettik organdarǵa baǵyttalady, al bul maqalaǵa arqaý bolǵan máseleler kerisinshe, salaýatty qoǵamnyń túisigi men talqysyna arnalady.
Basqa elderdegi siiaqty, Qazaqstannyń aqparat alańynda dúrkin-dúrkin aitylyp júrgen, ózegi jalǵandyqqa jalǵasqan zamanaýi mifter barshylyq. Kóbisi – qazirgi reformalardyń mán-mańyzyna, ekonomikalyq saiasat pen bilik qurylymyna qatysty oidan shyǵarylǵan nemese qarsylyq týdyrýǵa arnalǵan qaýeset. Jańsaqtyǵy taiǵa tańba basqandai bilinip tursa da, saiasi saýaty kemshin jurt arasyna tez taraidy.
Ókinishke qarai, mundai ańyzdar aqiqatty burmalap qana qoimai, elde qadam-qadam júrip jatqan oń ózgeristerge degen kúdik-kúmándi qalyńdatyp, halyq senimin kúiretýge jeteleidi. Osylaisha el bolmaq jaqsy nietti lailap, memlekettiń damý qabiletin kemitedi.
Sol sebepti kei «bilgishter» taratyp jatqan jańsaq pikirlerdi naqty derekterge súiene otyryp, qisynmen taldaýdy jón kórdik.
- Jaǵylyp júrgen kúie, taǵylyp jatqan aiyptardyń birnesheýine toqtalaiyq.
Bázbireýler «Jańa Qazaqstan degen qur ataý ǵana, onyń eski Qazaqstannan eshbir aiyrmashylyǵy joq» deidi. Birinshiden, memleketti, tutas qoǵamdy «eski», «jańa» dep bólýge bolmaidy. Elimiz óz ornynda, jurtymyz da, shúkir, eshqaida kóship ketken joq. Meniń leksikonymdaǵy «eski Qazaqstan» – saiasi dáýirler shekarasyn aiqyndaýdyń ǵana belgisi. Eskirgen printsipter, buǵan deiin qalyptasqan «tártip», iaǵni eldik múddeden jeke bastyń qamyn joǵary qoiatyn oilaý mashyǵy. Bul júieni ishten biletin Prezident Toqaev sana silkinisi bolmaiynsha, ult sapasy óspeitinin, jańa dáýir talaby osy ekenin jaqsy túsinedi.
Zamana lebimen irgeli ózgeristerge jol bastaǵan bilik buǵan deiin qalyptasqan júieniń bylyǵyn áshkerelep, ádiletti qoǵam ornatýǵa bar kúshin salyp jatyr. Muny moiyndaý kerek.
«Jańa Qazaqstannyń» astarynda ne bar? Bul – jamandy-jaqsyly óz fýnktsiiasyn oryndap júrgen memlekettik apparatty bir kúnde tolyqtai aýystyryp, el ishin alataidai búldirý emes. Onyń mánisi – konstitýtsiialyq negizde institýtsionaldy ózgerister ornatý. Qoǵamdyq tártipti, buǵan deiin qalyptasqan «oiyn erejesin» ózgertý.
Ashyǵyn aitqanda, Qasym-Jomart Toqaev jariialaǵan «Jańa Qazaqstannyń» júzege asar mejeli formasy – Ádiletti Qazaqstan. Basy ashyq nárse – Prezident barshamyzdy burynǵy júieniń qateliginen sabaq alyp, jańasha oilaýǵa, jańasha áreket etýge úndedi. Iaǵni, Ádiletti Qazaqstandy qurý árbirimizge bailanysty.
Osyndai izgi ideiany arzandatyp, ony eldi, memleketti, qoǵamdy ekige bólý úshin burmalaý kimge tiimdi boldy eken?
Al «Ádiletti Qazaqstan» degen ne? Onyń alǵysharty ne? Jemisi qandai?
Ádiletti memleket uǵymy halqymyzǵa Asan Qaiǵy zamanynan tanys. Onyń mazmun-formasyn Ál-Farabi sipattap ketken. «Jeti jarǵyny» qoldanysqa engizgen Áz Táýke baiyrǵy qazaq uǵymyndaǵy ádiletti qoǵamdy qurǵan. Keshegi Alash qairatkerleri de ádiletti memlekettiń irgesin qalamaqqa áreket etken.
Ǵasyrlar boiy halyqtyq dúnietanymymyzǵa, eldik muratymyzǵa sińisti bolǵandyqtan da, biz Qasym-Jomart Toqaev usynǵan Ádiletti Qazaqstan kontseptin el bolyp, qoǵam bolyp, jatyrqamai qup aldyq. Endi osy baǵytta memleket qolǵa alǵan birshama ózgerister bar. Onyń biri – eski júieniń negizgi institýttarynyń qaita qaralyp, basqarý júiesiniń reformaǵa ushyraǵany.
Otyz jyldan asa merzimde bilik pen bailyq bir qolǵa shoǵyrlanýy qalypty nárse siiaqty qabyldandy. Mundai «tártipke» qarsy shyqqandar qýdalandy. Halyqtyń muń-muqtajy nazardan tys qaldy.
Transformatsiianyń «bismillásinda» Toqaev at tóbelindei shoǵyr oligarhtardy bir zalǵa jinap alyp, bárine birdei «eskertý» jasady. Budan bylai olar úshin «úrip iship, shaiqap tógetin» dáýir aiaqtalǵanyn estirtti. Osydan soń ǵana seń qozǵalyp, búkil eldiń yrysyn ýysynda ustaǵan «klandardyń» irgesi sógile bastady.
Ózgeristiń búgingi tańdaǵy aralyq nátijesi – memlekettik basqarý júiesi esep berý men ashyqtyqqa, ádil básekege bet burdy. Jańa zańdar qabyldanyp, qoǵamdyq qatynastar qaita túzile bastady.
Sózimiz dáleldi bolý úshin, birneshe dáiekti alǵa tartaiyq. Bul dáiekter resmi-elitarlyq tilde ár jerde aitylyp júr. Biraq osy maqalanyń ritorikasyna sáikes, olardy taǵy da bir qaitalap qoiǵan artyq bolmaidy.
Ata zańymyzǵa ózgeris engizilip, sýperprezidenttik bilik júiesi shekteldi. Biliktiń birqatar ókileti Prezidentten Parlament pen Úkimetke ótti, iaǵni bilikti shamadan tys ortalyqqa «táýeldi bolýdan» aryltyp, halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrýǵa yqpal etti.
Parlamenttegi partiialardyń Úkimetti jasaqtaýǵa yqpaly artyp, zań shyǵarýshy organnyń baqylaý fýnktsiialary kúsheitildi. Joǵarǵy palatadaǵy «prezidenttik kvota» sany 15-ten 10 depýtattyq mandatqa azaityldy.
Bastysy – prezident ókilettiligi «super»-lik sipattan aiyryldy. Budan keiin Konstitýtsiiaǵa qaita-qaita ózgeris engizip, prezidenttik ókilettilikti soza berýge quqyqtyq negizde tosqaýyl qoiyldy. Endigi jerde Toqaevtan bastap, Qazaqstan prezidentteri bir ǵana merzimge – jeti jylǵa sailanady. Bul – kimde-kim úshin artynda izgi isterin mura etip, el tarihynda jaqsy atyn qaldyrý úshin jetkilikti merzim. Toqaev túzgen saiasi ónegeniń eń abzaly osy, bálkim.
Jeke azamattardyń memleket isterine aralasý, óz quqyqtaryn qorǵaý mehanizmderi kúsheitildi. Konstitýtsiialyq keńestiń ornyna Konstitýtsiialyq sot qaita ornady. Onyń nátijesi – 2023 jyldan beri 7 myńnan asa qazaqstandyq óz quqyǵyn qorǵaý úshin Konstitýtsiialyq sotqa júgingen eken.
Adam quqyǵy jónindegi ýákildiń quzyreti keńeitilip, ár aimaqta ýákilder taǵaiyndaldy.
Konstitýtsiiadan elbasy men onyń mártebesi týraly artyqshylyqtar alynyp tastaldy.
Sailaý júiesi demokratiia qaǵidalaryna sai jańartyldy. Bir mandatty sailaý júiesi engizildi, onyń nátijesinde sońǵy sailaýda Májilistiń úshten biri, oblystyq máslihattardyń teń jartysy, al aýdandyq máslihattar tolyqtai – bir mandatty okrýgterden sailanǵan depýtattardan jasaqtaldy.
Buǵan qosa, «sailaýshylardyń senimin joǵaltty» degen negizdeme boiynsha bir mandatty okrýgten sailanǵan Májilis jáne máslihat depýtattarynyń mandatyn qaitaryp alý protsedýrasy engizildi. Bul da – halyq biliginiń júzege asý kórinisi.
Sailaý biýlletenderine «bárine qarsymyn» degen tańdaý belgisi qaita engizildi. Azamattarǵa óziniń qarsylyq ustanymyn bildirýdiń zań aiasyndaǵy tetigi berildi.
Partiia qurýdyń mehnaty azaidy, ony tirkeý úshin qajetti músheler sanyna qoiylatyn talap shegi 20 myńnan 5 myń adamǵa tómendetildi. Aimaqtarda partiia filialdaryn qurý úshin endi 600 emes, 200 adam jinalsa jetkilikti. Buǵan qosa, partiia qurýǵa qajetti bastamashyl toptaǵy adam sany endi 1000 emes, 700-den kem bolmaýy tiis dep bekitildi.
Buǵan deiin EQYU siiaqty halyqaralyq uiymdar kóp synaityn shekteý – partiialar úshin Parlamentke ótýdiń eń tómengi kórsetkishi 7 paiyzdan 5 paiyzǵa tómendetildi. Nátijesinde, qurylǵaly beri zań shyǵarýshy organǵa birde-bir depýtatyn sailai almaǵan jekelegen partiialar qazir tómengi palatada bir-bir fraktsiia ustap otyr.
Alty birdei parlamenttik partiia fraktsiialaryna qosa, Májiliste halyq atynan tikelei sailanǵan 29 depýtat bar. Onyń biri – osy maqalanyń avtory.
Búginde tómengi palatany azamattyq qoǵamnyń ainasy deýge bolar. Áielder, múgedek jandar men jastarǵa berilgen kvotanyń arqasynda ártúrli áleýmettik toptardyń múddesi udaiy Parlament nazarynda. Zań shyǵarýshy organ ishinen qurylǵan «Inkliýzivti Parlament» atty depýtattyq top – sonyń bir ǵana mysaly.
Eldiń saiasi ómirindegi eleýli ózgeris – el aýmaǵynda aýyl-aýdan ákimderin halyq tikelei sailaýǵa kóshti. Buǵan deiin aýyl ákiminiń ózi «joǵary jaqtyń» qalaýymen qyzmetke keletin bolsa, endi tetik turǵyndardyń qolyna ótti. Nátijesinde, 2021 jyldan beri el ishinde 2,5 myń aýyl okrýgteriniń ákimderi sailanypty. 2023 jyldan beri aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderiniń sailaýy pilottyq júiede ótkizildi. Biyldan bastap olardy da halyq tikelei daýys berý arqyly ózderi sailaidy.
Al oblys pen respýblikalyq qala ákimderiniń ózin Prezident budan bylai tek máslihattar kelisimimen taǵaiyndai alady. Iaǵni, memleket basshysy óńirlik kadr saiasatynda jergilikti ózin-ózi basqarýdyń ókildi institýtymen sanasýǵa májbúr.
Ashyq qoǵamnyń bir belgisi – petitsiia institýty iske qosyldy. Endi kez kelgen qoǵam múshesi óziniń azamattyq ustanymyn bildirip, bastamashyldyq kórsete alady. Onlain petitsiia – qoǵam úshin ózekti kez kelgen máseleni aýdandyq máslihattan bastap, Úkimetke deiin jetkizip, memlekettik deńgeide qarastyryp, sheshim shyǵarýǵa yqpal etý tetigi.
Buqaralyq aqparat quraldaryna qysym azaiǵany sol – mediakeńistikte qazir túrli pikir órip júr. Dástúrli BAQ-ty bylai qoiyp, áleýmettik jelide azamattar óz oiyn ashyq aityp, bilikti qymsynbastan synap júr. Kei kezde tipti sybap júr.
Al burynǵy «Elbasy» institýty kúshine mingen zamanda ashyq syn aitpaq túgili, «basqasha» pikir aitýdyń ózi muń bolǵan edi. Oǵan deiingi sovettik dáýir týraly jaq ashpai-aq qoialyq. Jarty ǵasyrǵa jýyq kásibi jýrnalistikadaǵy tájiribemizde talai qysym men quqaidy kórgenbiz.
Ulttyq ekonomika qurylymy ózgerdi. Monopoliiamen kúres bastaldy. Zańsyz jolmen jinalǵan aktivterdi qaitarý qolǵa alyndy. Jyldar boiy bite qainasyp ketken, oiyna kelgenin istegen «memleket–alpaýyt biznes» júiesine soqqy berilgeni – buryn-sońdy bolmaǵan zor jetistik deýge ábden laiyq. Sonyń arqasynda memlekettik apparatty jaýlap alǵan oligarhiialyq qurylym ydyrady. At tóbelindei biznesmenderdiń zań shyǵarý isine, memlekettik tapsyrystarǵa, sot sheshimderi men kadr saiasatyna yqpal etýine tyiym salyndy.
Aitalyq, buryn Mashkevich pen Qulybaev siiaqtylardyń «aq degeni – alǵys, qara degeni – qarǵys» bolatyn. Qazir olai emes. Olardyń memlekettik sheshimderge yqpaly joiyldy. Shaiqap iship úirengen biznes endi zań aiasynda jumys istei bastady. Bul – ózgerister jolyndaǵy úlken jeńis.
Naryqtyq ekonomikada eńbek etken, tabystyń kózin tapqan azamatta qomaqty kapitaldyń bolýy qalypty nárse ekenin halyq túsinýge tiis.
Bizde biznesmenderdiń eki túri bar. Birinshisi – jer asty bailyqtaryn paidalanyp, tabysyn, jiǵan-tergen aqshasyn shetelge jylystatatyndar; ekinshisi – ulttyq ekonomikany damytýǵa investitsiia salyp, jumys oryndaryn ashyp, infraqurylymǵa, óndiris pen innovatsiiaǵa qarajat quiatyndar.
Álbette, memleket osy ekinshi topty – Qazaqstannyń uzaq merzimdi damýyn jáne árbir azamattyń ál-aýqatyn arttyrýdy kózdeitin kásipkerlerdi qoldaýǵa qashan da daiyn ekenin tanytyp otyr. Ol týraly Prezident Toqaev talai jerde aityp ta júr.
Biznes endi qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin sezine bastady. Kóptegen iri kompaniialar bilim, meditsina, sport, mádeniet salalaryna qarjy bólip, áleýmettik jobalarǵa belsendi túrde aralasýda. Bul qazir qalypty jaǵdaiǵa ainalǵan jaqsy úrdis. Mine, osyndai investorlar memleket pen qoǵam tarapynan jan-jaqty qoldaý taýyp otyr, aldaǵy ýaqytta da solai bola beredi.
Árine, kez kelgen qoǵamda bilikke bir taban jaqyn júretin iri biznes ókilderi bolady. Bul tipti AQSh-tyń ózinde lobbizmdi zańdastyrýǵa sebep bolǵan jaǵdai. Másele – ol halyq qamyn oilaityn ulttyq býrjýaziia ókilderi me, álde 30 jyl halyqtyń yzasyna tigen ury-qary top pa – bar kiltipan osynda. Kezinde Alash qairatkerlerine kómektesip, kitap, gazet shyǵarýǵa qarjy bólip, reforma isine belsene aralasqan qazaq bailary qandai, halyq yrysyna qol salyp, memlekettik qazynany shetel asyra bergen búginginiń «baishykeshteri» qandai?
Endeshe biznes ókilderi úshin de ulttyq, eldik múdde turǵysynan oi keshýge kóshetin kez jetti. Toqaevtyń úlken bir jeńisi – ult bailyǵyna keneshe jabysqan oligarhtardan júieni birjola tazartyp, biznestiń betin halyqqa birjola burý bolmaq.
Barshamyzǵa ortaq maqsat – eldiń damýy men halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý. Osy jolda bilik jemqorlyqpen kúresti kúsheitti. Kezinde ózderin halyqtan ústem, zańnan joǵary sanaǵan adamdar – jalǵandy jalpaǵynan basqan burynǵy ministrler, kúshtik qurylym basshylary, eks-prezidenttiń týystary men jaqyn serikteriniń qazir birinen soń biri tergeýge alynyp, jaýapqa tartylyp jatqany – júieniń ózgergeniniń aiqyn belgisi. Ádiletti Qazaqstanda zań quryǵynan eshkim qutylmaidy.
Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigi jumysynyń nátijesi jurtshylyqtyń kóz aldynda. 2022 jyldan beri buryn qoldy bolǵan jalpy somasy 1 trln 120 mlrd teńgeniń aktivi, onyń ishinde byltyr ǵana 371,2 mlrd teńge memleketke qaitaryldy. Bul qomaqty soma áleýmettik mańyzy bar infraqurylymdy damytýǵa jumsalyp jatyr. Atap aitqanda, qarajatty 406 jobaǵa jumsaý josparlanyp, onyń 333‑i júzege asyryla bastady. Halyq igiligine beriletin nysandar qatarynda 9 bilim berý mekemesi, 3 sport nysany, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy 162 joba jáne sýmen jabdyqtaý salasyndaǵy 159 joba bar.
Prezidenttiń tapsyrmasymen júzege asyrylyp jatqan bul bastamalardyń qai-qaisysy da halyqtyń ómir sapasyn jaqsartýǵa, bilim men meditsinalyq qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrýǵa, buqaralyq sportty damytýǵa, kommýnaldyq infraqurylymdy jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan.
Ádiletti Qazaqstannyń basty qaǵidattarynyń biri – ashyqtyq. Halyqtan eshteńeni jasyrýǵa bolmaidy. Sol úshin «Ashyq NQA» portaly istep tur. Sheneýnikter óz múlkin jariia etýge mindettelgen. Memlekettik satyp alýlar elektrondy júiege kóship, baqylaý kúsheidi. Bul tetikter jemqorlyq shemalarynyń jolyn bógep, júieni olardan tazartýǵa edáýir yqpal etti.
Árine, sybailas jemqorlyq dertin birden joiyp jiberý kúrdeli ári uzaqqa sozylatyn protsess. Degenmen, osy sanaýly jylda tyndyrylǵan kóp sharýanyń nátijesi baǵytymyzdyń durys ekenin kórsetip otyr.
- Taǵy bir keń taraǵan mif – «ekonomikany ártaraptandyrý sóz júzinde qaldy» degen dolbar.
Bul pikir kóbine ekonomika ǵylymynyń iisi murnyna barmaityn, onyń ishki iirimin jete túsinbeitin, sóite tura ózin ár taqyrypta «sarapshy» sanaityndarǵa tán.
Rasynda, ekonomika – tereń teoriialyq bilimdi, sondai-aq san men sapaǵa qatysty derektermen udaiy qarýlanyp, júieli túrde taldaý jasap otyrýdy qajet etetin kúrdeli sala. Bir-eki tsifrdy qorytyp, qyzyl sóz ben sheshen tilge súiengenniń bári ekonomist emes.
Shyntýaitynda, ekonomikany ártaraptandyrý – óndiristik qurylymdy ózgertýge baǵyttalǵan uzaq merzimdi protsess. Ondaǵan salany qatar damytyp, investitsiia tartyp, jańa kásiporyndar ashyp, eksport baǵyttaryn kóbeitý kerek.
Árine, 30 jyl kóleminde ártaraptandyrý kendeligin keshken ekonomika qaryshtap ketti dep, kúpirshilik aitýǵa bolmaidy. Biraq Qazaqstan bul máselede turalap tur deý – naqty kórsetkishter men jetistikterdi joqqa shyǵarýmen teń.
Osy maqalany daiyndaý barysynda tiisti memorgandardan ekonomikanyń salystyrmaly nátijelerin aldyrttym. Jaǵdaiymyz jer tepkilep eńireitindei emes eken. Mysaly, 2018–2024 jyldar aralyǵynda JIÓ 1,6 ese ósip, 135 trln teńgege jetken. Onyń ishinde munai-gaz sektorynyń úlesi 2018 jyly 21,1% bolsa, 2023 jyly 16,9%-ǵa azaidy. Onyń ústine bul úrdis toqtaýsyz júrip jatyr.
Shikizattyq emes sektor 2019 jyly 51,5 trln teńge bolsa, 2023 jyly 90,6 trln teńgege deiin ósti, JIÓ-degi úlesi 75,9%-ǵa deiin artty. Bul – basqa salalardaǵy ósimdi kórsetetin úlken ózgeris.
Óńdeý ónerkásibi ónimderi men qyzmetteri eksportynyń kólemi de damý qarqynynan habar beredi. 2019–2024 jyldary mashina jasaýdaǵy óndiristiń áleýeti 2,7 ese ósti. Jeti jyl buryn shyǵarylǵan avtomobilder sany 30 016 bolsa, 2023 jylǵa qarai bul kórsetkish 4 eseden asa ósip, olardyń sany 134 054-ke jetti.
Qazaqstan burynǵydai jer qoinaýyn igerip, shikizatty eksporttap qana qoimaidy, joǵary sapaly bolat, tazartylǵan mys, titan quimalary, fosfor tyńaitqyshtary, polipropilen, akkýmýliatorlar shyǵarady. Osylaisha munai-gaz himiiasy indýstriialyq ósimniń jańa draiverine ainalyp keledi. Byltyr bul saladaǵy óndiris kólemi 540 myń tonnaǵa jetti, iaǵni 2023 jylǵy kórsetkish 150%-ǵa ósti degen sóz.
Keiingi jyldary aýyl sharýashylyq salasynda kóp ilgerileý bar. Onyń naqty nátijesi – byltyr ósim kólemi 13,7%-ǵa jetti. Jalpaq tilmen aitqanda, ár gektardan 16,2 tsentnerden 26,8 million tonna dándi daqyl aldyq.
Bul – sońǵy 12 jyldaǵy absoliýtti rekord. Bul az deseńiz, byltyr agrosektorda 276,7 mlrd teńgege 286 investitsiialyq joba iske asty.
Aqparattyq tehnologiialar men innovatsiialar salasynda jańashyldyq ta, jańalyq ta kóp. Mysal úshin, Jahandyq innovatsiialyq indekstiń (Global Innovation Index) 2024 jylǵy esebinde Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy barlyq kórshilerin artta qaldyryp, 78-orynǵa taban tiredi (132 eldiń ishinde).
Jalpy, aqparattyq tehnologiialar sektory – Qazaqstan ekonomikasynda qarqyndy damyp kele jatqan salanyń biri. Baǵdarlamalaý salasyndaǵy qyzmetterdiń, IT salasynda keńes berý siiaqty qyzmetterdiń ulttyq ekonomikadaǵy úlesi byltyr 1,5 trln teńgege jetti. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 36,3%-ǵa artyq.
Astana Hub osy kúnde Ortalyq Aziiadaǵy eń iri tehnoparkke ainaldy. Byltyr ǵana tehnopark rezidentteri 177 mln dollardan astam investitsiia tartyp, IT-qyzmetter eksportyn 481,5 mln dollarǵa jetkizdi, jalpy tabys 1,3 mlrd dollarǵa jetti.
Búginde IT salasynda ashylǵan jumys oryndar sany 28 myńnan asypty. Astana Hub-ta qazir Playrix, TikTok, InDrive, EPAM, Glovo, Presight.ai siiaqty iri halyqaralyq kompaniialardyń keńseleri ornalasqan.Elimizde alty birdei aimaqta IT-hab ashyldy, tehnoparktiń basqarýymen 18 oblysta ortalyqtar jumys istep tur.
2024 jyly Astana Hub Qazaqstanda jasandy intellektini (JI) damytýǵa baǵyttalǵan AI Movement atty aýqymdy bastamany qolǵa aldy. Jyl basynda bul ortalyqtyń ashylǵany týraly memleket basshysynyń ózi málimdeme jasaǵany esińizde bolar.
Aqparattyq tehnologiialar men jasandy intellektimen jumys isteitin kásibi mamandardy daiarlaityn AI Sana baǵdarlamasy iske qosyldy, oǵan keminde 100 myń stýdent qatysa alady.
Prezidenttiń tapsyrmasynan keiin byltyrdan beri sheteldik mamandar men kompaniialarǵa elektrondy viza men elde turýǵa ruqsat beretin Digital NOMAD Visa jáne Digital Nomad Residency baǵdarlamalary iske qosyldy.
Prezident Úkimetke sýperkompiýter jasaý týraly tapsyrma bergeni belgili. Estýimizshe, qazir Ortalyq Aziiadaǵy alǵashqy sýperkompiýter Tsifrlandyrý ministrliginiń Derekter ortalyǵynda ornatylyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta oǵan memlekettik organdar ǵana emes, jasandy intellekt salasynda irgeli zertteýler júrgizetin ýniversitetter, ǵylymi ortalyqtar men kompaniialar da qosyla alady.
Joǵaryda táptishtelip aitylǵan eleýli jaqsy jaǵdaiattar ózgeristerdiń sipaty ma, joq álde ótirik kólgirsý me? Árine, ózekti ózgeristerdiń betalysy dep aitýǵa ábden bolady.
Munyń bári az deseńiz, geosaiasi ózgeristerdi óz múddesine tiimdi paidalanýdyń arqasynda Qazaqstan transkontinentaldyq tasymaldyń negizgi tarmaǵyna ainaldy. Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boiynsha elimizde kóliktiń barlyq túrlerimen tasymaldaý kólemi 10%-ǵa ósip, 1 milliard 78 million tonnaǵa jetti.
«Orta dálizdi» (Transkaspii halyqaralyq kólik baǵyty) qarqyndy damytý – geosaiasi týrbýlenttilikke tótep berýdiń sheshimi ári paida kirgizetin salalardy, onyń ishinde aralas salalardy (qoima sharýashylyǵy, servis, qarjy) damytatyn strategiialyq investitsiia. Jaqynda ǵana Astanada ótken «Ortalyq Aziia – Qytai» sammitinde Qasym-Jomart Toqaevtyń Kaspiidegi Quryq portynda Qytaimen birge júk terminalyn qurý týraly usynysyna QHR tóraǵasy Si Tszinpin qoldaý bildirdi.
Búgingi tańda Transkaspii baǵytynyń júk tasymaldaý qabileti jylyna 6 mln tonnany quraidy. Osy baǵyttaǵy tasymal kólemi byltyr 62%-ǵa ósti. Buǵan sebep bolǵan naqty sheshimderdiń qatarynda 2029 jylǵa qarai konteinerlik blok-poiyzdar sanyn jylyna 600-den 3000-ǵa deiin ulǵaitý úshin Qytaimen arada kelisim jasalyp, Qytaidaǵy Sian men Lianiýngan, Máskeý mańyndaǵy Seletino, Tashkent, Ázirbaijan men Vengriiadaǵy Aliat siiaqty negizgi álemdik logistikalyq ortalyqtarda terminaldar jelisiniń salynýyn, 2025 jyly Aqtaýda konteinerlik habtyń, Grýziianyń Poti portyndaǵy jańa terminaldyń ashylǵanyn atap ótsek jetkilikti bolar.
Biylǵy jyly el ishinde 13 myń shaqyrym avtomobil joly men 6 myń shaqyrymnan asa temir jol jańartylyp jatyr. Astana, Almaty, Aqtaý, Aqtóbe, Qaraǵandy men Shymkent arasyn jalǵaityn alty birdei áýejaidan áýe habyn qurý jumysy qarqyndy júrip jatyr.
Árine, ekonomikany ártaraptandyrý «qara altyn» igerýden múlde bas tartý degendi bildirmeidi. Kómirsýtegi óndirisi men eksporty Qazaqstan úshin mańyzdy tabys kózi bolyp qala beredi.
Áitse de, zaman talabyna sai kópsalaly, tegeýrindi ekonomika qurýǵa bet aldyq, onyń alǵashqy jemisin kórip te otyrmyz. Sondyqtan aýyzdy qý shóppen súrte bermei, qazirgi ekonomika qurylymy 2018 jylǵymen salystyrǵanda áldeqaida kósh ilgeri ekenin moiyndaý kerek.
- Aqparattyq keńistiktegi taǵy bir mif «qos bilik» júiesine qatysty.
El ishinde «Nazarbaev bárin sahna syrtynan basqaryp otyr», «elde qos bilik bar» degen sózdi áli de saǵyzdai sozyp, aityp júrgender bar. Onyń astarynda fakti de, zańdyq negiz de joq. Tek elge iritki salýdy kózdeitin teris piǵyl ǵana bar. Tipti osy teris pikirdi eski, súri júieniń jaqtastary taratyp júrýi de ǵajap emes.
2022 jyldyń maýsym aiynan beri Nursultan Nazarbaev memlekettik basqarý júiesinen tolyqtai shettetilgen. Onyń saiasi qyzmeti de, laýazymy da, resmi mártebesi de kúshin joiǵan. Onyń memlekettik deńgeide sheshim shyǵarýǵa, saiasi protseske aralasýǵa múmkindigi de, quzyreti de, quqyǵy da joq.
Onyń týystary bir kezdegi memlekettik organdarda, ákimdikterdegi laýazymdy qyzmetterinen bosaǵan. Olardyń birde-biri memlekettik qurylymdarǵa, bilikke aralasa almaidy. Keibiri tipti el ústinen kórgen dáýletinen aiyrylyp, múlki tárkilenip, ózderi isti bolyp jatyr. Bas amandyǵyn oilap, shetel asyp ketkeni qanshama. «Myń asqanǵa – bir tosqan» degen sol.
Toqeterin aitqanda, memlekettik apparat tutastai, onyń ishinde eldiń qarýly kúshteri túgel – qazirgi memleket basshysynyń, Úkimettiń jáne basqa da tiisti resmi memlekettik organdardyń qolynda.
Kóp adam tereńine boilai bermeitin saiasattyń máni eks-prezidenttiń el tarihyndaǵy rólin obektivti túrde eskerýge, iaǵni memleketimizdiń Táýelsizdiktiń alǵashqy otyz jylynda júrip ótken jolyna qurmetpen qaraýǵa negizdelgen.
Bul – eń áýeli memlekettilikke degen qurmet. Ári táýelsiz eldiń egemendigin nyǵaityp, turaqty damý úshin saiasi dástúr qalyptastyrýǵa jasalǵan qadam.
Eń bastysy – Toqaev zańnyń eshkimdi alalamaitynyn kórsetip otyr: zań aldynda bárimiz birdeimiz, iaǵni eshkim burynǵy eńbegin buldap nemese burynǵydai týystyq bailanysyna iek artyp, quqyqtyq jaýapkershilikten qutyla almaidy. Bul – sózimizdiń basynda aityp ótken Ádiletti Qazaqstannyń basty qaǵidasy.
Nazarbaevtyń basqa elderge jasaǵan jeke saparyn ásirelep, «jasyryn saiasat júrip jatyr» dep sybys taratyp júrgender bar. Jaqynda onyń Reseige baryp, taǵy da Pýtinmen kezdeskeni týraly aqparat tarady. Eks-prezident, iaǵni qazirgi zeinetkerdiń saparynan soń kóleńkesinen qorqatyndar taǵy óre túregeldi.
Jalpy, burynǵy kóshbasshylardyń basqa elderge saparlap, olardyń is basyndaǵy basshylarmen kezdesýi – halyqaralyq tájiribede qalypty jait. Germaniianyń burynǵy kantslerleri (G.Shreder, A.Merkel), AQSh-tyń burynǵy prezidentteri (B.Obama, kishi Dj.Býsh.), Frantsiianyń (N.Sarkozi, F.Olland), Ulybritaniianyń (T.Bler) burynǵy basshylary áriptes memleketterdiń qazirgi prezidentterimen sóilesip, pikirlesip júredi, túrli forýmdarǵa shaqyrylǵan spiker retinde qatysyp, sóz sóileidi. Budan olardyń óz elderiniń qazirgi saiasatyna «yqpal-bedelin» izdep, attandap júrgen eshkim joq. Bar bolǵany – qyzmetten ketken saiasatkerlerdiń jeke jáne qoǵamdyq ómiriniń bir kórinisi ǵana.
Al bizdiń qoǵam mundai oqiǵadan áldeqandai saiasi astar izdep, túrli dolbar jasap, bireý jaqtap, bireý dattap, qyp-qyzyl daý-damai týdyryp, áp-sátte ábigerge túse qalady. Nege? Shamasy, bir kezde «ortalyqqa baǵynǵan» ishki kompleksten áli tolyq arylmaǵanymyzdyń kórinisi.
Óz biligi ózinde, kemeline kelgen ozyq elder siiaqty jekelegen azamattardyń tarihi roli men onyń memlekettik isterge shyn mánisindegi yqpal-bedelin ajyratyp úirenýimiz kerek-aq. Munsyz óz oiymyzdaǵy qorqynyshtarmen alysyp qana qoimai, olardy memlekettik júiege tańyp, jańyla beremiz.
Qoǵamda keń taraǵan taǵy bir alyp-qashpa sóz – «Memleket basshysy eldiń ishki máselelerimen ainalysýdyń ornyna syrtqy saiasatqa kóbirek kóńil bóledi-mys».
Muny endi bilik júiesiniń qalai jumys isteitinin tolyq túsinbeitin jandar aitady.
Qazirgi álem alasapyran jaǵdaidy bastan keship jatyr. Jahandyq saiasat kún saiyn qubylady. AQSh pen Qytai arasyndaǵy strategiialyq turǵyda báseke kúsheidi. Taiaý Shyǵysta jaǵdai ýshyǵyp tur. Reseige salynǵan álemdik sanktsiialardyń salqyny kórshi elderge tiip jatyr. Osyndai qiyn zamanda syrtqy saiasat – el qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń birden-bir tetigi.
Biz eki alpaýyt – Resei men Qytaidyń arasynda ornalasqan elmiz. Álem boiynsha 9‑orynda turǵan ulan-ǵaiyr jerimiz, bai tabiǵi resýrsymyz bar. Al halqy – salystyrmaly túrde az memleketpiz. Iaǵni, Qazaqstan – geosaiasi turǵyda óte mańyzdy, báriniń nazarynda turǵan memleket. Sondyqtan Prezidenttiń sheteldermen teń dárejede saliqaly ári belsendi qarym-qatynas júrgizýi – táýelsizdigimiz ben tynyshtyǵymyzdyń kepili.
Qaitalap aitaiyn, qazirgi halyqaralyq qatynastar jaǵdaiynda memleketimizdiń qaýipsizdigi men tutastyǵyn áskeri jolmen tolyq qamtamasyz etý múmkin emes. Bizdiń shekaramyzdyń bir jaǵynda sońǵy úsh jyl ishinde soǵysqa qatysqan, 25 milliondyq jumyldyrý rezervi bar 1 million adamnan turatyn armiia ornalasqanyn, ekinshi jaǵymyzda – 2 million turaqty armiiasy men 1,5 milliard halqy bar memleket ornalasqanyn baǵamdaý qajet.
Onyń ústine qazir úlken armiia men zamanaýi qarý-jaraqtyń ózi qaýipsizdiktiń kepili bola almaitynyn sońǵy álemdik oqiǵalarǵa qarap saralai alamyz. Osynyń bárin eskergende, eldiń qaýipsizdigi saýatty, kópdeńgeili syrtqy saiasatqa tikelei bailanysty ekenin túsinýge bolady.
Mundai jaǵdaida memleket basshysy syrtqy saiasattyń kásibi strategi ári taktigi bolýǵa mindetti. Al Prezidentti ishki kún tártibine nazar aýdarmady dep aiyptaý – sovettik periferiianyń tar qursaýynan shyqpai qalǵan pikirdiń jańǵyryǵy.
KSRO kezinde respýblikanyń birinshi basshysynan tek ortalyqtyń nusqaýlaryn oryndaý jáne astyq jinaý, sút saýý josparlarynyń oryndalýyn qamtamasyz etý talap etildi. Óitkeni egemen eldiń tártibin ornatýǵa, táýelsiz syrtqy saiasat jasaýǵa ruqsat joq edi. Divanda otyryp alyp synaityndar Qazaqstan burynǵy Qazaq KSR‑i emes ekenin túsinbeidi nemese túsingisi kelmeidi.
Toqaev úlken eldiń bir aimaǵyn basqaryp otyrǵan joq, ol – geosaiasi ahýal myń qubylǵan zamanda táýelsiz memlekettiń qaýipsizdigin, egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaýǵa jaýapty tulǵa. Ony belsendi, pragmatikalyq jáne sarabdal syrtqy saiasatsyz jasaý múmkin emes. Árbir halyqaralyq kezdesý, ár sammit, Prezidenttiń saparlary – osy basty múddelerdi qorǵaýǵa baǵyttalǵan qadamdary. Qiyn kezeńde ol irgeles eldermen de, Eýroodaq múshelerimen de, Islam – arab álemimen, túrki memleketterimen, tipti alys Amerika Qurama Shtattarymen de turaqty ári ózara tiimdi qarym-qatynasty saqtap otyr. Dál qazir de jáne bolashaqta da bizge osyndai basshy qajet.
Eldiń qaýipsizdigi men azamattardyń ómir sapasy kóshbasshynyń jahandyq saiasattyń eń myqty qairatkerlerimen tereze teńestiretin qabiletine tikelei bailanysty dáýir keldi. Bul – Toqaevtyń kúndelikti jumysy, onyń iskerlik bailanys ornatýdaǵy qarymy. Prezidenttiń bedeli elimizdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde de, investitsiialar men tehnologiialardy tartýda da, kólik marshrýttarynyń úzilmeýine de yqpal etedi.
Toqaevtyń syrtqy saiasattaǵy belsendiligi Qazaqstannyń senimdi ári syndarly áriptes retindegi ustanymyn nyǵaitady, sheteldik investorlardyń senimin arttyryp, jańa múmkindikterge jol ashady. Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy qazirgi abyroi-bedeli jahan kóshbasshylarynyń arasynda tájiribeli diplomat, myqty intellektýal retinde tanylyp, saiasi elitanyń syi-qurmetine ie bolǵan Qasym-Jomart Toqaevtyń tulǵasyna bailanysty.
Prezident ishki saiasatta damýdyń strategiialyq baǵyttaryn Qazaqstan halqyna jyl saiynǵy Joldaýlary arqyly aiqyndap, negizgi memlekettik baǵdarlamalardy, ulttyq jobalardy, biýdjet parametrlerin, zańnamalyq bastamalardy bekitý arqyly bekemdeidi. Bul rette onyń ishki máseleler boiynsha da ótkizetin keńesteriniń kestesi bar. BAQ-tarda jariialanatyn aqparattardan jurtshylyq ózi de kórip-bilip otyrǵandai, memleket basshysy kóbine demalys kúnderin de keńsede ótkizip, el isimen ainalysady.
Sózime tuzdyq bolsyn dep, erinbei sońǵy eki aidaǵy Prezident Toqaevtyń resmi jumys kestesindegi is-sharalardy sanap shyqtym. BAQ habarlaryna júginsek, 1 mamyr men 30 maýsym aralyǵynda Toqaev 18 resmi is-sharaǵa qatysyp, 11 is-sharada sóz sóilegen. Onyń ishinde Uly Jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan parad, Astana halyqaralyq forýmy men Aqtóbe oblysyndaǵy jastardyń «Aibyn» áskeri-patriottyq oiyny bar.
Ulttyq bank, ulttyq qaýipsizdik máselelerine arnalǵan arnaiy jinalystar ótkizip, 23 adamdy qabyldaǵan. Qazaqstandyqtarǵa jeti quttyqtaý arnap, merekeler qarsańynda áskeri qyzmetkerlerge, qoǵam qairatkerlerine, meditsina jáne BAQ ókilderine marapat tapsyrǵan. Osy aralyqta jalpy sany 31 zańǵa, 16 Jarlyqqa jáne 7 Ókimge qol qoiǵan. Mańǵystaý, Aqtóbe oblystary men Shymkent qalasyna jumys saparymen baryp, óńirlerdiń áleýmettik-ekonomikalyq máselelerimen tanysty. Astanada birneshe kásiporynǵa baryp, óndiris oshaqtary men áleýmettik nysandardy aralady. Barǵan jerinde jurtshylyqpen kezdesip, halyqtyń muń-muqtajyn tyńdaidy.
Iaǵni, qos baǵytty qatar alyp júr. Máselen, osy eki aida Prezident Qazaqstanǵa kelgen sheteldik delegatsiialarmen 19 kezdesý ótkizip, 12 ekijaqty kelissóz júrgizgen. Bes dúrkin resmi issapar jasaǵan, onyń tórteýi – shetelderge. Úsh birdei halyqaralyq sammitke qatysqan, Túrkitildes memleketter sammiti, Ortalyq Aziia – Italiia, Ortalyq Aziia – Qytai siiaqty bizdiń el úshin asa mańyzdy basqosýlarda onyń belsendi jumys istegenine bárimiz kýámiz. 26 halyqaralyq qujatqa qol qoiyp, 21 telegramma jiberip, 9 ret telefon arqyly sóilesip, kúrdeli memleketaralyq máselelerdi talqylaǵan. Munyń bári – ashyq derekkózden alynǵan resmi aqparat. Al hatqa túspegen beiresmi kezdesýler men kelissózder qanshama?
Ádiletti Qazaqstan qurý jolynda Toqaev birqatar igi bastamalar kóterdi. Qorshaǵan ortanyń tazalyǵy men ar-ujdan tazalyǵyn saqtaýǵa úndeitin «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq jobasy, sapaly ultqa tán sipattardy tárbieleitin «Adal Azamat» qundylyqtar júiesi, qoǵamda joǵary quqyqtyq mádenietti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan «Zań men Tártip» qaǵidaty – osynyń bári Prezident aýzynan tastamai aityp, jatpai-turmai jurtqa túsindirip, qajetti qujattaryn daiyndatyp, memlekettik saiasattyń basym baǵyttaryna ainaldyrǵan bastamalar emes pe?!
Bir ǵana «Taza Qazaqstan» jobasy aiasynda el aýmaǵynda 1,3 mln tonna qoqys shyǵarylyp, 2,5 mln gektardan asa aýmaq tazartylǵan. Bul jobaǵa búginge deiin 8 millionnan asa azamat qatysty.
Sonymen qatar sapaly bilim berý máselesine kóńil bólip, «Keleshek mektepteri» degen bastamany qolǵa aldy. 2022 jyldan beri «Jaily mektep» jobasy aiasynda el aýmaǵynda 105 mektep salynyp, biyl 112 mektep paidalanýǵa beriledi.
Salystyrsaq, sońǵy úsh jylda salynǵan mektep sany ótken otyz jylda turǵyzylǵan mektepten kóp. Onyń ústine jańa bilim ordalary joǵary standartqa sai jabdyqtalǵan. Onda balalardyń barynsha qaýipsiz, zamanaýi tehnologiialardy qoldanyp, sapaly bilim alýyna basa kóńil bólinip otyr. Baiaǵydai bai-baǵlannyń balasy ǵana emes, aýyldyń qaradomalaǵynyń da sapaly bilimge qoly jetkeli otyr.
Osydan keiin memleket basshysy eldiń áleýmettik-ekonomikalyq saiasatyna kóńil bólmeidi dep kim aita alady?
Ashyǵyn aitqanda, kóshe tazalyǵy, eldi kógaldandyrý, mektep salý – dál memleket basshysyna qarap turǵan sharýalar emes qoi. Biraq Toqaev qoǵamdyq qundylyqtar men ulttyq minez ózgermei, tolyq jańarý bolmaitynyn biledi.
Jalpy, eldegi ishki áleýmettik-ekonomikalyq saiasatqa jaýapty quzyrly organ bar, ol – Premer-ministr bastaǵan Úkimet. Bizde 20 ministrlik pen 17 oblystyń jáne 3 respýblikalyq mańyzy bar qalanyń ákimdikteri, kóptegen komitetter, agenttikter men vedomstvolar bar. Olardyń tikelei jáne birinshi kezektegi mindeti – ekonomikany, áleýmettik salany jedel ári tiimdi basqarý, naqty jobalardy iske asyrý jáne óz deńgeiinde ishki saiasattyń aǵymdaǵy máselelerin sheshý. Konstitýtsiia boiynsha Prezidenttiń róli strategiialyq basymdyqtardy aiqyndaý men eldiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Tereń diplomatiia arqyly egemendik pen qaýipsizdik qamtamasyz etilmeiinshe, kez kelgen ishki reformanyń máni joq.
Qazaqstan jańa dáýir aldynda turǵanyn túsinýimiz kerek. Bul úshin qoǵamdyq sanany serpiltip, altyn ýaqytymyzdy sanany ýlaityn, qisynsyz mif taratýshylardyń kúńkiline sarp etpei, maqsatqa jetý jolynda alǵan baǵytymyzdan qaitpaǵanymyz jón.
Reformalar – birden oryndala qalatyn ertegi emes, birlesip áreket etýdiń jáne tózimdilik tanytýdyń arqasynda júzege asatyn qiyn da kúrdeli protsess.
Qoryta aitqanda, Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa zańdar men institýttar ǵana emes, jańasha oilaityn azamattar da kerek. Eldiń bolashaǵy sanamyzdy shyrmaǵan qasań qaǵidalardan, bósteki áńgimeden, orynsyz sóz talastyrýdan arylyp, óz kúshimizge senip, ortaq maqsat úshin jumylyp áreket ete bilýimizge bailanysty.
Ósek sózdiń, alyp-qashpa áńgimeniń zamany artta qaldy. Eńbekke qurmetpen qarap, jaýapkershilik júgin arqalaýdan taisaqtamai, óz kúshimizge senip, naqty is tyndyratyn kez keldi. Syrtta júrip, el ishin tolqytýǵa, áleýmettik-saiasi teńselister týdyrýǵa qushtar kúshterdiń degenine erip, alataidai týlaǵan jekelegen azamattar bizdegi damý jolynyń basqa alternativasy joq ekenin túsine bilse deimiz…
Qalai bolǵanda da, qazirgi ýaqyt – Qazaqstan úshin naqty ózgerister jasaýǵa, iaǵni shyn mánindegi táýelsiz saiasat quryp, dabyra men dańǵazadan arylýǵa berilgen múmkindik. Menińshe, Prezident Toqaevtyń aitpaǵy da, júrgizip otyrǵan saiasaty da osyǵan kelip saiady. Tarihi múmkindikti ýystan shyǵaryp almaiyq endeshe!
Ermurat BAPI QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty
