Kúni keshe Úkimette esep bergen Ermekbaev elimizdegi dini ahýal týraly taǵy aitty. Din salasyndaǵy memlekettik saiasattyń qalai júrgizilip jatqanyn baiandady. Ol ne deidi?
Basty másele
Budan buryn «Din salasyndaǵy memlekettik saiasattyń 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy" ázirlengen-tuǵyn. Ony Nazarbaevpen bekitken. Soǵan sáikes memleket dinderdiń kanondyq jáne dini joralǵy máselesine aralaspaidy, biraq zańdardyń saqtalýyna baqylaý júrgizedi.
– Aitaiyn. Dinge degen kózqarastaryna qaramastan barlyq azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý; dini birlestikterdiń qyzmetine qolaily jáne túsinikti jaǵdai jasaý; destrýktivti nasihattyń kez-kelgen túrlerine tosqaýyl qoiý, – deidi Ermekbaev.
Budan syrt dini ekstremizmniń aldyn-alýdyń jańa tásili engizilipti. Tásil degenimiz ne? Bizdińshe, kúres. Ermekbaev ta sony meńzep otyr.
«Úkimet «jalǵan salafizm bizge jat» degen ustanymyn ashyq bildirdi. Keibir elder úshin bul aǵym laiyqty bolýy múmkin. Biraq bizdiń qoǵam bul aǵymnyń destrýktivti ekendigi týraly naqty jáne túsinikti baǵdar aldy. Biz tyiym salý jolymen ázirshe júrmedik. Túsindirý jumystaryna basymdyq berýdemiz», – dedi Din isteri ministri.
Bilsek, Ermekbaev aitqan túsindirý jumystary nátijesin berip jatqandai. Ministrlik aldymen saýalnama júrgizdi. Jurttyń 85 paiyzy teris dini ideialardy qabyldamaitynyn aitqan.
Budan syrt ministrlik jat aǵymdardyń jeteginde ketkenderdiń birazyn týra jolǵa túsiripti. Osy kúnge deiin 2500 adam dástúrli dinge senimine qaita oralǵan.
Teris baǵyttaǵy saittardy qalai aýyzdyqtaimyz?
Qazirgi din, onyń ýaǵyzy men nasihaty qalai, qandai jolmen taralady? Halyq dinge qatysty túrli aqparatty qalai jáne qaidan alady? Ǵalamtordan.
Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministriniń aitýynsha, bir ǵana biylǵy jyly vedomstvo mamandary 3 myńǵa jýyq saitty taldaǵan. Solardyń 1500-i, (oilap kórińiz 50 paiyzy) zańsyz, anyǵyraq aitsaq, teris baǵyttaǵy aqparat taratýmen ainalysypty.
Dinniń tońyn ainaldyryp, teris baǵyttaǵy aqparat taratýmen ainalysatyn saittardyń tynysy taryla túspek aldaǵy ýaqytta. Ermekbaevtyń sózine qaraǵanda, qazir Bas prokýratýra men Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministrligi kúsh jumyldyrǵan «Kiberbaqylaý» jobasy iske qosylǵan. Sonyń aiasynda arnaiy sait ashylypty. Sonyń nátijesinde endigi jerde arandatatyn, teris piǵyldaǵy dini saittardy anyqtaý jeńildei túsedi.
Kúmándi uiymdardyń maqsaty qandai?
Árine, jiynda jalǵyz Ermekbaev sóilegen joq. Úkimet saǵatynda depýtat Máýlen Áshimbaev asa mańyzdy máseleni ortaǵa saldy. «Balalardy kúmándi dini uiymǵa tartqandardy qatań jazalaý kerek» dedi ol.
«Olar túrlishe atalady. Keide internet deidi. Keide qor deidi. Keide jazǵy lagerge ainalyp ketedi. Soraqysy, jaýapty organdar bul uiymdardyń kópshiligi ne istep, ne tyndyryp júrgenin bilmeidi. Baqylamaidy. Bas prokýratýranyń málimetinshe, bulardyń qatarynda kúmándi uiymdar bar. Kúmándi uiymdardyń maqsaty qandai? Balany destrýktivti dini aǵymdardyń qaqpanyna túsirý. Osy sebepti balany bala jasynan dini uiymnyń qataryna tartqandar, qosqandar úshin jazany kúsheitý kerek», – dedi Áshimbaev.
Depýtattyń aitýynsha, munyń bir joly din salasyn búge-shigesine deiin biletin bilikti mamandar daiyndaý ári olardy jumyspen qamtý.
Dintanýshyǵa jumys bar ma?
Osy jiynda sóz alǵan Bilim jáne ǵylym vitse-ministri Ashat Aimaǵambetov din salasyndaǵy taǵy bir túitkildiń shetin shyǵardy.
Aitýynsha, Qazaqstanda dintanýshylardy jumyspen qamtý qiyn.
«Biraq qamtýǵa tyrysyp jatyrmyz. Biyl 200-den astam oryn osy mamandyqqa bólindi. Jyl saiyn memlekettik tapsyrystyń sanyn arttyrýǵa tyrysyp jatqan jaiymyz bar. Búginde eldegi alty JOO-da osy baǵyt boiynsha mamandar daiarlanýda. Jalpy sany 1046 adamdy quraidy» dedi Saǵadievtiń orynbasary.
Ermekbaev kimderge arqa súieidi?
Ermekbaev budan buryn da aitqan. Eldegi dini máselelerdi retteýde dini birlestiktermen qoian-qoltyqtasyp jumys isteimiz dep. Úkimet saǵatynda osy pikirin keńinen tarqatyp ótti.
«Bular (dini birlestikterdi aitady, – red.) bizdiń áriptesimiz. Bularǵa arqa súieimiz. Biraq súzgiden ótedi. Eń senimdileri iriktelinip alynady. Eki talabymyz bar. Alǵashqysy, dindi saiasilandyrmaýy kerek. Keiingisi basqa ustanymdaǵylardy aiyptamaýy qajet», – ministr.
Jiynda zaiyrlylyq máselesi taǵy kóterildi. Zaiyrlylyq ateizm be?
Biraq bir másele bar. Dini qaǵidalardy sózbe sóz, jolma jol oryndaityn keibireýler dini qaǵidalardy zaiyrlylyq printsipinen joǵary qoiyp otyr.
«Bul memleketke qaýip. Shielenistiń kózi. Bizde dini aýditoriia bar. Solar teris aǵymdardyń yqpalynan saqtaý kerek», – dedi ministr.
Ermekbaev osy arada dinge qatysty birqatar qyzyqty málimetpen bólise ketti. Aitýynsha, el azamattarynyń shamamen 10 paiyzy ózderin ateist nemese agnostik dep sanaidy eken. Halyqtyń 75 paiyzy ózderin Qudaiǵa senýshiler qataryna jatqyzady, biraq dini joralǵylardy turaqty ustanbaidy. Al dindarlardyń 16 paiyzǵa jýyǵy barlyq dini joralǵylardy ustanady.
«Bastysy dini fanatimzge jol bermeý qajet. Munyń arty radikalizmge ulasady. Másele — tek dini saýatsyzdyqta emes, dini bilim tiisti tárbie men saiasi saýattylyqpen bailanysta bolýy kerek", — dep atap ótti ministr.
Ekpeden bas tartqandarǵa jaza kúsheie me?
Ekpeden bas tartqan ata-analardyń máselesin Ermekbaev birazdan beri aityp keledi. Úkimet saǵatynda osy másele sóz bolyp, Densaýlyq saqtaý vitse-ministri Aleksei Tsoi buǵan qatysty qandai sheshim qabyldanǵanyn aitty.
Budan bylai ekpeden bas tartqan qazaqstandyqtar osynyń sebebinen syrqattanyp qalsa, emdelý aqysyn qaltasynan tóleidi. Anyǵy, buǵan qatysty sheshim áli qabyldanǵan joq. Biraq qarastyrylyp jatyr.
Tsoi bul rette radikaldy dini aǵym ókilderiniń ekpe jasaýdan bas tartatynyn da tilge tiek etti.
"Biz ol boiynsha din ókilderimen, osy toptardyń ishinen, ekpeniń ziiandyǵy týraly aityp júrgen adamdardy taýyp, olarmen jumys jasap jatyrmyz"", – dedi ol.
Ekpe salý máselesi men dini qaǵidattardyń arasyndaǵy qaishylyqtyń saldarynan sońǵy jyldary elimizde ekpeden bas tartý jaǵdaiy jiilegen. Mundai belsendilik batys óńirlerde keńinen tarap, jalpy sany 80 paiyzdan asqan. Atyraý oblysynda ekpeden bas tartqandar 88,9%, Aqtóbe oblysynda – 87,9%, Batys Qazaqstan oblysynda − 89,3% quraǵan. Dini kózqarastar boiynsha ekpeden bas tartýdyń eń joǵary kórsetkishi Ońtústik Qazaqstan oblysynda tirkelip, 71,3% quraǵan.
Ekpeden bas tartýdyń negizgi sebepteriniń ishinde dini kózqarastyń úlesi − 42 paiyz eken.
Budan bylai...
Elimizdiń barlyq óńirinde dini rásimder birkelki ótkiziletin bolady. Bul da — Din isteri ministriniń bastamasy.
«Sońǵy kezde óńirlerde bir maǵynaly rásimderdi imamdar ártúrli atqarady degen shaǵym kóbeiip ketti. Sondyqtan, biz QMDB-men rásimderdi birizdendirý kerek degen kelisimge keldik. Bul — dogmalyq, kanondyq másele, sondyqtan biz bul máseleniń mazmunyna aralaspai, múftiiatqa usynys berdik. Taiaýda múftiiat janaza shyǵarý boiynsha kitap shyǵardy, ony barlyq óńirge taratyp berdi", — dedi Ermekbaev.
Din isteri ministrligi sonymen qatar imamdardyń biliktilik deńgeiin arttyrýdy kózdep otyr. Vedomstvo basshysynyń atap ótkenindei, osy maqsatta "Nur Múbárák" ýniversitetiniń bazasynda ekstremizmniń aldyn alý salasynda qaita daiarlaý institýty qurylǵan. Osy institýtta biyl 40 imam jáne teolog-maman qaita daiarlaýdan ótken. Kelesi jyly olardyń sany 100-ge jetpek.
Dýman BYQAI
