Belgili ánshi, zertteýshi Erlan Tóleýtaidyń úiin qaraǵandylyq sheneýnikterdiń tartyp alǵany ras pa? Qazaqstandyq ónerpazdarǵa "eýropalyq chiptiń" qandai qatysy bar? Mádeniet ministrligine nege Iliias Omarovtai adam kerek? Bizdiń bailar aqshalaryn ulttyq ónerdi damytýǵa nege qimaidy? Dimash - passionar bolsa, ol arqyly álemge qazaqty qalai tanytamyz? Ánshi, zertteýshimen aradaǵy suhbat ulttyq mádeniettiń búgingi ahýaly týraly órbidi.
Halyq kompozitorlary týraly jazyp júrmin
– Dala konservatoriiasynyń túlegimin deisiz, sol túlektiń basty missiiasy ne? Missiiańyz oryndaldy ma? Qai jeri olqy tústi?
– Men keide oilap qarasam, ómirimdi esh josparlamappyn. Ár adam aldyna maqsat qoiady, «men mynaǵan qol jetkizdim, endi mynany jasaýym kerek» dep, shala-shabylyp, ómirine, erteńine jospar quryp, soǵan jetýge bar kúsh-qairatyn jumsap jatady. Al men óz stihiiammen ómir súrdim. Ishimdegi sezim iirimderine, syrt kózge kórinbeitin asaý tolqyndarǵa, júrek qaltarysyndaǵy ózime ǵana aian daýyldarǵa baǵynyp ketken kezderim boldy. Muhittan ózenge shyǵyp, sýdyń eń saiaz jerine baryp uryq shashatyn anaý bir balyq bar edi ǵoi. Mende de sondai túisikpen ǵana jetetin, ishim sezetin názik dúnielerim barshylyq. Túbinde ózim ánin aityp júrgen uly ónerpazdar týraly jazatynymdy, solardyń ómirine baiypty zertteý jasaitynymdy ishtei sezinetinmin. «Halyq kompozitorlary týraly jazýyń kerek, ol – seniń ómirlik missiiań» degen sanamnyń alys túkpirinde jii-jii dabyldar qaǵylatyn.
Sonaý stýdenttik shaqtan bastap osy salaǵa qarai ómirdiń yrqymen kele jattym. Ýniversitette qyzmet ettim, BOTA (Bilimpazdar, Oishyldar, Tapqyrlar, Alǵyrlar) degen jastar ortalyǵyn qurdym, mádeniet salasynda istedim, gazet-jýrnaldarda tilshi boldym, uzaq jyl televideniede jumys istedim, sońǵy kezde «Qazaqfilmniń» yqtiiarynda qyzmettemin. Ár jerde túrli qyzmette júrgenimmen meniń basty nysana baǵytym, missiiam, sol sal-seriler men uly ónerpazdardyń ómiri men óneri týraly jazý, nasihattaý boldy. Bárin tutas jazyp, birjola tiianaqtaǵym keledi. Qazaqta júzge tarta sal-seri ótken, qazirgi zamannyń tilimen aitsaq, barlyǵy uly dala kompozitorlary, saiypqyran óner tarlandary. Olardyń sońynda qaldyrǵan óner murasy – kóshpeliler dúnietanymynyń aiǵaǵy. Birjan sal, Aqan seriniń ómiri men ánderin jurtshylyq birshama biledi, alaida arasynda bir ǵana ánimen halyq jadynda óshpestei oryn alǵan sal-seriler bar. Olardyń ónegeli ómiri men óshpes óneri jaily jazatyn dúnielerim ázir turǵaly, pisip jetilgeli qashan. Soǵan yqtiiattylyq tanytyp, alańsyz jazýǵa kúndelikti kúibeń tirlik mursha bermeidi. Birazyn jazdym da.
– Sonyń arasynda Imanjúsip týraly hikaiatyńyz bar ǵoi...
– Ony kórkem dúnie retinde jazdym. Endigi maqsat – ǵylymi turǵyda qarastyrý. Iaǵni, tanymdyq eńbek retinde júieleý. Imanjúsipti jazbasyma bolmady. Ol baiaǵydaǵy estelik edi. Borandy kúni shalǵaidaǵy bir aýylǵa toiǵa jolym tústi. Sonda tósek tartyp, ajal aýzynda jatqan bir qart kisiniń ústinen tústim. Qap-qarańǵy bólmeniń bir túkpirinde jatyr eken. Meniń án salǵan daýsymdy estip: «Qaraǵym, Imanjúsiptiń ánin bilesiń be?» dep surady. Men Imanjúsiptiń ánin aityp berdim. Ándi estigen qariia dúr silkingendei boldy. Jastyqtan basyn kótere almasa da, arqalanǵandai qairattanyp, Imanjúsiptiń ózi kýá bolǵan hikaiasyn kózine jas ala aityp berdi. Qolymda bloknotym ǵana bar, oqiǵadaǵy adamdardyń atyn jazyp aldym. Bir aptadan soń qariia kóz jumypty. Amanatyn maǵan arqalatyp, ózi attanyp ketkendei boldy. Týra bir meni kútip jatqandai... «Apyrmai, ne degen sáikestik edi?!» dep oilandym... Arada on jyldan asa ýaqyt ótken soń baryp álgi kezdesýdi hikaiatqa ainaldyryp, oqyrmanǵa usyndym.
[caption id="attachment_26254" align="alignright" width="448"]
Bálkim, zamanymnan kesh týǵan shyǵarmyn...
– Keremettei ánshisiz. Oǵan qosa án jazasyz, óleńderińizdi kontsertińizde kórip tań-tamasha qaldyq. Kino salasynda ártis te boldyńyz, stsenarii de jazyp júrsiz. Jazýshylyǵyńyz, ǵalymdyǵyńyz bir tóbe. Osy «segiz qyrly, bir syrly» bolý degen ne? Ámbebaptyq qandai qasiet?
– Ámbebaptyq qai bir jaqsy qasiet deisiz. Máselen, Álkei Marǵulandy alyp qarańyzshy. Qazaqstandaǵy arheologiia ǵylymynyń negizin salýshy tuńǵysh ǵalym, folklortanýshy, etnogrof, tarihshy, óner men ádebiettiń bilgiri. Qysqasy, bilmeitini joq edi. Ǵylym akademiiasynda qandai jiyn bolsa da, Álkei Marǵulan shyǵyp sóz sóileidi, pikir aitady eken. Sóilegende de iri sóileidi, kesek sóileidi. Bizdiń qoǵamnyń bir derti – qai kezde de kóp biletinderdi jaqtyrmaidy ǵoi. Prezidýmda otyrǵan álgi jaqtyrmaýshylardyń biri Álekeńe: «búgin kóp sóilep kettińiz» dep «renish» bildirgen eken, Álekeń: «bilemiz, bilgennen soń sóileimiz» dep minbeden túsip ketipti.
Marqum Talasbek Ásemqulov ta sondai boiyna san alýan ilim jiǵan qazyna adam edi. Ámbebap boldy. Keremet kúishi edi. Biraq, onyń kúiin jurt túsingen joq. Talai baiqaýlarǵa qatysyp, baǵyn synap ta kórdi, biraq birde-bir báige ala almai ketti. Ol eski kúishi edi. Kóne sarynmen ylǵi ishti kúiler tartatyn. Talasbektiń kúishiligi myna jyltyraq ónerpazdar jaýlaǵan qyzyldy-jasyldy zamanǵa laiyqsyz boldy. Onyń jazýshylyǵy da baǵalanbady. Ómiriniń sońynda ózimdi kinodan taptym dep otyrýshy edi.
Kino – álemdik óner bolǵandyqtan – kosmopolitterdiń ordasy. Ol jerde eshkim-eshkimdi jatsynbaidy. Mamansyń ba, qolyńnan is kele me, bitti. Men de sol, jan-jaqtan opa taba almai, kinodan baryp tuǵyr taptym.
Endi aitqandai asa ámbebap bolmasam da, biraz dúnie qolymnan keledi dep oilaimyn. Ánderimdi Qairat Baibosynovtan bastap, Roza Álqojaǵa deiin aitýda. Monografiialar jazdym. Jazýshylyqqa bet burdym. Zertteýshilik, ónertanýshylyq, kino salasyndaǵy izdenisterim barshylyq. Bul meniń bolmysym, men odan qalai bas tartamyn? Baiaǵyda boiyndaǵy ónerin jasyrǵandy el «ury» deidi eken. Óitkeni, óner – halyq janynyń azyǵy. Ony halyqtan jasyrý qylmyspen parapar bolǵan. Boiymdaǵy ónerim men qabiletimdi jurttan jasyrar bolsam, eski túsinikpen men de «ury» bop shyqpaimyn ba? Degenmen, osy qabiletimniń bári kádege asyp jatyr dep aita almaimyn. Bálkim, zamanymnan kesh týǵan shyǵarmyn...
Qoǵamdyq-saiasi, mádeni-áleýmettik ómirde ámbebap bolý – XX ǵasyrdaǵy Alash qairatkerleriniń joly edi. Olar birneshe salany qatar alyp júrdi. Oǵan Álihan Bókeihannyń, Ahmet Baitursynovtyń t.b. Alash ardaqtylarynyń ómir joly dálel. Mysaly, memleket jáne qoǵam qairatkeri Sáken Seifýllindi alaiyq. Ózi aqyn, ózi kompozitor. Jazǵan dúnieleri qandai! El ishinen ádebiet nusqalaryn jinaýy, olardy yjdaǵattylyqpen zertteýi, óner men mádenietke jasaǵan qamqorlyǵy qairan qaldyrady. Al qazaqtyń Ǵylym Akademiiasynyń negizin salǵan, onyń tuńǵysh prezidenti bolǵan geolog-ǵalym Qanysh Sátbaev bolsa, jastaý kezinde Zataevichke 25 án jazdyrypty. Al ataqty Ámireniń ózi 11 ánmen shektelipti. Ókinishtisi, 37-jylǵy náýbetti naýqanda halqymyzdyń qairatker tulǵalary túgelge derlik opat boldy. Al endi meniń boiymda azǵantai ámbebaptyq bolsa, ol osy aldyńǵy tolqyn aǵalardan juqqan qasiet shyǵar. Biraq, olardyń qasynda meniki balanyń oiyny siiaqty jai sharýa ǵoi. Desek te, bul zamanda da ámbebap ónerpaz bolý ońai emes, eki kemeniń quiryǵyn ustaǵanmen teń dúnie. Ámbebap, halyqshyl ónerpazdy qarapaiym jurttan basqalary unata qoimaidy, óz ortasy, ainalasy, tipti, jaqtyrmaidy. Buǵan joǵarydaǵy aty atalǵan aǵalardyń ómiri dálel.
Qaraǵandy sheneýnikteri úiimdi tartyp aldy
– «Segiz qyrly, bir syrly» bolý árkimniń qolynan kele bermes qasiet edi. Qazirgi tańda ózin ámbebap etip kórsetý sánge ainalyp ketken siiaqty. Osy durys pa?
– Qazirgi estrada ánshileri ámbebap bolýǵa beiimdelip aldy. Qabileti kele me, kelmei me, saýaty jete me, jetpei me, bulardyń barlyǵy telejúrgizýshi bolýǵa qumar. Al dombyra ustaǵan ánshiler kino tilimen aitsaq, tap bir konservatsiiaǵa qoiylǵandai. Olardy sirge salyp, tyrp etkizbei tastaǵandai qyldyq. Keide maǵan dombyra ustaǵandar úiqamaqta otyrǵan saiasi tutqyndardai elesteidi. Kesh ótkizý barysynda birtalai shyndyqqa, kóp keleńsizdikke kóz jetkizdim. Kórermen jinaý úshin de ámbebap bolýyń kerek eken. Biraq, bul basqa ámbebaptyq. Bul óner shashýǵa emes, dúnie tabýǵa arnalǵan ámbebaptyq. Kezinde mende de dúnie qýýǵa, mansap jolymen ketýge múmkindik bolmady emes, boldy. 25 jasymda Qaraǵandy memlekettik ýniversitetinde jastar komitetiniń jetekshisi, tipti, ǵylymi keńestiń múshesi boldym. Nesin aitasyz, daiyn turǵan sheneýnik edim. Biraq, sheneýnik bolýdy janym qalamady. Ónerdi mansapqa aiyrbastaǵym kelmedi. Men ǵaiypqa senemin. Túisigim qasietti bir amanatty arqalap júrgenimdi sezdirtedi. Kóp ishinen tańdaý túskenine, pesheneme erek jazý jazylǵandyǵyna senemin. Osy jazý meni qaqpailap, basqa jaqqa moinymdy burǵyzbai óner jolynyń órli, yldily buralań joldarymen jetelep keledi. Talai kedergi, beinet kórsem de, kezinde Qaraǵandynyń sheneýnikteri úiimdi de tartyp aldy, dalaǵa tastady, biraq men alǵan betimnen qaitqan emespin, óz printsipimnen eshqashan taiǵan emespin.
– Nege?
– Ol kezde jas boldyq, albyrt edik. Jastyq maksimalizmi degen bolady. Jýrnalistika maidanynda pikir alýandyǵyna, erkindikke jol berdim. Tikelei efirlerde ákim-qaralardy syqpyrtyp synadym. Bizdiń qoǵam órkenietti elderdegidei ashyq bolý kerek dep oiladym. Demokratiialyq qoǵam ornatyp jatqanymyzǵa sendim...
– Sol synaý kimdi ósirdi?
– Qaraǵandy qoǵamyn ósirdi. Sol kezde sóz bostandyǵy jóninen kenshiler jurty elimizdiń basqa qalalaryna qaraǵanda kósh ilgeri edi. Tipti, Almatynyń ózinde Qaraǵandydaǵydai sóz bostandyǵy saltanat qurǵan joq. Bizge qonaqqa kelgen qalamgerler, jýrnalister qaýymy «qalaisha ashyq aitasyńdar, batyl synaisyńdar» dep tańyrqasyp, bastaryn shaiqap ketetin. Janymda Qaraǵandydaǵy sóz bostandyǵynyń negizin salǵan Martbek Toqmyrza, aqiqatqa, tereń bilimge negizdelgen ordaly oilarymen jurtty dúr silkindirgen Omar Jálel atty qandykóilek serikterim boldy. Bizdiń sońymyzdan murattas, niettes, kósheli jastar erdi. Osylaisha, tutas bir býyn qalyptasty. Alaida, keiinnen barlyǵymyzǵa qylburaý salyndy. Sol kezdegi bilik basyndaǵy jergilikti sheneýnikterdiń bizge qarsy ashqan adamgershiliksiz maidanynan soń, jan-jaqqa tarap ketýge májbúr boldyq. Degenmen, BOTA ortalyǵy sanaly jastardyń ordasyna ainalyp úlgergen edi. Onyń músheleri rýhaniiattyń qajymas jaýyngerleri bolyp shyqty. Teledidarda baǵdarlamalar, radioda da habarlar ashyldy, gazetter shyǵyp jatty. Sonyń bárin japty. Eń sońynda meniń baǵdarlamam jabyldy. Táýelsiz memleket ornady, táýelsiz elde táýelsiz, erkin oi aitýymyz kerek dep ashyq sóiledik. Artynan bizdiń bel alyp, kúsheiip bara jatqanymyzdan sekem alǵan jergilikti sheneýnikter sońymyzdan shyraq alyp tústi. Sóitip, Qaraǵandydan qýylyp, jan-jaqqa tarap kettik.
Bizdegi mádeniet - jeńilgen mádeniet
– Televidenieniń qazanynda qainap shyqqansyz, qazirgi TV-ǵa kóńilińiz tola ma?
– Qazirgi teledidarda beibit habarlar ǵana qaldy. «Sen timeseń, men time, badyraq kóz» dep, saiasatqa dendemeitin, buqara halyqtyń kóńilin aýlaityn habarlar ashyp tastadyq. Soǵan mázbiz. Baiaǵyda Taiyr Jarokov aitady deidi: «Ózim de qýmyn, Oktiabr revoliýtsiiasynan ary barmaimyn» dep. Qazirgi telearnalardyń ustanyp otyrǵan saiasaty osyǵan saiady. Qoǵamnyń sanasyn oiatatyn, rýhani deńgeiin ósiretin, saiasi, ekonomikalyq myqty habarlar joqqa tán. Mádeni habarlar jetispeidi.
– Osy bizde mádeniet bar ma?
– Mádeniet bar ǵoi. Mádeniettiń ózi birneshege bólinip sansyrap tur. Jeńilgen mádeniet jáne basqarylatyn mádeniet. Sosyn júgensiz ketken tobyrlyq mádeniet bar. Negizgi jeńilgen mádeniet – ulttyq mádeniet – ol, myna bizder, klassikalyq óner ókilderi. Typ-tipyl bolyp jeńilgen joq, árine. Ulttyq mádeniettiń tamyry tym tereńde. Beti japyrylyp jatqanmen, erteń órteńge bitken gúl qusap, qaita sheshek jarýy, feniks qus qusap túgi qalmai órtenip ketip, óz kúlinen qaita jaralatyny sekildi qubylys bolady. Kúnderdiń kúninde baǵy ashylyp, jarq etedi. Meniń taǵy bir missiiam sol – jarqyn kún týǵansha ulttyq mádeniettiń joǵyn joqtaý. Sol jolda kúresý.
– Siz sekildi ulttyq mádenietti saqtaýshylar qatary kóp pe?
– Qatarymyz azdaý...
– Nege az? Eshkim kúreskisi kelmei me? Ónerdi súimei me?
– Men halyq ónerinen órnek alǵan «jabaiy» ónerpazbyn. Oqyǵandar arbaǵa jegilgen at sekildi, bojyny qalai qaqsań, solai burylady. Bizdegi mýzykalyq bilim berý júiesi – basqarylatyn mádeniettiń bir parasy.
– Bul júie ózgertýge kelmei me?
– Ol ózgermeidi. Ol úshin ulttyq qundylyqtarǵa kózqaras ózgerýi kerek. Kezinde Aqseleý Seidimbek bastaǵan aǵalarymyz ózgertýge tyrysty. Ózgerte almady. Batystyq teoriialardyń yqpalynan shyǵa almai qaldyq.
– Teoriiasyz taǵy bolmaidy ǵoi...
– Bolmaidy, árine. Biraq, olardyń oqityny qazaq mádenietine jat teoriia. Olardyń shákirtterdiń sanasyna sińiretini batystyń ilimi. Bul teoriia án men kúidiń janyn sýyryp alady, syrtqy formasyn ǵana qaldyrady. Qazaqtyń janyn sýyryp alyp, ornyna eýropalyqtyń júregin sap qoiady. Sondyqtan, halyq óneri halyqqa jetpei jatyr.
...Eýropalyq chip salyp qoidyq
– Halyq ulttyq ónerden bólektendi me?
– Iá, ókinishke qarai bólektene bastady. Jastardan ultty, ulttyq ónerdi ógeisiný úrdisi baiqalady. Baiaǵy sal-seriler halyqtyń perzenti edi. Halyq tapqan anasy ispetti edi. Halyq sal-serilerdi týǵan perzentindei tóbesine kóterip, meilinshe erkeletip baǵýshy edi. Ónerpaz sol erkeliktiń ótemindei týǵan halqyna óńkei ásem án men tátti kúiden tartý jasaýshy edi. Ónerpaz perzentiniń kósheli óneri – halyq ananyń júregin áldileitin. Halyq – kúiinish-súiinishin, qyzyǵy men qýanyshyn óziniń ishinen shyqqan ónerpazynan tabatyn. Qazir sonyń kody ózgerdi. Búginginiń sal-serisi bolady degen ónerpazdyń jadyna eýropalyq chip salyp qoidyq. Halyq degen áýlie ǵoi. Ónerpazda bóten chip turǵanyn sezedi. Aldarynda jat ónerdiń salqyny tigen ógeileý bala óner kórsetip turǵanyn túisinedi. Osy ózekti bala kezden ýlap tastaý orta mektepten bastalyp jatyr. Mektepte jappai dombyrý úiretý, balalardy ulttyq ónerge úiir qylý múlde jolǵa qoiylmaǵan.
– Siz qaidan úirendińiz?
– Mektepten. Bizdiń ustazymyz dańqty ánshi Qairat Baibosynovtyń týǵan apaiy Kúlándá Áýkenqyzy degen án-kúi sabaǵynyń muǵalimi boldy. Sol kisi sabaqta «Taý ishinde», «Bir bala»,«Gákký», «Aqbaqai» degen ánderdi shyrqap beretin. Qazaqtyń áni men kúiin qanymyzǵa sińirdi. Súiispenshiligimizdi oiatty. Ádebietten Nazgúl Sapiianova degen muǵalim berdi. Ózi jap-jas maman, sonda tórt-bes oqityn bizderge Ámireniń plastinkaǵa jazylǵan daýysyn tyńdatatyn. Bul – 1979 jyl. Qazir kóp jurt Ámireniń daýsyn endi ǵana estip jatyr... «Balalar, bul Ámire atalaryń, Parijde án aitqan» deitin. «Qazaq Parijde án salǵan» deýdi estý bala kóńilimiz úshin ertegidei ǵajap oqiǵa.
– Endi sal-serilik kelmeske ketti me?
– Sal-serilik óner – kóshpeliler mádenietiniń jemisi. Qazaq XX ǵasyrda otyryqshy jurtqa ainaldy. Osylaisha, sal-seriler tarih sahnasymen qoshtasty. Kórnekti miftanýshy ǵalym, taqaýda dúnieden ótken Edige Tursynovtyń zertteýlerine súiensek, sal-seriler alǵashqyda áskeri ordender bolǵan. Jaýdyń ótinde júrip, el qorǵaǵan bahadúr saiypqyran erler eken áýelde. «Jalańash baryp, jaýǵa ti, ajalymyz qaidan-dúr» deitin Shalkiizdiń jyry bar ǵoi. Osy sóz sal-serilerdiń urany bolǵanǵa uqsaidy. Ajaldan qoryqpaǵan arýaqty er, el úshin, ar úshin janyn pida etken alǵadai jaýynger bopty, qysqasy. Qazaq «ar ma?» dep, iaǵni «aryń taza ma?» dep amandasqan. Qytailar «qarnyń toq pa?» dep hal surasatyn kórinedi. Orystar «saýlyǵyń qalai?» deidi. Soǵystan, maidannan beti qaitpaǵan jaýjúrek sal-seriler bes qarýdy teń meńgergen. Jaýdy jeńip elge kelgen soń, «qylyshymnyń maiyn berińder» dep elge erkeleidi eken. Sol kezde moraldyq qaǵidalar shetke ysyrylyp, halyq olarǵa arnaiy toi-dýman jasap, sán-saltanatymen kútip alǵan. Barynsha oinap-kúlgen. Elge batyr, batyrǵa qurmet kerek bolǵan. Seriler shetinen ónerpaz, kúishi, jyrshy, tal boiyna birneshe óner toǵysqan ǵajaiyp jandar bolǵan. Jai ǵana jaýynger emes, sal-serilik quryp, elge óner shashyp júrý olardyń ómir salty eken. Sal-seri dúnie jimaǵan. Jomarttyq, márttikpen atyn shyǵarǵan. Halyqtyń qamyn oilap, sózin sóilegen. Basty ustanymy – áieldiń sulýlyǵyn jyrlaý, arý áieldiń atyn ánge qosyp asqaqtatý, júirik atty maqtap, dańqty etý, jaqsylardy dáripteý, sarań bailar men ádiletsiz bileýshilerdi áshkereleý. Kóshpeliler qoǵamynyń teatry da, sahnasy da, baspasózi men radiosy – sol sal-seriler eken. Olardyń óneri – san salaly sinkretti óner. Jomarttyq, darhandyq – sal-seriniń basty qasietteriniń biri. Qyzdy aýylǵa barsa, saýsaǵyndaǵy sońǵy júzigine, qaltasyndaǵy sońǵy monshaǵyna deiin berip ketedi. Qoiny-qonyshyn jibek mata, oramalǵa toltyryp júredi eken. Sulýlar da olardyń qalaýyna qarsy kelmegen.
– Bul jerde moraldyq uǵymdar qaida qalady?
– Moraldyq shekten shyqpaǵan. Ádepten ozbaǵan. Endi el bolǵan soń shekten shyqqan áýeiiler de bolmai turmaidy. Biraq, qoǵam olardy júgensiz jibermegen. Tyiyp, shektep otyrǵan.
[caption id="attachment_26298" align="alignright" width="405"]
Orystildi kásipkerler óner dese aýzyn qý shóppen súrtedi
– Sal-serilerdiń bai murasynyń búginge jetýiniń ózi bir ǵanibet. Nege solar týraly kitap jazbai júrsiz?
– Bizde memlekettik, ulttyq ideologiia joq. Sonyń bir kórinisi – qalamgerlerge, ǵalymdarǵa qalamaqy tólenbeidi. Eger qalamaqy tólense, bir kitaptan soń bir kitap óndirte jazar edim. Kinoda qańǵymai, jeke shyǵarmashylyq maqsattaryma boilar edim. Arhivtyń shań basqan sórelerin aqtaryp, el aralap derek jinap, taza zertteýshilikke moiyn burmas pa edim? Bilik jaqtan ulttyq ónerge qamqorlyq tanytatyn, qoldaý bildiretin memleketshil tulǵalarǵa zárýmiz. Osy ýaqytqa deiin birneshe kitabym, eńbekterim jaryq kórdi. Keiingi jazbaq bolǵan kitabyma demeýshi izdep te kórdim. Iri kásipkerler shetinen orystildi, mundai máselelerdi qoldaýǵa kelgende aýzyn qý shóppen súrtedi. Bylai bola berýi múmkin emes.Úkimet keleshekte qalamaqy máselesin sheshýi kerek. Ulttyq mádeniet pen ádebietke bylai nemquraily qaraýǵa bolmaidy. Eger osy inertsiiamen bógde mádenietterdiń jeteginde kete berer bolsaq, ulttyq mádenietimizdi saqtaý úshin jantalasa kúrespesek, jahandaný maidanynda jutylyp, qurdymǵa keterimiz anyq. Qazir jantalasa qarýlanǵannan góri, mádeniet úshin jantalasa kúresken áldeqaida qaiyrly. Óitkeni, álemde mádenietter soǵysy, órkenietter qaqtyǵysy júrip jatyr. Bul soǵysta jeńilgender ult retinde tarih sahnasynan ketetin bolady.
– Erteń jolyńyzdy kimge tabystaisyz?
– Ony aita almaimyn. Baiaǵynyń ónerpazdary «bir bala ózi izdep keledi» deidi eken. Men de azdy-kópti ónerdi sońynan qýyp júrip meńgerdim ǵoi. Qazaqta shákirttiń ustazdy izdep baryp, ónerin úirenip, batasyn alý degen bar. Árine, kelgen shákirtti ustaz synaidy. Itaiaqtan as ishkizip, moinyna qarǵybaý taǵyp, bosaǵaǵa bailap qoiýǵa deiin barǵan. Osyndai aýyr synaqtar arqyly bolashaq ónerpazdyń ónerge qushtarlyǵynyń qanshalyqty kúshtiligi, adaldyǵy synalǵan. Eger ónerdi tek mal tabý úshin, ataq úshin úirengisi kelse, mundai «qorlyqqa» shydai almai, búitip úirengen óneri qursyn dep ketip qalady eken. Bizdiń elde Saidaly sary Toqa degen ǵajap kúishi ótken. Jasóspirim Súgir sol kisige kelip araǵa adam salyp, kúi úirengisi keletinin jetkizipti. Alaida qart kúishi úiine kirgizbei, uzaq synap, ábden zaryqtyrypty. Aqyry, jas ónerpazdyń alǵan betinen qaitpaitynyna kózi jetken soń, kúidi kiiz úidiń ishinen tartyp, Súgirge syrtynan tyńdatypty. Ile ishke shaqyrǵanda, Súgir saǵaǵy áli sýymaǵan álgi kúidi aina-qatesiz Toqanyń ózine tartyp bergen eken. Sóitip, jas Súgir Saidaly Sary Toqadan bata alǵan eken dep aiaqtalady kúi ańyzdary.
[caption id="attachment_26299" align="alignright" width="336"]
Mádenietke Iliias Omarov kerek
– Sal-serilik otarshylarǵa nege jaqpady?
– Sal-serilik erkindiktiń simvoly ǵoi. Bethoven aitqan eken: «Mýzyka – danyshpandyq pen filosofiiadan da joǵary turatyn aqiqat» dep. Adamnyń júregin lezde jaýlap alýǵa qudireti jetetin mýzyka ǵana. Otarshyldar, ásirese, sovet ideologtary halyq mýzykasynyń ult rýhynyń qainar kózi ekenin bildi. Sol sebepti el ishindegi halyqtyń asaý ónerpazdaryn joidy, aman qalǵandaryn aýyzdyqtap, keńes ideologiiasynyń jyrshysy, nasihatshysy qyldy. Halyqty sovettik ideologiia maidanyna toptastyrýdyń amalyn osylaisha taýyp, ony asqan aiarlyqpen júzege asyrdy.
– Ulttyq án qaita jańǵyra ma?
– Ulttyq óner óldi, qurdymǵa ketti delingen alpysynshy jyldary Iliias Omarov keldi de, ainaldyrǵan on shaqty jyldyń ishinde bárine jan berip, tiriltip aldy. Sondai óliara shaqta Qudai qazaqqa Iliias Omarovtai Mádeniet ministrin berdi. Meniń zamandastarym sol kezdegi qaita oianǵan ulttyq ónermen sýsyndap ósti. Dál qazir de Iliias Omarovtai jańa zaman tulǵasy kerek.
– Iliias Omarov bolǵyńyz kelmei me?
– Iliias Omarovtai bola almasaq ta, sol kisi salyp ketken sara joldy jalǵastyrar edik. Qazirgi atqaminerlerde tarihi sana kemshin. Tarihi sanasy kemel, halqynyń parasat biigin meńgergen tulǵa ǵana memleketke, ultqa jan aiamai qyzmet etedi. Iliias Omarovtan estafetany Ózbekáli Jánibekov aldy. Onyń janynda Jeksenbek Erkinbekov boldy. Jeksenbek aqsaqaldyń bul eńbegin búginde eshkim eskermeidi. Al ol kisiniń keiingige aitary mol dep oilaimyn. Ulttyq mádeniet – jahandaný dáýirindegi mádenietter qaqtyǵysynda, ideologiia maidanynda qirai jeńilip otyr. Biraq, tyń, jańa kúsh kelse, dúrk etip qaýlap ósip shyǵar edi. Ol tulǵaǵa bailanysty. Passionar tulǵa kerek.
Dimash – naǵyz passionar
– Bizde ondai tulǵa joq pa? Nege bárin joqqa shyǵara beresiz?
– Sebebi, kórip otyrmyz ǵoi. Passionar ónerpazdarymyzdyń baǵyn bailap qoidyq. Mine, kóp kúttirip Dimash shyqty. Ol – milliondardyń ishinen sýyrylyp shyqqan naǵyz passionar ónerpaz. Táýelsizdik alǵaly álemdik sahnany dúr silkindirer Dimashtai ónerpazdy sarylyp uzaq kúttik. Osy óliara shaqta sirek talanttardyń qadirin bilmeitin jurtqa ainalyp úlgerdik. Biz qazirgi tańda óleńshiniń bárin ánshi dep ataýdy ádet qyldyq. Bári shetinen «juldyz».
– Juldyz kóp bolǵan jaman ba?
– Qaibir jaqsy deisiz? Halyqtyń talǵamy toqyraidy. Ózińiz oilap qarańyzshy, sovet zamanynyń sońǵy elý jylynda nebári on shaqty ánshi ǵana el sahnasynyń kórki bolǵan eken. Ol kezde qazirgidei fonogramma degen kózboiaýshylyq joq bolatyn. Ónerpazdar talantymen kózge túsip, jaryp shyǵatyn. Aýyl arasynyń kóshe kezgen óleńshileri esepke alynbaityn. Qazir sol qaptaǵan kóshe ánshileri teledidar tórin bermeitin juldyzǵa ainaldy. Biraq, ishinde bir «ai» joq. Tek Dimash qana án áleminde «kún» bolyp tur. Dimashty, onyń ónerin, daýsyn endi memleket qorǵaýǵa, qamqorlyqqa alýy kerek. Dimashtyń janyna myqty ónerpazdarymyzdy shoǵyrlandyryp, qazaq ónerin dúniejúzine tanytatyn, nasihattaityn sheteldik óner saparlaryn, týrneler uiymdastyrý kerek. Sportta, boks ónerinde elimizdiń kók týyn jelbiretip júrgen G.Golovkin bar. Endi Dimash álemdi ánimen jalt qaratty. Ol – jas ónerpaz. «Jasqa jastyń tilegi bir» degendei, álem jastary Dimashtyń ónerine qyzyǵýshylyq tanytyp jatyr. Osy urymtal sátti paidalanyp, Dimashtyń ónerin álem jastaryna qazaq mýzykasyn nasihattaityn brendke ainaldyrýǵa mol múmkindik bar, osy jolmen bir jaǵynan Dimashty elimizdegi daraqy toi biznesine jutylyp ketýden saqtai alamyz.
Úlken júrekti, talantty ónerpaz bolýdyń sońy qai zamanda bolsyn tragediiamen aiaqtalǵan. Júsipbek Elebekov Kúlásh Baiseiitova qaitys bolǵan kezde aitqan desedi: «Biz Kúláshti banketten banketke súirep júrip, óltirip aldyq» dep. Talantty baǵalai almaý, qadirlei bilmeý ókinishi degen osy. Bilseńiz, burnaǵy sal-seriler de óz ajalymen ólmegen. Báriniń túbine ózimiz jetippiz. Kóbi qyzǵanysh, kórealmaýshylyq, qiianattan, jaýyzdyqtan kóz jumǵan. Aqan seri aidalada, jalǵyzdyqtan qusa bop ólgen. Birjan saldy jyndandy dep qol-aiaǵyn kendir arqanmen kerip bailap tastap, sodan gangrena bop, shirip ólgen. Imanjúsipti atyp tastady. Mádidi de atyp óltirdi. Estaidy dúlei boranda at shanamen kórshi aýdandaǵy «sovettik aitysqa» qinap aparyp, ókpesin sýyqqa qabyndyryp óltirgen. Ámireniń de asqan jaýyzdyqpen óltirilgenin bilesiz. Bergi zamanda Amangeldi Sembin degen opera ánshisi boldy. Keńes Odaǵy zamanynda opera óneriniń Mekkesi – La Skalada án aitqan sovettik ataqty úsh ánshiniń biri. Elge kelgen soń kórealmaýshylar Sembindi araqqa jyqty. Aqyry, óltirip tyndy. Asa talantty ónerpazdar – ult bailyǵy, memleket maqtanyshy. Sirek talanttar, sýretkerler memlekettiń qamqorlyǵyna alynýy kerek. Olardy ait pen toiǵa salyp jiberip qarap otyrýǵa bolmaidy. Bul – qylmyspen teń. Órkenietti, mádenietti elderdegidei haq óner men has ónerpazdyń qadirine jetip úirenýimiz kerek.
– Óreli áńgimeńizge raqmet!
