Qazirgi ómirdi elektr qýatynsyz elestetý múmkin emes. Alyp zaýyttar men fabrikalarda elektr qýatynyń birer saǵatqa úzilýi úlken dúrbeleń týǵyzatyny belgili. Óitkeni, olarda kez kelgen ónimder men taýarlar elektrdiń qatysýymen ázirlenedi. Sondyqtanda elimizdiń energetika salasyn udaiy damytýdyń mańyzy zor.
El Úkimeti bekitken 2015 jylǵa deiingi is-sharalar josparyna sáikes, elektr energiiasyn óndirýdi, damytýdy júzege asyrý úshin, elimizdiń Ońtústigi men Soltústiginde qýat óndiretin elektr stansalaryn salý úshin birneshe jyldan beri 12,9 milliard AQSh dollary kóleminde qarjy jumsady. Elimizdiń ońtústik oblystarynyń taý ózenderinde gidroenergiia resýrstarynyń 65 paiyzy shoǵyrlanǵan. Zertteýlerge qaraǵanda, respýblikanyń jalpy sý áleýeti jylyna 170 mlrd kVt saǵatty quraityn kórinedi. SES-terde elektr qýatyn óndirý quny arzanǵa túsedi jáne basqa energiia kózderimen salystyrǵanda, qorshaǵan ortaǵa keltiretin ziiany óte az. Sondyqtan da sońǵy jyldary SES qurylysy salasyna erekshe nazar aýdarylyp otyr. Sonyń aiqyn dáleli – Moinaq SES-i. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna tartý retinde iske qosylǵan bul SES ońtústik óńirde, ásirese, elimizdegi eń iri megapolis – Almaty shaharyn elektrmen tolyqtai qamtamasyz etýde qomaqty úles qosýda.
Keńes odaǵy ydyraǵannan keiin mundai kúrdeli qurylysty kóterý jas memleketke qiyn soqty. Ekonomikany jańa naryqtyq qatynastarǵa kóshirý bastalǵan jyldary qurylys ýaqytsha toqtatylǵan edi. Qyzyl imperiianyń qol astyndaǵy kezeńde odaqtas respýblikalar men energetikalyq júielerdiń shekaralary ózara sáikespeitindei etip jasalǵany belgili. Sóitip kúiregen Keńester odaǵynan táýelsiz Qazaqstannyń enshisine energetikalyq úsh bólek júie, onyń ishinde Qyrǵyzstanmen jáne Ózbekstanmen birlesken ońtústik energetikalyq jeli qaldy.
Eldiń soltústiginde elektr qýaty asta-tók bolǵanymen, ońtústiktegi tapshylyq import esebinen jabylatyn. Osynaý qaishylyqty retteý maqsatynda KEGOK eldiń soltústik aimaǵy men ońtústik óńirin joǵary kerneýli elektr jelisimen jalǵady. Degenmen óńirlik damýdyń sońǵy jyldardaǵy damý qarqynyna sai qýat tutyný kólemi de jyldan-jylǵa eselep artyp keledi.
Búginde tozyǵy jetken qyrǵyz SES-terine senim az. Kez kelgen ýaqytta apat oryn alýy múmkin. Kórshi eldegi mundai jaǵdailar elimizdiń infraqurylymdyq nysandaryna úlken ziian ákeletini sózsiz. Buǵan jol bermeý úshin elimizdiń ońtústiginde óndiriletin elektr qýatyn eselep arttyrý arqyly aimaqta energetikalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý qajet boldy. «Kisideginiń kilti – aspanda» dep ata-babalarymyz beker aitpaǵan ǵoi. Baǵada da turaqtylyq joq, jaryq keide jetip, keide jetpei jatady.
Táýelsizdik jyldary Qazaqstannyń energetika salasynyń damýy naryq qatynastaryna beiimdeý erekshelendi. Alǵashqy reformalyq sharalar 1995 jyldyń sońynda QR Prezidentiniń zań kúshi bar «Elektr energetikasy týraly» Jarlyǵy jariialanǵannan keiin naqty qolǵa alyndy. Osy saladaǵy jekeshelendirý men qaita qurylymdaýdy, elektr energetikasy naryǵyn odan ári damytýdy júzege asyrý úshin Úkimet arnaiy baǵdarlamalar qabyldady. Qabyldanǵan sheshimderge sáikes qýat óndiretin iri elektr stantsiialary strategiialyq investorlarǵa satylsa, ónerkásiptik maqsattaǵy jylý energiia ortalyqtary iri kásiporyndarǵa berildi. Al jalpy maqsattaǵy jylý energiia ortalyqtary jeke kompaniialarǵa satyldy nemese kommýnaldyq menshikke tapsyryldy.
Osy tusta Úkimettiń óńirlerge elektr qýatyn tasymaldaityn iri elektr jelilerin ulttyq júie retinde óz qolynda ustap qalýy – óte durys sheshim bolǵanyn búgingi kúni túsinip otyrmyz. Elektr jelilerin basqarýdyń qazaqstandyq «KEGOK» AQ-y quryldy. Al oblystar ishindegi elektr qýatyn taratý jelileriniń negizinde óńirlik elektr kompaniialary paida bolǵanyn bilemiz.
Almaty oblystyq energetika jáne kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynan alynǵan málimet boiynsha oblysta 316 mVt elektr energiiasy óndiriledi. Bir qaraǵanda, jetkilikti siiaqty kóringenimen, ózimizdi ózimiz qanaǵattandyrýǵa shamamyz jetpeitini jasyryn emes. Óitkeni, dál qazirgi kezdegi oblystaǵy jalpy tutynylatyn elektr qýatyna degen eń joǵarǵy suranys deńgeii – 625 mVt. Ózimizde óndiriletin elektr qýaty qajettiliktiń jartysyn ǵana jabady. 309 mVt-ty syrttan, iaǵni, elimizdiń soltústik oblystarynan, Jambyl GRESi-nen, Ortalyq Aziia elderinen satyp aldyq.
Osyǵan orai, ózimizdiń energiia kózderiniń jetispeýshiliginen elektr energiiasymen qamtamasyz etýge qatysty áreketimiz syrtqy energiia kózderine táýeldi. Syrttan ákelinetin elektr qýaty bizge jetkenshe eselep qymbattap ketetini belgili. Qazirgi kezde Almaty oblysynda qýat kóziniń baǵasy basqa aimaqtarǵa qaraǵanda anaǵurlym qymbat. Budan basqa elektrjelilik kompaniialar elektr energiiasynyń tapshylyǵyna bailanysty jańa nysandardy elektr jelisine qosýǵa ruqsat bermei jatady. Bul – óz kezeginde oblys ekonomikasynyń damýyna keri áserin tigizgeni shyndyq. Osydan keiin memlekettik deńgeide Qazaqstannyń ońtústik óńirlerin elektr energiiasymen qamtamasyz etýge qatysty mańyzdy sharalar qabyldanýda. 2006 jyldan beri «Qazaqstannyń 30 korporativtik kóshbasshysy» dep atalynatyn baǵdarlama júzege asa bastady. Osy baǵdarlamaǵa sáikes elektr torlaryn basqarýshy «KEGOC» kompaniiasy «Qazaqstannyń Soltústik – Ońtústik 500 kVt tranziti» jobasy qolǵa alǵany esimizde. Jobanyń maqsaty – eldiń ońtústik aýdandaryn elektrmen qamtamasyz etetin jańa elektr energiiasy jelisi júiesin qurý boldy. Júieni júzege asyrý arqyly soltústik – ońtústik baǵyty boiynsha elektr energiiasyn tranzitteýdiń qýaty men jetkizý múmkindigin 4,5 mlrd kVt saǵattan (630 megavatt) 7,5 mlrd kVt saǵatqa (1350 megavatt) arttyrý múmkin bolady. Qurylys 2009 jyly iske qosylǵany belgili.
Jetisýdyń ózge óńirlerden ereksheligi de, artyqshylyǵy da ekpindegen jeli. Kórshi jatqan Qytai eli Alashańqai jaǵynan azynaǵan jeldi aýyzdyqtap, arzan, ziiansyz elektr qýatyn alýdyń ádisin tapqan. Al búgingidei qym-qýyt, qymbatshylyq zamanynda elektr qýatyn óndirýdiń barlyq balama kózderin kádege asyrýdyń burynǵydan da ózektiligi artty.
Indýstriialandyrý baǵdarlamasyn iske asyrý barysynda Qazaqstan energetikany tutynýǵa degen suranysy arta túsetini aqiqat. Sondyqtan da, qazirgidei energiiany únemsiz, tiimsiz paidalanýdy tómendetý, kerisinshe, eshbir shyǵynsyz, «joǵaltýsyz» olardy basqa bastamalarǵa jumsai bilý, qarapaiym tutynýshydan bastap iri óndiris oshaqtaryna deiin energiia únemdeýge úiretý mańyzdy mindet bolmaq. Sondyqtan Úkimet qabyldaǵan «Energiia únemdeý – 2020» baǵdarlamasynyń mańyzy zor dep esepteimin.
Eger baǵdarlama tiimdi júzege asatyn bolsa, elimizde qýat kózderin tutynýdyń jańa júiesin qalyptastyrýǵa múmkindik týatyny anyq. Sondyqtan da, únemshildikke úndeitin qujatty ázirlegen Indýstriia jáne jańa tehnologiialar ministrligi strategiianyń basty toǵyz baǵytyn aiqyndaǵan eken. Bul rette eń aldymen iri ónerkásiptik kásiporyndardaǵy energiia únemdeý shamasyn 30 paiyzǵa deiin tómendetý kózdelgen. Mundaǵy basty másele – tozý quraldarynda ekendigi daýsyz. Ekinshiden, qujatta innovatsiialyq energetika baǵytynda elektr energiiasyn óndirýge úlestik shyǵyndardy tómendetý qamtylǵan. Bul baǵyt boiynsha, otandyq energetikany innovatsiialyq jolmen jańǵyrtyp, bir killovat qýatqa jumsalatyn shyǵyndy 14 paiyzǵa azaitý kózdelýde. Osyǵan orai, qazirdiń ózinde ónerkásip pen energetika salasyndaǵy 30 kásiporynda energetikalyq aýdit, iaǵni energiia únemdeýdi anyqtaityn tekserýler óte bastady. Al 2015 jylǵa deiin 2 myńnan astam ónerkásip kásiporyndary osyndai energetikalyq aýditten ótkizilmek. Atalǵan sala elimizdegi barlyq energiianyń teń jartysyn tutynatyndyqtan, ministrlik dál osy baǵytta qatań baqylaýǵa múddeli ekendigin bildiredi.
Elimizdiń iri kásiporyndary energiia únemdeý salasynda atqarylǵan jumystary jaily toqsan saiyn Úkimetke esep berip otyrý mindettelgen. Ónerkásiptegi, turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyǵyndaǵy jáne ekonomikanyń basqa da sektorlaryndaǵy energiia únemdeý boiynsha úzdik kásiporyndardy anyqtaityn baiqaýlar uiymdastyrylyp turady. Quzyrly orynda memlekettik energetikalyq reestr sýbektileriniń tizbesin jariialap, 727 ónerkásiptik jáne 2938 memlekettik kásiporyn, sondai-aq 8 myńnan astam memlekettik mekemeler arasynda energetikalyq aýdit júrgizý sharasyn bastap ketti. 2015 jyldyń ortasyna deiin elimizdegi 2 myńnan astam ónerkásiptik kásiporyn energoaýditten ótýi tiis.
Halyqaralyq energetika agenttiginiń baǵalaýynsha, dúniejúzinde tutynylatyn búkil elektr qýatynyń 19 paiyzy jaryq berýge jumsalady. Al bizdiń elde óndiriletin búkil energiianyń 13 paiyzǵa jýyǵy jaryqtandyrýǵa ketedi. Ári búkil elektr qýatynyń 75 paiyzy kómir jaǵý arqyly óndiriledi. 16 millionnan astam halqy bar elimiz, Ortalyq Aziianyń basqa elderimen salystyrǵanda, elektr qýatyn jan basyna shaqqanda – eki ese, al ózge damýshy memleketterge qaraǵanda, orta eseppen 3,5 ese kóp tutynady. Sondyqtan qýat únemdeý máselesi el azamattary úshin mańyzdy másele ekenin baiqaimyz. Zamanaýi energiia únemdeýshi tehnologiialardy engizý, jasandy jaryqtandyrýdyń jańa standarttaryn ornatý arqyly ǵana múmkin ekenin túsingen elder, osyndai normalardy ázirleý salasynda josparly saiasatqa kóship otyr. Máselen, AQSh-ta 2014 jylǵa qarai tiimsiz jaryq kózderinen tolyq bas tartýǵa baǵyttalǵan normativti aktini engizip, shyǵyn kólemin 20 mlrd dollarǵa azaitýdy kózdep otyr. 2009 jyldyń qyrkúieginen bastap EýroOdaq qýattylyǵy 100 Vt qyzdyrý shamdaryn satýǵa tyiym salyp, 2012 jylǵa qarai bul shara qyzdyrý shamdarynyń barlyq túrine qatysty qoldanylady. Qazirgi zamandaǵy jaryq tehnologiialary elektr qýatyn tutyný mólsherin 40 paiyzǵa deiin únemdeýge múmkindik beretini belgili. Bul kórsetkish álemdik aýqymda jylyna 106 mlrd eýrony únemdeýmen birdei. Ekologiia turǵysynan alǵanda, kómirqyshqyl gazynyń aýaǵa taralýyn jylyna 555 mln tonnaǵa azaitady.
Qazir Qazaqstan da osy baǵytqa qarai bet burǵan. Sonyń basy retinde Úkimet 2012 jyly qýattylyǵy – 100 Vt, 2013 jyly – 75 Vt, 2014 jyly 25 vattan asatyn qyzdyrý shamdaryn elge ákelýge jáne satýǵa tyiym saldy. Endi qyzdyrý shamdarynyń ornyna únemdi liýministsentti jáne jaryq diodty shamdardy paidalanýymyz kerek. Únemdeý jáne energiia qorlaryn oryndy paidalanýdy árkim óz úiinen bastaýy tiis. Óitkeni bizdiń árqaisymyzdyń elektr qýatyn, jylýdy jáne ózge de qýat kózderin tutynýǵa degen kózqarasymyz, elimizde tutynylatyn energiianyń jalpy kórinisiniń sipatyn aiǵaqtaidy. «Energoprom» QazǴZI prezidenti Gennadii Andreevtiń baǵalaýynsha, elimizdegi energiia únemdeý áleýeti – energiia tutynýdyń jalpy deńgeiiniń 30 paiyzyn quraidy. Bul qýat únemdeý múmkindigi bar ekendigin dáleldeidi. Alaida muny durystap júzege asyrý qajet. Ol úshin jańa tehnologiialarǵa júginýdiń mańyzy zor. Bir ǵana jaryqtandyrý salasyndaǵy jańa tehnologiialardy sóz etkende, liýministsentti jáne jaryq diodty shamdar aldymen aýyzǵa iligedi. Kórshimiz Reseide 100 vattyq qyzdyrý shamdaryna tyiym salynǵan. Qazir keibir aqparat quraldary 2009 jyly osyndai tyiym engizgen Eýropa turǵyndary «barmaǵyn tistep qaldy» dep jazyp júr. Al qýat únemdeitin sham shyǵarýshylar óz ónimin barynsha maqtap álek. Taiaýda bir kompaniianyń ókili liýministsentti shamǵa qatysty «ańyzdardy» joqqa shyǵarýǵa tyrysty. Onyń ishindegi eń negizgileri – baǵasy, qyzmet merzimi jáne densaýlyqqa áseri.
Nurlan JUMAQANOV
