Din kelmesten buryn salt-dástúrmen ózara sabaqtasqan ádet-ǵuryptardy shariǵat qýattai túsedi, iaǵni quptalǵan qaǵida retinde qabyldanady.
Bul arada myna jaitty túsine bilý kerek. Biz keshe ǵana musylman bolǵan joqpyz. Qazaqpen qatar jasap kele jatqan dinimiz, ómirsheń dilimiz, tamyryn tereńnen tartatyn tarihymyz bar.
Uǵyna bilgen adamǵa Islam sózi qandai da bir termindi nemese tirkesti, tujyrymdy, pendeniń qosymsha túsindirýin, bolmasa anyqtama berýin qajet etpeidi. Osy kezde klassikalyq Islam, orta joldy ustanatyn Islam, dástúrli emes Islam degen ataýlar paida boldy. Al musylmandyq degenimiz ne? Ol – onsyz da orta jol degendi bildirmei me?
Iá, Islam – uly uǵym, ol – barsha ultqa pen ulysqa ortaq din. Al Quran – Allanyń sózi. Ony ózgertýge nemese qosymsha ataý berýge áste bolmaidy.
Osydan biraz buryn...
Biz Ortalyq Aziia ǵulamalarynyń forýmyn ótkizgen bolatynbyz. Bul bizdiń eldiń uiytqy bolýymen Islam dininiń qaǵidalary men qundylyqtaryn nasihattaǵan tarihi shara boldy desek, artyq aitqanymyz emes.
Sharaǵa Qyrǵyzstan men Tájikstanniń bas múftileri, elge tanymal ǵulama-ǵalymdar qatysqan-tuǵyn. Osynaý halyqaralyq is-sharada Qarar qabyldap, Úndeý jariialaǵan bolatynbyz. Sebebi, bizdiń taǵdyrymyz da, tamyrymyz da, tarihymyz da ortaq.
Ǵalymdar Ortalyq Aziianyń qalyptasqan islamdyq dástúrli aǵartý mektebiniń rólin, yqpalyn arttyrý týraly bastamany biraýyzdan qoldaǵan edi. Birtutas musylman úmmetin qalyptastyrý, san ǵasyrlyq tarihy bar dini ustanymdy qaita jańǵyrtý týraly ideia kópshilik qoldaýǵa ie bolǵan.
Jasyrary joq, dini mektep – keshendi júie. Bizdiń qazirgi kúngi maqsatymyz – ázirgi musylman úmmetin ortaǵasyrlyq dáýirdiń dini, rýhani murasymen tereńinen tanystyryp, tabystyrý ǵana emes, sodan sabaq alǵyzý jáne ótkendi búgingi jaǵdaimen sabaqtastyrý.
Osy arqyly Islam órkenietiniń qaita órleýine qyzmet etý. Osy bir igi ustanymnyń damýyna ózindik úles qosatyn daryndy, baisaldy, qazirgi zamannyń ózi talap etip otyrǵan básekege tótep beretin, qylt etken aǵymǵa aldanyp, artynan ere bermeitin kózi ashyq ziialy ortany qalyptastyrýdy, jastardy osyǵan tárbieleýdi kózdeimiz.
QMDB-ǵa qandai mindet júkteldi?
Astanada ótken imamdar forýmyn tilge tiek etýimizdiń birneshe sebebi bar. Esterińizde bolsa, osy sharada «Búgingi musylmannyń tulǵalyq beinesi» atty tarihi qujat qabyldanǵan bolatyn.
Sodan beri birshama ýaqyt ótti. Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń qyzmetin jetildirý boiynsha birneshe mańyzdy basqosýlar uiymdastyryldy.
Mundaǵy maqsat ne? QMDB óz tarapynan Islamnyń Ortalyq Aziia mektebiniń ustanymdaryn qaita jańǵyrtýda kóshbasshy bola alatynyn dáleldeýde.
Bul rette Shariǵat negizi (fiqh), Islam etikasy (ahlaq), negizgi dini ustanymdar, Islam negizderi týraly mol mura qaldyrǵan hanafi mektebiniń beldi ókilderiniń tizbegi men olardyń eńbekterin qaita zertteý jumysyn bastap ketkenimizge biraz boldy.
Ortaq tarihymyzdan belgili jait: Ábý Hanifa mázhaby Ortalyq Aziiada ústemdikke ie boldy.
Hanafi mektebiniń beldi ókilderi, mysaly, imam Muhammed ál-Buhari, Ábý Mansur as-Samarqandi, Ábý Mansur ál-Matýridi, Ábý Nasyr ál-Farabi, Ábý Áli ibn Sina, Júsip Balasaǵuni, Qoja Ahmet Iasaýi, ás-Sarahsi, Áli ibn Osman ál-Ýshi sekildi t.b. ǵulamalar musylmandyq dástúrli mekteptiń qalyptasýyna zor yqpal etti.
Jahandyq deńgeide áigilengen ǵalymdar men ǵulamalar jáne olardyń artynda qalǵan orasan zor dini-tarihi eńbek kúlli musylman úmbetiniń maqtanyshyna ainaldy. Qazirde dúniejúzi musylmandary Orta Aziia musylmandaryn ilgeride aty atalǵan tulǵalardyń tikelei izbasarlary dep sanaidy. Bizge berilgen osynaý mártebe barshamyzǵa zor jaýapkershilik júkteitini anyq.
Qazaq musylmandyǵy týraly
Iá, qazaq musylmandyǵy týraly aitqanda, Sairam, Túrkistan, Buqara, Samarqan jáne alǵashqy Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan Syǵanaq siiaqty ortaǵasyrlardaǵy qalalardy, rýhani, dini ordalardy erekshe maqtanyshpen mysal etemiz.
Bile bilseńiz, Islamnyń tamyry jaiylǵan Máýrennahrda jergilikti din ǵulamalary dini sheshimder men qaýlylar shyǵaryp otyrǵan.
Qazirgi tańda aty atalǵan ortaǵasyrlyq ǵulamalardyń dini-shejirelik eńbekterin qazaqtyń keń dalasynan shyqqan aǵartýshy danalarymyz, oishyldarymyz – Shákárim Qudaiberdiulynyń, Abai Qunanbaiulynyń, Máshhúr Júsip Kópeiulynyń, Ybyrai Altynsarinniń rýhani muralarymen sabaqtastyryp, ushtastyrypelge jetkizýde QMDB qoiyn-qoltyq jumys isteitin ǵalymdar men din qyzmetkerleri belsendilik tanytyp keledi.
Osy arqyly qazaq musylmandyǵynyń qalyptasqan rólin arttyrý máselesi nazarda ustaýdamyz. Anyǵy, bul mindet jánem aqsat. Kóz qorqaq, qol batyr deidi. Osynaý ideiany júzege asyrýǵa bizdiń qaýqarymyz da, qabiletimiz de jetedi.
Tarihqa úńilsek...
Islam órkenietiniń syily ǵalymdary men oishyldary dál osy dini-ǵylymi salada Orta Aziiadan shyqqan ǵulamalarynyń týyndylaryn paidalanyp, islami qainar kózdiń biri retinde árdaiymbasshylyqqa alyp otyrǵan.
Iá, tarihty jasaý ońai emes. Adam ómiri qamshynyń sabyndai ǵana qysqa, al tarih jalǵasa beredi. Sol tarihty jazyp, urpaqtan urpaqqa qaldyrý – mańyzy men máni bólek másele. Bul rette babalarymyzdan qalǵan rýhani mirasty, dini-ǵylymi eńbekterdi aýdaryp, qaita basyp shyǵý qajettiligi týyndaidy.
Osy oraida kópten kóńilde júrgen myna bir jaitty ortaǵa salsaq dep edik.
Kei kezderi keibir el aǵalarynyń aýzynan: «Halyqty bir mázhabty ustanýǵa úndeý – qalǵan mázhabtyń quqyǵyn shekteý emes pe?» – degen ýájdi estip qalyp jatamyz. Anyǵy, bul da bolsa, halyqty adastyrý. Ádeiilep bolmasa da, ańdamai sóileýdiń saldary soǵan alyp keledi.
Nege? Sebebi, Ábý Hanifa mázhaby – Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń ustanǵan joly. «Dini qyzmet jáne dini birlestikter» týraly Zańymyzda da tól mázhabymyzǵa mártebe berildi.
Ábý Hanifa mázhaby týraly
Ábý Hanifa mázhaby qazaqtyń, jalpy alǵanda dala halqynyń tabiǵatyna, bolmysyna jaqyn boldy. Imam Aǵzam – mázhab negizin qalaǵan danalardyń ustazy bolǵan. Osynaý liberaldy joldy tańdaýymyzdyń taǵy bir syry – mázhabymyzdyń jergilikti salt-dástúrimizge qurmetpen qaraýynda edi.
Qazaq tilinde aitylyp júrgen «ǵuryp» sózi arabshada «ál-ýrf» degen sózden shyqqan. Arab tilindegi «ál-ýrf» sózi adamdarǵa úirenshikti bolǵan, ádettegi is-áreket, úrdis degen maǵynalardy bildiredi eken.
Al shariǵattaǵy termindik anyqtamasy: «Aqyl-oidyń, logikanyń quptaýymen kóńilderge ornyqqan, adam tabiǵaty qabyl alatyn nárseler» (Ál-Maýsýa ál-fiqhiia ál-kýáitiia, 30-tom, 53-bet).
Bul ǵana emes. Mysaly, «ádet» sózi de arabshada «ál-aada» dep atalady. Onyń maǵynasy: siz ben bizdiń ǵumyrymyzda daǵdyǵa ainalǵan amaldar. Iaǵni, ádet pen ǵuryptyń maǵynasy bir arnaǵa toǵysqan degen sóz. Al shariǵat kitaptarynda osy eki sóz birdei qoldanylǵan.
Alla Taǵala qasietti Qurannyń «Aǵraf» súresinde: «Ǵafý jolyn usta, ǵuryppen ámir et…» dep buiyrǵan. Shariǵatqa qaishy kelmegen ǵuryp árqashan, ár dáýirde quptalyp otyrǵan.
Dástúr degenimiz ne?
Bile bilseńiz bul sóz de arabtyń tilinde «dýstýr» dep atalady. Demek, zań, ereje degen maǵynalardy bildiredi. Búgingi tilmen aitqanda, Ata zań uǵymyn beredi. Bizge osynaý uǵymdar shariǵatymyzben ushtasqan keshegi dala zańdaryn eske túsiredi. Osylaisha, dástúrimizdiń qýatty kúshke ie bolǵanyn baiqaimyz.
Aqiqaty, babalarymyz Islamdy osydan 1000 jyldan astam ýaqyt buryn óz qalaýymen, júrek tańdaýymen qabyldady. Mine, budan beri islamdyq dástúrli dini mektep, orta jol qalyptasty. Qazaqtyń topyraǵynda buryn-sońdy dini alaýyzdyq, kelispeýshilik, túsinbeýshilik bolǵan emes.
Ókinishke orai, búgingi qoǵamda, sonyń ishinde jastar arasynda paida bolǵan ártúrli dini kózqarastar men aǵymdar áýel bastaǵy baǵytynan, tamyrynan, altyn qazyǵynan alshaqtai bastaǵanynyń aiǵaǵy dep aitar edik.
Osy rette barlyǵymyz aǵa býyn, orta býyn, barsha ziialy qaýym ókilderi men din qairatkerleri bir judyryqqa jumylyp, halqymyzǵa joǵaltqanyn túgendep, qundylyqtaryn qaitarýda birlese eńbek etýimiz kerek.
Sózimizdiń túiininde Orta Aziia dástúrli mektebiniń róli men mańyzyn taǵy bir tilge tiek etsek. Bul mektep syrtqy dini yqpalǵa tótep beretin tegeýrindi kúsh, qazaq musylmandyǵynyń ustyny, halyqty birlikke bastaityn berik jol, rýhani tirek bolýy kerek.
Jyl sanap emes, kún sanap kórinis tapqan dini aǵymdar osy rýhani tiregimizge tirelip, keri qulap, álsirep qala bermek. Bul – dini dúrdarazdyqqa yryq bermeitin babalar joly.
Mine, el tanityn, qoǵamdyq pikir týǵyza alatyn azamattar osy iske kelgende aýyzbirshilik tanytsa eken deimiz. Usaq sózdi uran etkennen abyroi tappaimyz. Qazirgi aǵa býyn, orta býyndy osynaý jaýapty iske qoldan kelgenshe qoldaý bildirýge, tym bolmaǵanda aǵalyq aqyl-keńes aitýǵa shaqyramyz. Sebebi, keleshek úshin, urpaq úshin bárimiz de jaýaptymyz.
Serikbai qajy ORAZ,
naib múfti, «Áziret Sultan» meshitiniń bas imamy
