Energetikalyq táýelsizdikke qol jetkizýde AES-tiń oryny erekshe

Energetikalyq táýelsizdikke qol jetkizýde AES-tiń oryny erekshe
Atom salasynyń Qazaqstandaǵy damýy týraly aitatyn bolsaq, keleshekte onyń bolashaǵy jarqyn bolatyny sózsiz. Óitkeni elimizdegi atom salasynyń damýy óte qyzyqty jáne kóp qyrly tarihy bar. Búginde Qaza...

Atom salasynyń Qazaqstandaǵy damýy týraly aitatyn bolsaq, keleshekte onyń bolashaǵy jarqyn bolatyny sózsiz. Óitkeni elimizdegi atom salasynyń damýy óte qyzyqty jáne kóp qyrly tarihy bar. Búginde Qazaqstan álemdegi eń iri ýran óndirýshilerdiń biri bolyp tabylady, bul atom energetikasy salasyndaǵy úlken quzyrettiligi bar ekenin kórsetedi.

Qazirgi tańda ýran óndirý jaǵynan Qazaqstan álemdegi eń iri ýran eksporttaýshy elderdiń biri. Bul el ekonomikasy úshin mańyzdy resýrstardyń biri bolyp tabylady.

Qazaqstanda iadrolyq ǵylymi-zertteýlerdi júrgizetin birneshe institýttar bar. Olar iadrolyq fizika, radiatsiialyq qaýipsizdik jáne basqa da bailanysty salalar boiynsha zertteýler júrgizýmen ǵylymi negizde ainalysady. Solardyń bir hám biregeii Almatyda ornalasqan Iadrolyq fizika institýty men Kýrchatov qalasyndaǵy Ulttyq iadrolyq ortalyq.

Iá, Qazaqstanda ázirge iri atom elektr stantsiialary joq. Alaida, Aqtaý qalasyndaǵy Mańǵystaý atom energetikalyq kombinatynda tájiribelik-ónerkásiptik reaktor jumys isteidi.

Qazaqstanda atom salasy úshin mamandar daiarlaityn birneshe joǵary oqý oryn bar. Olar iadrolyq fizika, radiatsiialyq qaýipsizdik jáne basqa da bailanysty mamandyqtar boiynsha mamandardy daiyndaidy. Olardyń qatarynda – QazUÝ, EUÝ, ShQÝ, Shakarim University, Satbayev University, AÝES syndy oqý oryndaryn ataýǵa bolady.

Sonymen qatar Iadrolyq fizika institýtynyń bazasynda 2010-shy jylǵa deiin Qazaqstannyń atom salasyna 300 jýyq fizika-matematika ǵylymdarynyń kandidattary men doktorlary daiarlandy. Osy rette instittyń 6MVt-tyq SSR-Q zertteý reaktory jumys isteidi. Odan basqa 6 údetkish bar, 2010 jyldan bastap bakalavr, magistr jáne de PhD doktorlary halyqaralyq deńgeide qarqyndy jáne de sapaly daiyndalyp jatyr.

Bul kórsetkishter Qazakstannyń atom salasyndaǵy mamandardyń tapshylyǵy joq ekenin anyq kórsetedi. SSR-Q zertteý reaktory 57 jyl múltiksiz óz jumysyn tolyq atqaryp keledi. Osy tańǵa deiin birde-bir apattyq jaǵdai bolǵan emes. Sonymen qatar bul reaktor halyqaralyq uiymnyń (MAGATE) únemi baqylaýynda. Aita ketetin jaittardyń biri ol AES-ke jáne de zertteý reaktorlaryna halyqaralyq uiymnyń tarapynan qaýipsizdik jáne paidalanýy jaǵynan qoiylatyn talaptar birdei bolady.

AES salý – bul óte kúrdeli jáne qymbat joba. Qazaqstanda AES salý múmkindigi týraly ártúrli pikirler bar.

Artyqshylyqtaryn aita ketetin bolsaq ol:

   * Energetikalyq táýelsizdik.

   * Ekologiialyq taza energiia kózi.

   * Jańa jumys oryndarynyń paida bolýy.

   * Ǵylymi-tehnikalyq progrestiń damýy.

 Kemshilikteri:

   * Joǵary quny.

   * Radiatsiialyq qaýipsizdik máselesi.

   * Radioaktivti qaldyqtardy saqtaý máselesi.

Qazaqstannyń ekonomikalyq jáne de áleýmettik jaǵynan damýyna óz úlesin qosatyn ol energetikalyq táýelsizdik ekenin aidan anyq.

Al sol táýlesizdikti qamti alatyn ol turaqty elektr qýatyn óndiretin atom elektrstantsiialary. Óitkeni adamzat osy tańǵa deiin basqa turaqty elektr qýatyn óndiretin ádisin oilap shyǵarmady.

Joǵaryda aitylǵan atom salasyndaǵy júrgizilip jatqan ǵylymi-zertteý jumystary, kadrlardy daiarlaý jáne de basqa qatysty suraqtary boiynsha, osynyń bári Qazaqstannyń AES salýǵa tolyqtai qaýqary bar ekenin kórsetedi.

Qazaqstanda atom salasynyń bolashaǵy zor ekenin óz basym senimdimin.

Ashat BEKBAEV