Qazaqstanda qosymsha qun salyǵyn (QQS) 12%-dan 20%-ǵa deiin birden ósirý týraly kúbir-sybyr áńgime jyl aiaǵynda aityla bastaǵan. Sodan kúni keshe, 23 qańtarda premer-ministr Oljas Bektenovtyń sarapshylardy, ekonomister men biznes ókilderin Úkimet úiine arnaiy shaqyrtyp alyp, jasaǵan jiynynda ol talqylanǵan №1 máselege ainalyp shyǵa keldi. Iá, Salyq kodeksiniń tujyrymdamasyna qatysty usynystardy talqylaý úshin jan-jaqtan bilikti degen barlyq mamandar Astanaǵa arnaiy aldyrtyldy. Soǵan qaraǵanda búgingi Úkimet otyrysynda osy ózgeristiń engizý jaiy jariialanyp ta qalýy múmkin be, qalai? Sondyqtan endi osy másele túitkiline úńilsek. Sarapshylar ne degenin óz nazarlaryńyzǵa usyna otyralyq, dep jazady Dalanews.kz.
Osy sipattaǵy suraqqa jaýap bergen sarapshylar Forbes Kazakhstan portalyna Úkimetke bul ózgeris biýdjet jyrtyqtaryn jamaý úshin kerek bolyp otyrǵanyn aitypty. Onda da Úkimet bir QQS kólemin arttyrǵanǵa qanaǵattanatyn túri joq, ózge de kásipkerlerge arnalǵan buǵan deiingi jeńildetilgen salyqtyq rejimderdiń de kúshin joimaq niette kórinedi.
"Bir ailyq jalaqyńdy memleketke ber…"
"Ýchiot" kompaniialar tobynyń negizin qalaýshy, salyq máseleleri jónindegi sarapshy Maksim Baryshev QQS mólsherlemesin 20%-ǵa kóterýge túbegeili qarsy. Onyń paiymynsha, mundai qadam halyqqa edáýir salmaq túsiredi:
"Meniń qolymdaǵy esep boiynsha, bul ózgerister qabyldansa, biýdjetke shamamen 7,5 trln teńge kóleminde qosymsha kiris túsedi dep boljanady. Onda da bul aqsha siz ben bizdiń qaltamyzdan shyǵady. Basqasha aitqanda, Qazaqstannyń árbir azamaty, kishkentai sábilerdi de qosyp alǵanda, jyl saiyn qosymsha 375 myń teńge salyq tóleidi degen sóz. Eldegi ortasha jalaqy 390 328 teńge bolsa, QQS kóterilgen jaǵdaida ár qazaqstandyq jylyna bir ailyq tabysyn salyqqa berýi kerek bolady".
Mamannyń esebinshe, QQS shegin jylyna 15 mln teńgege deiin tómendetý arqyly QQS tóleýshilerdiń qataryna qazirgi 110 myń uiymǵa qosymsha taǵy 300 myńǵa jýyq shaǵyn biznes sýbektisi tirkelmek. Bul, birinshiden, býhgalterlik qyzmet naryǵynda alasapyran týǵyzady, ekinshiden, elektrondy shot-faktýralar men salyq eseptiligin tapsyrýdaǵy saýatsyzdyq kóbeiip, aiyppul men esepshottardyń buǵattalýy jiileidi. Bul, sózsiz, kásipkerlik belsendilikke aýyr soqqy bolmaq.
Baǵa ósimi
QQS stavkasynyń ósýi resmi túrde satylatyn barlyq taýar men ónimniń qymbattaýyna ákelip soǵady. Baryshevtyń aitýynsha, buǵan qosa shaǵyn jáne orta biznes turalasa, orta merzimde ekonomikanyń baiaýlap, tipti toqyraýy da yqtimal. Ol "álemniń eshbir elinde salyqty ósirý ekonomikalyq órleýge jol ashpaǵanyn" qadap-qadap aitady.
Sarapshy sońǵy birneshe jylda Qazaqstanda qosymsha salyqtar engizilgenin aita ketti: dividendke salynatyn salyq, jalaqydan alynatyn mindetti meditsinalyq saqtandyrý jarnalary jáne jumys berýshiniń mindetti zeinetaqy aýdarymdary. Sonyń saldarynan kóleńkeli ekonomikanyń úlesi kóbeiip, biýdjet kirisi, kerisinshe azaiyp otyrǵanyna nazar aýdartty.
"Esterińizde me, 2000 jyldan 2009 jylǵa deiin QQS mólsherlemesi 20%-dan 12%-ǵa deiin birtindep azaitylǵan jyldary ekonomikamyz 10%-dan astam ósimdi kórsetti. 2010-2011 jyldardaǵy 12% QQS kezinde de ósim 7%-dan asty. Ekonomikanyń damýy salyqtyń kóbeiýine emes, eńbek ónimdiliginiń artýyna bailanysty bolady", – deidi ol.
Baryshevtyń aitýynsha, dál qazir saýda, qoǵamdyq tamaqtaný jáne qurylys salalary ekonomikanyń negizgi tirekteri bolyp tabylady. Meiramhana siiaqty qoǵamdyq tamaqtaný oryndaryndaǵy qarqyn – osy salaǵa arnalǵan jeńildetilgen (roznichnyi nalog) salyqtyń arqasy. Qurylys salasy da jeke tulǵalar úi satyp alǵan kezde QQS tóleýden bosatylǵan soń ósim berýde. Endi retrospektivaǵa qarsy qadam jasalyp, dámhana-meiramhana salasyn qoldap kelgen salyq jeńildigi toqtatylýy múmkin, al páter satyp alýshylardy QQS-qa qaita tartý jaiy talqylanyp jatyr.
"Suranys ikemdiliginiń faktory iske qosylǵanda, satyp alýshylar sany azaiyp, aqshalai ainalym bálkim kóp ózgermeýi múmkin, biraq satylatyn taýar nemese kórsetiletin qyzmet kólemi kúrt tómendeidi. Eger 2030 jylǵa qarai ekonomika kólemin eki ese arttyrýdy kózdesek, QQS-ty kótermeýimiz kerek. Kerisinshe bizneske qoldaý kórsetip, ishki tutynys pen eksportty ulǵaitýǵa baǵyttalǵan yntalandyrý sharalaryn oilastyrý qajet. Ony qazirgi 12% deńgeiin saqtap turyp-aq júzege asyrýǵa, sonymen birge jalaqyǵa túsetin salyq aýyrtpalyǵyn da azaitýǵa bolady", – dep sózin túiindeidi Barysheva.
Qoǵamdyq kelisimge selkeý túsirgen kim?
AERC kompaniiasynyń bas direktory, Tengenomika telegram-arnasynyń avtory, ekonomist Ǵalymjan Aitqazin biýdjet pen salyq júiesindegi ózgeristerdiń qajet ekenin moiyndai otyryp, onyń halyq pen bizneske aýyr tietinin joqqa shyǵarmaidy:
"QQS – túptep kelgende tutynysqa salynatyn salyq. Sondyqtan ol birinshi kezekte qarapaiym halyqtyń qaltasyn qaǵady. Alaida salyq-biýdjet saiasatyn qaita qaraýymyzǵa birneshe faktor túrtki bolyp otyr. Máselen, 2019 jyldan 2023 jylǵa deiin biýdjettiń kirisi men shyǵysy arasyndaǵy aiyrmashylyq 5,2 trln teńgeden 10,7 trln teńgege deiin ósti. Bul tapshylyqty jabý úshin Úkimet qaryz alýǵa jáne Ulttyq qordyń transfertin paidalanýǵa májbúr. Al Ulttyq qorǵa qatysty jaǵdai máz emes: sońǵy 10 jylda qordan 40 trln teńge alynǵan, bul sol kezeńdegi túsimnen 10 trln teńgege artyq. Al mundai is-qimyl ekonomika býferi bolyp tabylatyn qordy áiteýir bir kúni túgesýge ákelip soǵady".
Ekonomist qazirgi kezde infraqurylym (energetika, sý sharýashylyǵy, kólik-logistika) kúrdeli jańǵyrtýdy talap etetinin, bul biýdjettiń moinyna artylǵan úlken júk bolyp otyrǵanyn eske saldy. Bul salaǵa qarjy salmasaq, ekonomikamyz toqyrap qalýy da ǵajap emes.
"Salyq júiesindegi irgeli ózgerister – "qoǵamdyq kelisim" uǵymyna áser etetin qadam. Demek memleket mundaida qarsy tarapqa da mindettemeler usynyp, memlekettik qarjyny basqarý isin jetildirýi kerek. Dál osy tusta halyqaralyq standarttardy engizý, biýdjetti qatań baqylaý, ekonomikadaǵy memlekettik úlesti azaitý jáne shynaiy básekeni damytý mańyzdy", – deidi Aitqazin.
Onyń aitýynsha, Úkimettiń salyq júktemesin ósirýdi kózdeýi belgili bir dárejede túsinikti bolǵanymen, biznes-qaýymdastyq munyń saldaryn jaǵymsyz jaǵyn kórip otyr. Kóbi birden "shaǵyn jáne orta biznes qarańǵylyqqa tap bolady, ekonomikada toqyraý bastalady, kásiporyndar bankrottyqqa ushyraidy" degen boljam jasaidy.
"Tesikti jamaimyz" dep osyndai qurbandyqqa barýǵa bolady ma?
"Qoǵamdyq tamaqtaný uiymdarynyń ózin-ózi retteý qaýymdastyǵynyń" tóraǵasy Veronika Daýgalieva shaǵyn jáne orta bizneske, onyń ishinde meiramhanalarǵa tikelei áser etetin mundai usynys salanyń túbine jetip tynady ma dep alańdaidy. Elimizde 60 myńnan astam kásiporyn ShOB qatarynda bolsa, sonyń 50 myńǵa jýyǵy – qoǵamdyq tamaqtaný oryndary (dámhana-meiramhanalar).
"Shaǵyn biznes – halyqty jyl boiy jumyspen qamtyp otyrǵan negizgi sektor. Qazirdiń ózinde jalǵa alý, kommýnaldyq tólemder eki-úsh esege ósken. Oǵan salyq aýyrtpalyǵy da qosylsa, kóp kásiporyndar mundaiǵa tótep bere almaidy".
Veronikanyń esebinshe, eger QQS 20%-ǵa kóterilse ári bólshek salyq alyp tastalsa, QQS shegi tómendetilse, 24 myńǵa jýyq biznes nysany jabylyp, 600 mlrd teńge bereshek boiynsha bankrotqa ushyraýy múmkin. Onyń 200-250 milliardy ǵana qaitarylýy yqtimal, qalǵan soma múlde ótelmei qalady, óitkeni kóptegen kásipkerlerdiń satatyn múlki de joq.
Bul pikirdi Lanzhou jyldam tamaqtaný jelisiniń negizin qalaýshy, «Qoǵamdyq tamaqtaný qaýymdastyǵynyń» keńesshisi ári Ortalyq Aziia franchaizing qaýymdastyǵynyń tóraiymy Gúlbaný Maigarina da qýattaidy:
"Qazaqstandaǵy salyq júiesi "paida tappas buryn salyq tóle" degen qaǵidaǵa negizdelgen. Mysaly, jalaqy tólei salysymen birden 40% salyq ketedi. Al QQS shegi 15 mln teńgege túsirilse, bul kásipkerlerdi toqsan saiyn salyq tóleýge mindetteidi. Kei kezderi taza paida joq bolsa da, tólem jasalady. Bul "biýdjet tesikterin" jamaýdyń joly bolǵanymen, budan eń aldymen shaǵyn jáne orta biznes zardap shegetin bolady".
Maigarinanyń paiymynsha, QQS pen onyń shegin osylai ózgertkenshe, qazir jumys istep turǵan tiimdi mehanizmderdi saqtaǵan jón: mysaly, bólshek salyq. "Bul ShOB úshin óte yńǵaily, qarapaiym jáne túsinikti qural, óz tiimdiligin dáleldedi de", – deidi ol.
"Bólshek salyqqa qatysty qandai da bir ózgertýdi engizbes buryn, onyń is júzindegi tiimdiligine taldaý júrgizý kerek. Odan keiin baryp qana sheshim qabyldaý logikalyq turǵyda durys bolar edi. Júieni sol kúiinde qaldyrǵanymyz jón. Tipti, kásipker tólemdi ár chekten avtomatty túrde aýdaryp otyratyn biryńǵai stavka engizgen kúnniń ózinde bizneske túsetin salmaq arta qoimaidy. Al memleket úshin túsim turaqty ári túsinikti bolady", – dep sózin tolyqtyrady Maigarina.
"Pil áseri"
Densaýlyq saqtaý salasyna qajetti buiymdar men azyq-túlik óndiretin kásiporyndardyń iesi Almas Muhametov bul usynysty absýrd dep atap, muny "bizneske kádimgidei qyrǵidai tiiý" dep sanaidy. Onyń sózinshe, salyqtyń mundai úlkeitilgen mólsherin tez qabyldap, dereý iske qosý – orynsyz qadam.
"Eger QQS-ty birden 20%-ǵa ósirsek, taýar quny keminde 30%-ǵa qymbattaidy. Óitkeni nan pisiretin naýbaihanany alaiyq: ol 100 teńgeniń unyn satyp alǵan kezinde 12% QQS tólep otyr. Endi sońynda shyǵatyn daiyn ónim – nan – 200-300 teńge aralyǵynda satylady, bul baǵaǵa da QQS kiredi. Sonda shikizat úshin tólengen, daiyn taýardan túsetin salyq jáne taǵy basqa shyǵyndar bir-birine qosylyp, kásiporynnyń moinyna aýyr salmaq túsiredi. Olar amalsyzdan baǵany odan ári kótermek. Nátijesinde nan, bir ǵana 8%-dyq ósim emes, eki ese qymbattaýy múmkin. Sonda ony kim satyp alady? Bul, ásirese shaǵyn biznes úshin orasan qaýip. Mundaida infliatsiia deńgeii 8 nemese 15%-ben shektelip qalmasy anyq", - deidi ol.
"Ekonomikada "kóbelektiń qanaty" nemese "pil áseri" degen uǵym bar: kishkentai oqiǵa úlken saldar týdyratyn kezde aitylady.
"Mundaida sol "pil áseri" iske qosylady. QQS mólsherin 8 paiyzdyq pýnktke ǵana kóterý ekonomikaǵa aitarlyqtai zardabyn tigizip, jumyssyzdyqty, infliatsiiany arttyrady da, tutyný tómendeidi. Biznes qazirgi jaǵdaida da áreń keledi. Bulai salyqty ósirý – sońǵy soqqy ispetti", – deidi ol.
Muhametovtyń sózinshe, eger salyqty osylai kóterse, kásipkerlerdiń teń jartysy kóleńkeli naryqqa ketedi nemese "shynaiy óndirispen ainalysqannan góri, Qytaidan arzanyraq taýar tasyp satqan tiimdi" degen oiǵa kelip, bári saýdaǵa qarai aýýy múmkin.
"Ýaqyttyń aýysýyna qatysty másele sheshiminde halyqtyń sózi eskerilmedi. Endi myna salyq týraly ózgeristi de qaperge almasa, jaǵdai qiyn bolady. Bul – biznes úshin, shyn máninde, toqyraý bolmaq. Nátijesinde memleket te salyqtan túsetin tabysynan aiyrylyp, keri ketýi múmkin", – dep sózin qorytty ol.
"Barsha kásipkerdi kóleńkeden shyǵarýǵa tiispiz!"
Úkimette aitylyp jatqan usynystardy Májilis tolyq qoldap otyrǵan joq. Mysaly, depýtat Aitýar Qoshmambetov "QQS-ty 20%-ǵa deiin kóterý – tym aýyr jáne tiimsiz sheshim" ekenin ashyq aitady:
"Biznes mundai sheshimge qýana qoimasy anyq. Májiliste, ázirge bul másele talqylanǵan joq. Tek Úkimet deńgeiinde, sarapshylar otyrysynda ǵana sóz boldy. Eger Parlamentke resmi túrde kelse, óz basym qarsy bolamyn".
Qoshmambetovtyń pikirinshe, zańdy túrde salyq tólep júrgen kásipkerlerge odan beter qysym jasaǵannan góri, "kóleńkeli naryqqa" ketken sýbektilerdi jaryqqa shyǵarý mańyzdy. Sondai-aq ekonomikadaǵy memlekettik úlesti azaityp, kvazimemlekettik sektordy qysqartý kerektigin aitady:
"Bizdegi ádiletsizdiktiń biri – bireýler múldem salyq tólemeidi, al adal jumys istep júrgenderdi odan saiyn qysa beremiz. Aldymen osy kóleńkeli ekonomikany tyiyp, bárin bir deńgeige qoiǵan durys. Odan keiin baryp qana salyq mólsherin talqylaýǵa bolady".
Sarapshylar damyǵan elderdiń tájiribesin de úlgi etedi. Máselen, Birikken Arab Ámirliginde QQS 5% bolsa, Singapýrda – 9%, Shveitsariiada – 8,1%, Ońtústik Koreiada – 10%. Tipti AQSh-tyń keibir shtatynda mundai salyq atymen joq.
"Búkil álemde salyqty kóterý ekonomikany óshiretinin kórip kelemiz. Bizge eń bastysy – ońtaily stavkamen birge kóleńkeli biznesti zańdastyrý jáne biýdjet qarjysyn basqarýdy tártipke keltirý", – deidi mamandar.
