[caption id="attachment_8500" align="alignleft" width="367"]
Jalpy transplantatsiianyń qai túri bolmasyn Qazaqstanda endi-endi damyp kele jatqanyn eskerý kerek. 1979 jyldan beri aǵza transplantatsiiasymen ainalysatyn Syzǵanov ortalyǵy osy kúnge deiin búirek, baýyr, júrek aýystyrý otalaryn sátti júrgizgen edi. Al osy jolǵy synaqtyń júgi burynǵylardan aýyr bolmasa, jeńil emes.
«Sebebi, ókpe jetispeýshiligi paida bolǵan jaǵdaida bul adam aǵzasyna tutastai áser etedi. Iaǵni, ókpe jetispeýshiligi týyndasa barlyq aǵza músheleriniń jumysy buzylady. Iá, ókpe aýrýlarynyń ózin birneshe túrge jikteidi. Bulardyń arasynda qurt aýrýy, qaterli isik aldyńǵy kezekte aitylady. Sosyn ókpeniń tynys alý jetispeýshiligine alyp keletin aýrýlar bar. Solar týraly aitaiyn. Bulardyń arasynda dári-dármektiń kómegimen emge kónetinderi bar. Alaida adam organizmi dári-dármekten bólek jumys isteýi kerek. Al bul múmkin bolmasa hirýrgiialyq emdi qajet etetin jaǵdai týyndaidy», – deidi ortalyqtyń bas dárigeri Temýr Eshmuratov.
Alaida hirýrgiialyq kómektiń de múmkindigi shekteýli eken. Ókpeniń aýyrǵan aimaǵyn alyp tastaý arqyly adam densaýlyǵyn qalpyna keltirýge bolady. Áitkenmen dárigerler ókpeni tolyq alyp tastaýǵa týra keletin jaǵdaimen jii ushyrasady. Mundaida adamǵa jańa ókpe salý kerek. Mine, ókpe transplantatsiiasy dál osy kezde qajet.
Elimizde atalǵan operatsiiany júrgizýge sońǵy úsh jylda erekshe daiyndyq júrdi. Atap aitsaq, Syzǵanov ortalyǵynyń dárigerleri Gollandiianyń Griýningen qalasynda ókpe transplantatsiiasyna arnalǵan oqý-tájiribeden ótip kelipti. 20 jyl boiy ókpe transplantatsiiasymen ainalysatyn Griýningen klinikasy ótken jyly 39 ókpe almastyrý operatsiiasyn júrgizse, sonyń 37-si sátti aiaqtalǵan eken. Al qazaq dárigerleri tájiribeden ótip elge oralǵasyn, ortalyq ókpe transplantatsiiasyna qajetti meditsinalyq qurylǵylar satyp alǵan. Temýr Eshmuratovtyń aitýynsha, bul qurylǵylardyń ereksheligi sol, donordan alynǵan ókpe tolyqtai tazartylyp, demalý múmkindigi qalpyna keledi.
Mamandar pikirinshe, ókpe ǵana emes júrek, baýyr, búirek transplantatsiiasyna muhtaj naýqastardyń kópshiligi elimizde dál osyndai aýyr otalar jasalatynyn bilmeidi. Eń bastysy munyń barlyǵy tegin, memleket esebinen júrgiziledi. Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń málimetine qaraǵanda 1 mln. adamnyń arasynda 8-10 adam ókpe transplantatsiiasyna muhtaj. Al qazaq halqynyń sany 17 mln. adam. Bul degenińiz elimizde 170 adam ókpe transplantatsiiasyn qajet etedi degen sóz.
Ókpe jetispeýshiligine ne sebep bolady?
[caption id="attachment_8501" align="alignright" width="354"]
Atalǵan ortalyqtyń kardioreanimatsiia bóliminiń meńgerýshisi, anasteziolog-reanimotolog Esenai Espenbetovtyń aitýynsha, ókpe aýrýlarynyń týabitti túrleri bar. Al mundaida adam aýrýyn asqyndyryp almaýdyń jolyn izdeýi qajet. Eń birinshiden tymaýdan jáne basqa da virýstyq infektsiialardan saqtanyp júrgeni jón. Aýa-raiy tez ózgeretin eldi-mekender ókpeniń týabitti jetispeýshiligine shaldyqqan adamǵa aýyr soǵady. Sosyn árdaiym jyly kiinip júrýi qajet. Ókpe jetispeýshiligine alyp keletin taǵy bir sebeptiń biri - shylym. «Temekiniń adam aǵzasyn ýlaityny týraly aitylyp ta, jazylyp ta jatyr. Alaida onyń nátijesi qandai? Adamdarǵa temekiniń ziiany týraly anyq aqparat jetip jatyr ma, másele sonda. Shylym ziianyn meditsinalyq turǵydan aqiqatyn ashyp kórsetý qajet. Temekiniń kesirinen naýqastarda sozylmaly bronhit paida bolady. Ol túptiń-túbinde ókpeniń jetispeýshiligine alyp keledi» deidi ortalyq mamandary.
Bilgenimizdei ókpe jetispeýshiligi týraly aitqanda naýqastyń ózin kinálaý bolmasa aýrýdyń shyǵý sebebin temekige arta salý orynsyz. Sebebi, bul taraptaǵy ókpe aýrýlarynyń etiologiiasy áli kúnge deiin anyqtalmaǵan eken.
Kútý paraǵyna qalai turady?
Ókpe transplantatsiiasyna muhtaj azamattardyń barlyǵy únemi dárigerlerge qaranyp, olardyń baqylaýynda júredi. Al Syzǵanov ortalyǵynda ópke almas tyrýǵa qatysty tizimge turýdyń ózindik talaptary bar. Naýqastar tynys jetispeýshiligi dárejesine jáne ókpeniń organikalyq ári fýnktsionaldyq qurylymyna bailanysty iriktelinip alynady.
- Ilgeride aitqandai ókpe jetispeýshiligi júrek jetispeýshiligine, búirek pen baýyr jumysynyń buzylýyna, bylaisha aitqanda bir aýrýdy biri qozdyryp, adam aǵzasynyń álsireýine alyp keledi. Al kútý paraǵyna uzaq ýaqyt ókpe jetispeýshiliginiń zardabyn tartqan, tipti dári-dármektiń ózi kómegin tigize almaityn jaǵdaiǵa jetken naýqastar turady. Muny ókpe jetispeýshiliniń terminaldyq satysy deidi. Al mundai satyǵa jetken naýqastardyń ári ketse alty ailyq ǵumyry qaldy degen sóz... Olar (naýqastar, avtor.) ottegisiz júre almaidy, aýrýy asqynǵan jaǵdaida tipti otteginiń kómegi de jetpei qalýy múmkin. Mundai naýqas ózimen birge árdaiym ottegi qutysyn tasyp júrýi kerek. Otteginiń aýadaǵy úlesi 21 paiyz. Bul 21 paiyz deni-qarny saý adamǵa jetkilikti. Al ókpe jetispeýshiligi bar naýqasqa jetkiliksiz. Sol sebepti onyń úlesin kóbeitý qajet. Bul maqsatta ottegin arnaiy qurylǵylar arqyly úlken qysymmen kishkentai qutyǵa jinastyrady. Mundaǵy otteginiń úlesi 100 paiyz. Sebebi, qalypty jaǵdaida 21 paiyzdyq úles naýqastyń aǵzasyn aýamen qamtamasyz ete almaidy. Ókpeniń ottegimen qamtamasyz etý qyzmeti buzylǵan kezde munyń ózi kómektespeidi. Al donorlyq ókpeni salǵan kezde naýqas ekinshi ret ómirge keledi. Naýqastyń týǵan-týystary «ókpe transplantatsiiasyn júrgizgennen keiin adam ári qarai qalypty ómir súrip kete me, buǵan qandai kepildik beriledi?» dep jii suraidy. Bul birinshi kezekte adamnyń ózin-ózi kútýine, ári qaraiǵy ómir súrý saltyna bailanysty. Sebebi biz óz tarapymyzdan qatelik jibermeýge tyrysamyz. Naqtyraq aitsaq donorlyq ókpeniń naýqasqa barlyq kórsetkishter boiynsha sai kelýin qarastyramyz, - deidi Esenai Espenbetov.
Ókpe transplantatsiiasynyń talaby qiyn
[caption id="attachment_8502" align="alignleft" width="429"]
Mundaǵy mamandardyń pikirinshe, ókpe óte talǵampaz aǵza. Sondyqtan donordyń ókpesin ortalyqqa alyp kelgennen keiin ony sol túrinde, sol kúiinde naýqasqa sala salýǵa bolmaidy. Onyń ústine úshinshi dárejeli komaǵa (tereń uiqy) túskender aýyr jaǵdaida qaitys bolady. Olardyń kópshiligi kólik apatyna ushyraǵan, miyna qan quiylǵan azamattar. Tereń uiqynyń ózi dárejesine qarai úshke bólinetinin aǵza transplantatsiiasyna qatysty budan burynǵy maqalada egjei -tegjeili aitqanbyz. Munyń bastapqy ekeýine túskenderdi aman alyp qalýǵa bolady. Úshinshi dárejeli koma – ajal. Mundaiǵa ushyraǵan jannyń ómirin saqtap qalý múmkin emes jáne búgingi deiin meditsina tarihynda munshalyqty tereń uiqydan oianǵan jaǵdai tirkelmegen.
- Donorlyq ókpe týraly aitqanda biz saý adamnyń ókpesin almaitynymyzdy eskerý kerek. Al úshinshi dárejeli koma negizinen aýyr apat, aitalyq kólik apatymen bailanysty bolǵandyqtan munyń bári ókpeniń jumysyna áser etedi. Donorlyq ókpe alynǵannan keiin biz ony shetelden satyp alǵan qymbatty qurylǵylarǵa qosyp jýyp, tazalaimyz. Saiyp kelgende, donor paida bolǵannan kúnniń ózinde ókpeni ala salyp, oǵan muhtaj adamǵa sala salýǵa bolmaidy. Ókpeni tazalaý jumystary júrgizilgennen keiin onyń naýqastyń aǵzasyna qanshalyqty sai kelerin tekserip, saraptamadan ótkizemiz. Alaida munyń barlyǵyn jyldam júrgizgen jón. Ókpeni 4 saǵattyń salyp úlgerý qajet. Ár aǵzanyń rezervtik ýaqyty bolady. Áitpegen jaǵdaida ol óziniń fýnktsionaldyq qyzmetin joǵaltyp alýy múmkin, - deidi Temýr Eshmuratov.
Aita ketelik TMD aýmaǵynda atalǵan operatsiia buǵan deiin tek Reseide ǵana jasalynatyn. Endi buǵan Qazaqstanda qosylǵaly otyr. Al Syzǵanov atyndaǵy hirýrgiialyq ortalyqtyń dárigerleri: «Iá, bul aýyr ota. Alaida ózimizge senimdimiz. Senimdi bolmasaq bul operatsiiany bastamas ta edik. Árine, qobaljý bar. Sebebi, jaýapkershilik aýyr. Biraq, eger biz muny bilmei, kórmei ister bolsaq áńgime basqa edi. Osy maqsatta eki-úsh ai boiy oqyp, gollandtyq mamandardyń jetekshiligimen ókpe transplantatsiiasyna da qatystyq. Transplantatsiiaǵa qajetti qurylǵymen qalai jumys isteý kerektigin úirendik. Bul Qazaqstannyń meditsina tarihyndaǵy eleýli oqiǵa bolary sózsiz», - deidi.
Dýman BYQAI
