Birinshisi – «BARLYBEK týraly birer sóz...», bul – 1866-1914 jyldar aralyǵynda dáýren shekken Alash qozǵalysynyń asa kórnekti ókili, qazaqtyń aiaýly uly, saiasi qairatker, Peterbor Imperatorlyq ýniversitetiniń Shyǵystaný fakýltetin kúmis alqamen tamamdaǵan túlegi, óńge mamandyq iesi bola tura, jurt basyna qaýip-qaterdiń qap-qara bulty úiirilgende saiasatqa bel sheshe aralasqan arly azamat Barlybek Syrttanulynyń ómiri men qyzmeti týraly bógenaiy bólek tarihi tolǵam, al ekinshisi – «Sóz-sáýle» – portrettik esseler men tolǵanystar toptastyrylǵan ádebi jinaq. Endi, ret-retimen tarqatsaq...
Munda taýtulǵanyń júrip ótken joly, ósken ortasy, atategi men otbasy keńinen sóz bolady. Sondai-aq, jalpy redaktsiiasyn QR UǴA akademigi, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Dihan Qamzabekuly basqarǵan ǵylymi-kópshilik basylymǵa Barlybek Syrttanulynyń bolmys-bitimine, úrim-butaǵyna bailanysty buryn-sońdy jariialanbaǵan, tyń arhivtik qujattar men sýretter kiripti.
Avtor «BARLYBEKTIŃ «TAŃY» ATTY nemese «Rýhani jańǵyrý» igiligi» atty sózbasynda bylai depti: «...Sol ýaqyttaǵy tarihi jaǵdaidyń ózi saiasat sahnasyna shyǵaryp, esimin de, ónegesin de zor isimen tarih betine bederlep ketken Barlybek Syrttanuly – XX ǵasyr basyndaǵy qazaqtyń asa kórnekti qoǵam jáne memleket qairatkeri, demokrat, reformator. Ǵumyry kelte qaiyrylǵan qairatker-azamattyń esimi uzaq jyl boiy kómeskilenip keldi. Eń alǵash ret Barlybek Syrttanulynyń esimin, onyń qairatkerligi men qoǵamdyq-saiasi qyzmetin ortaǵa tanytqan zań ǵylymdarynyń doktory, professor Sáken Ózbekuly Sozaqbaev aǵamyz bolatyn. ...Halyq qalaýlysy M.Bopazov B.Syrttanulyn nasihattaý bastamasyna airyqsha kóńil bólip, QR Úkimet basshysy B.Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldady. M.Bopazov bastamasyn S.Úmbetov, N.Dýlatbekov, E.Bekturǵanov, B.Mamyraev, B.Smaǵul syndy QR Parlamenti Májilisiniń depýtattary da qoldap, qýattady».
Aitqan sóz, jazǵan dúnie dittegen jerine jetip jatýy – úlken jeńis, keiingilerge úlgi-nusqa.
Tulǵataný máselesine mán bergen ádebietshi zertteýin «Barlybek ǵumyrnamasy», «Barlybek álemi», «Barlybek murasy», «Barlybek áýleti» jáne «Barlybek tulǵasy» syndy bes bólimge bólipti. Alǵashqysynda Alash qairatkeriniń Jambyl-Jákeńnen bata alǵany, ushqan uiasy, stýdenttik kezeńi, Uzynaǵash siezin uiymdastyryp, soǵan qatysqany, ólimi, qaida jerlengeni, al ekinshisinde Alash ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshisi, entsiklopedist Álihan Bókeihannyń «Barlybekti umytpasqa» atty múnahiby (nekrolog), qairatkerge qatysty ádebi shyǵarmalar, sony derekter qamtylǵan-dy.
Úshinshisinde arystyń asyl qazynasy, murasy, pýblitsistikalyq eńbekteri, tórtinshi bóliminde áýleti, artynda qalǵan záýzaty tilge tiek etilse, besinshi bóliminde ardaqty jannyń bitimin barynsha ashýǵa baǵyttalǵan, ótkennen ónege alǵysy bar ár jas úshin baǵaly, taǵylym tutar suqbattar jinaqtalypty. Sonyń biri – Barlybektiń tikelei urpaǵy – Múgilsim Syrttanovamen suqbat.
Eńbekke qazaq tilimen qatar, oryssha materialdar da engen.
Eldos osy taqyrypty qalai tańdaǵany jóninde «Sary dápterdiń syry» taraýshasynda baian etedi: «Men Almaty oblysynyń Aqsý aýdanyna qarasty Arasan degen eldimekende dúniege kelippin. Bul óńir – respýblika jurtshylyǵyna, alys-jaqyn shet elderge óziniń shipaly da emdik qasieti zor sýymen tanymal edi. Sol óńirdegi Barlybek Syrttanov atyndaǵy orta mektepti tamamdap, «qazaq tili men ádebieti» mamandyǵynyń qyr-syryn jetik meńgerip, mamandaný úshin respýblikalyq grant joldamasy arqyly Torǵaidaǵy Ybyrai Altynsarinniń esimin ielengen Arqalyq memlekettik pedinstitýtynda oqydym. 6 synypta oqyp júrgenimde, iaǵni 2006 jyly bizdiń mektepte Barlybek Syrttanulynyń 140 jyldyq mereitoiy qarsańynda ǵylymi konferentsiia ótken-di. Synyp jetekshim, ǵylym salasyna baýlyǵan alǵashqy ustazym – Qarlyǵash Nurmuhanqyzy oqýshy tiline laiyqtap, «Barlybek Syrttanov jáne onyń úzeńgiles dostary» dep atalatyn baiandama jazyp berdi. Men osy baiandamany oqýshylar konferentsiiasynda oqyp, qairatker Barlybek týraly alǵash ret kólemdi málimet alyp em... Sonymen ne kerek, Alashtyń 100 jyldyǵy aiasynda Barlybek Syrttanulynyń ǵylymi-shyǵarmashylyq ǵumyrnamasyna sholý jasap, tulǵanyń ónegeli isterin urpaqqa nasihattaýdy qolǵa aldyq. Kúnnen kúnge ár jerden tirnektep jiǵan rýhani qazynany júrek túbinen jalǵannyń jaryǵyna shyǵarýǵa múmkindigimiz artty».
Ár kisi saýat ashqan jerin, oǵan aty berilgen tulǵany nasihattaý isimen shuǵyldansa, el týy kókte jelbireitini, rýhani turǵydan jańǵyratyny eshkimge jasyryn emes.
Ǵalym Alash qairatkerin tanytýǵa aitarlyqtai úles qosqan Sáken Sozaqbaev, Táńirbergen Qalilahanov, Ótepbergen Aqypbekuly, Jemisbek Tolymbekov, Jeken Qaliuly, Sháken Kúmisbaiuly, Gúlsha Táńirbergenqyzy, Marat Bopazov, Nurlan Dýlatbekov, Orazgúl Muhatova, Sholpan Tlepina, Muhametáli Qazbanbetov sekildi ǵalym, qalamger, halyq qalaýlylarynyń sińirgen eńbegin erekshe atap ótedi. Muny ǵylymǵa degen adaldyq dep uqqan oryndy.
Eldos Toqtarbaidyń «BARLYBEK týraly birer sóz» delingen zertteýi – ult taýarihyn qyzyǵa, qunyǵa oqityn oqyrman úshin olja. Óitkeni, onda ótken ǵasyr basyndaǵy qazaqtyń hal-kúii, kókeige túigeni, sol jolda Barlybektei arystanjúrekti azamattyń eleýli eńbegi, ómiri, qyzmeti, ortasy dáleldi derek-qujattar negizinde kórsetilgen-di.
Eldostyń «Sóz-sáýle» dep at qoiyp, aidar taqqan ekinshi kitabyna elge málim ádebiet, mádeniet, jalpy rýhaniiat salasynyń sańlaqtary haqyndaǵy portrettik esse, tolǵanys, estelik, taldaý, syndary ózek bolypty. Kitap tili jatyq jazylǵandyqtan esh kidirissiz ári áserli oqylady eken.
Almaty oblysy, Kóksý aýdany, Balpyq bi kentinde dúnie esigin ashqan Eldos Toqtarbai – beinetker, qalamǵa adal jan. Qashan kórseń de tynymsyz izdenip, arhiv arshyp, oqyp, zerttep jatqany. Men oǵan qatarlas-qanattasym esebinde qyzyǵa qaraimyn. Úirengen jerim de az emes.
Buny aradaǵy shyǵarmashylyq bailanystyń, dos-jaran retindegi tyǵyz aralasýdyń arqasy dep bilemin, óz basym. Onyń baspasóz betinde jariialanǵan ár mazmundy maqalasy, telearna, radioǵa bergen ár suqbaty jurt talqysyna túsip, jyly qabyldanyp júretini ótirik emes. Ol – jastyǵyna qaramastan qaraqan basynan góri, qazaq ádebietin, ult keleshegin oilaityn sergek azamat.
«Mezgil dápteri», «Tanym dápteri» jáne «Kóńil dápteri» sekildi úsh bólimnen bas quraǵan «Sóz-sáýle» – aitary bar, oqyrmanǵa oi salar ońasha kitap. Avtor «Jazý muraty» atalatyn alǵysózinde: «Jetisýdyń ulany bop, Torǵaidan top jatyr, bas qalaǵa albyrt sezimmen ushyp jetkende de aldymyzda bir ǵana úmit, bir ǵana maqsat bolǵan siiaqty... Mine, sol úlbiregen úkili úmit, mejeli maqsatymyz da – jazý-ǵumyrǵa saiady. Osynaý shaǵyn eńbek – jas jazýshy, zertteýshi retinde tanyla bastaǵan ádebiet ólkesindegi alǵashqy saparlarymyzdyń nátijesi. Bul – úlken bolashaq shyǵarmanyń basy, balǵyn shaǵymnyń jemisi» depti. Ras! Zamandasym aitqandai, «shaǵyn eńbektiń» ishinde de kóńilge jaǵarlyq, nazar aýdararlyq dúnieler kóptep kezdesedi.
Máselenki, «Meniń «kompiýter» jazýshymdaǵy» balalar jazýshysy, ardager jýrnalist Janat Elshibek, «Óleńsózdiń zergerindegi» filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor, ádebiettanýshy-ǵalym, poetolog Serik Negimov, «Bizdi tanystyrǵan babalar rýhy edi...» atty essesindegi ólketanýshy, kósemsózshi, Jetisý óńiriniń týmasy Jemisbek Tolymbekov, «Daýyldy dáýirdiń dúbirindegi» aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna qarasty «Juldyz» jornalynyń Bas redaktory Ǵalym Jailybai, «Semser sózdiń sárýary nemese Ustaz sharapaty» triptihindegi aitysker aqyn, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, professor Aibek Qaliev, «Keńesbaev keńistigindegi» jazýshy Talǵat Keńesbaev sekildi shyǵarmashyl jandardyń tabiǵaty men portreti sátti ashylǵan-dy. Buǵan qosa, ǵulama Máshhúr-Júsip Kópeiuly, hakim Abai, Alash oqymystysy – Shaimerden Qosshyǵululy, «Altaidyń Kerbuǵysy» – Oralhan Bókei, Sher-aǵań – Sherhan Murtaza, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor, bibliograf-ǵalym Ábdilhamit Narymbetov, aqyn, baspager, jazýshy Qaiyrdy Nazyrbaev, aqyn Maraltai Raiymbekuly men jezqazǵandyq jas qalamger Ernur Seidahmetter haqyndaǵy saraptama, taldaýǵa negizdelgen zertteýleri zeiindi oqýshy úshin qundy bolýǵa tiis. Bir kisi týraly jazý úshin, ony jaqsy tanyp-bilmek kerek.
Eldos osyny oryndy eskergen. Aitalyq, avtor ustazy – Aibek Qaliev týraly essesinde ózgeshe tebirengen: «...Uiań minez Uldana, Qojanasyr Kóbesh, tentek Eldos, qyz minezdi Nurdáýlet, qaisar Batosh, bal minez Balnur, erke Jánibek pen Raýan, Janna, Anar, Aiymgúl, Nurgúl men Márýana, absýrd Asylan, tize bersem bárińniń ornyń erekshe. Alla jar bolsyn, senderge aq jol tiledim, súiikti shákirtterim!!! (24 maýsym, 2015 jyl. Saǵat – 1:09)», – dep qimas sezimmen óz oiyn jazypty. Poiyzdyń ekinshi polkasynda jatyp alyp, syǵyraiǵan «setpenen» bozdap otyryp oqydym. Adam dárgeiinde óte keń, baýyrmal, ustaz raiynda talapshyl bolǵan ǵaziz jannyń júrekti tebiretken sózi». «Sóz-sáýle» – talant-tarlanbozdar ǵumyrynyń eń shýaqty, sáýleli sátin aishyqtaýymen de airyqsha.
Talaby tastai Eldos bul tusta burnaǵy synshylyq mánerge salyp eshkimge kiná qoiyp, min taqpaidy, oinaqylyqpen oiǵa alǵanyn jazyp shyǵady. Zadynda, avtor oqyrmanmen bailanys-dialog ornatqandy oń kóredi eken.
Taǵy, ol tańdaǵan nysanyn ashý barysynda «Tolstoilyq sipattama», anyqtama, salystyrý syndy árqily ádis-tásil qoldanǵany – kókeige qonymdy. Jazýshy kitabynda áńgimeshildik sipat basym. Bul onyń – eshkimge uqsamaityn ereksheligi.
Jer jannaty – Jetisýdyń perzenti, qazirgi qazaq ádebietindegi bolashaǵynan zor úmit kúttiretin ádebietshi – «Qairatker, ǵalym, qalamger Ahmet Baitursynulynyń ádebi murasy» (2013 j.), «Qazaq ádebieti tarihyndaǵy túrme shyǵarmashylyǵy jáne emigranttyq kezeń» (Genezis. Evoliýtsiia. Poetika. 2015 j.) atty monografiialardyń avtory, 2012 jylǵy Halyqaralyq «Daraboz», 2016 jylǵy Jalpyulttyq «Alashtyń Aq joly» ádebi baiqaý-báigelerdiń júldegeri, 2017 jylǵy QR Úkimetiniń «Daryn» Memlekettik jastar syilyǵynyń iegeri. Núsiptiń Eldosy bireýden ilgeri, bireýden keiin degendei, qazaq «sóz ónerin» kórkeitý jolynda bir kisidei-aq eńbektenip júr. Álbette, salǵan betten álemietke áigili bolamyn deý – nadurys, teris.
Tez tanylý – qanshalyqty baiandy ekeni bir Allama ǵana aian is. Kóp kózine túspei, kóshtiń aldynda da emes, artynda emes, belortasynda júrip-aq, asyqpai-aptyqpai qyzmet etsek, Táńir-taǵala bizdi elep-eskerer. Jazýshy Eldos – solardyń soiynan.
Sol sebepti, ony taǵy bir tabysymen shyn júrekten quttyqtaǵym keledi. Elekeń-dosqa endigi aitarymyz – jazar kóbeisin, alǵa qoiǵan maqsut-muratyna múdirmei, tórt aiaǵy teń jorǵaǵa ainalǵan kúii aman-saý jetkei, áýmin!..
Álibek BAIBOL,
jazýshy-dramatýrg,
ádebiettanýshy
