Tonykók, Iolyǵteginder tasqa bádizdegen tarlan jyrlar — sonyń jarqyn aiǵaǵy. Bul uly saryn Ketbuǵa, Sypyra jyraý dáýirimen sabaqtasa ulasyp, Buqar jyraý, Aqtanberdige deiin jalǵasyp, Abai arqyly danalyq parasatpen sýarylǵan altyn túiinge ainalyp, shynshyl, áleýmetshil, syrshyl lirizmge qadam basty.
Alashtyq, keńestik kezeńniń óliara túiilisinde uly dástúrdiń týyn Maǵjan, Iliias sekildi jampozdar aspanǵa kótergenimen, olardyń únin bodandyqtyń qara quiyny tunshyqtyrdy. Árine, keńestik kezeńde aýyzǵa qaqpaq, basqa toqpaq salynǵanymen qazaq poeziiasy zae biikterdi baǵyndyrdy, halyqtyń arman-muratynyń joqshysy boldy.
«Ótkizý úshin shyndyqty, ótirik qostym ishine» dep Qadyr aqyn aitqandai bodandyqtyń taqsyretin tartqan tulpar jyr tuǵyrdyń keipine túsip, turasy tozyp tasyrqaǵan, suńqar óleń japalaqtai jalbaqtaǵan tustar da boldy. Qazaqtyń Ebiniń jelindei esken esil jyry ásirese tarihi taqyryptarǵa kelgende tekirektep, tobanaiaq kúi keshetin.
Bul salada, shyndyǵyn aitqanda, aq myltyq ushqyr poeziia emes, kerisinshe sabyrly proza janry atoilap alǵa shyǵyp, tarihi taqyryptardy igerýde klassik jazýshy Iliias Esenberlin kóshbasshy bolyp, muzjarǵysh kemedei alǵa umtylyp, ádebiet áleminde iri betburys jasaǵany aiqyn.
Qazaq poeziiasyndaǵy oryny úńireiip turǵan osy bir ketik elimiz táýelsizdik alǵannan keiin endi ǵana bútindelip, esemiz túgendelip, enshimiz de eselene bastaǵandai.
Álbette, bul kúrmeýi qiyn, kúrdeli taqyrypqa qalam qýatyn arnaǵan maitalman shaiyrlar bar bolǵanymen, solardyń ishinen shashasyna shań juqpai sýyrylyp alǵa shyqqan marqasqa, osy qazynaly salada olja salyp, topjarǵan keń qulashty epik aqyn ortamyzda bar.
Ol — táýelsizdik pen eldik muratty tamyljytyp sańqyldap jyrlaǵan, ádebietsúier qaýym búginderi «Bostandyq jyrynyń bozjorǵasy», «Iliiastyń izbasary» atap ketken, Qazaqstan Respýblikasy Memlekettik syilyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, «Parasat» «Barys» ordenderiniń iegeri, asa kórnekti aqyn Nesipbek Aituly.
Ol – shyn mánisinde, azattyqtyń bozala tańy atysymen tusaýy sheshilgen tulpardai keń kósilip júitkigen, ótpeli kezeń ótkeleginde tosyrqap qalmai tolassyz jyr nóserin seldetken qazynaly qalam iesi. Tókpe aqyn keń tynysty epikalyq poemalar shoǵyry, shymyr tolǵaýlary men názik lirikalyq óleńderi arqyly Qazaqstan táýelsizdiginiń kúmiskómei jyrshysyna, jampoz jarshysyna ainaldy. Onyń táýelsiz elimizdiń kók aspanynda jelbiregen kók bairaqtyń kiesinen shabyt alyp jazǵan poemalary halqymyzdyń basynan keshken qaharmandyq tarihy men búgingi ómir-tirshiligimizdi jymdastyra jyrlaýymen aiyryqsha mańyzǵa ie.
Mazmundyq turǵydan bir-birimen tyǵyz sabaqtasqan salalas poemalar tsikli dáýir men ýaqyt jóninen de ishki birlik úilesimin saqtap, jalpy tutastyqta qaraǵanda epopeia sekildi áser qaldyrady. Bul baitaq dastandarda alash jurtynyń qaharmandyq tarihy men azattyq rýhynyń qadaý-qadaý kezeńderi, halqymyzdyń basynan keshken túrli náýbat, qily zobalańdardyń tutas panoramasy sheberlikpen somdalǵan.
Aqynnyń «Jalańtós», «Tólegatai», «Sardar», «Tý», «Naýryzbai», «Berdiqoja», «Shaqantai», «Baimurat batyr» «Muqaǵali-Jeltoqsan» sekildi poemalarynda arǵy-bergi tarihymyzdaǵy halqymyzdyń azattyǵy úshin janyn pida etken handarymyz ben bilerimizdiń, jaýjúrek batyrlarymyz ben abyz aqyndarymyzdyń jaýhar galereiasy jasalǵan.
Uly dalanyń qasietti topyraǵy úshin azýly imperiiamen aiqasqan han Kene bastaǵan, Taijan, Seitender qostaǵan erler týraly «Aqmola shaiqasy» poemasynda sýrettelse, osy taqyrypqa úndes týǵan keńestik otarshyl óktem júiege arystandai arpalysqan memleket jáne qoǵam qairatkeri Jumabek Táshenovtiń tabandy kúresi «Jer — jannan qymbat» dastanyna arqaý bolady. Halqymyzdyń basynan keshken naqaq qýǵyn- súrgin, ashtyq náýbat «Kókala úirek», «Tanabai», «Kámei ushqan», «Sary qyz» sekildi poemalarda kórinis tapqan.
Aqynnyń poemalar shoǵyry — ótken tarihtyń jalań oqiǵalarynyń tizbegi emes, otanymyzdyń azattyǵy jolynda jantalasqan burynǵy babalarymyzdyń basynan keshken qymqýyt ómir-tirshiliktiń jandy sýreti, ǵibratty dárisi, kórkem shejiresi. Aqyn búgingi urpaqtyń tarihi jadyn jańǵyrtýmen birge keiipkerlerdiń shielenisken dramalyq tartysy men qaqtyǵysy arqyly oqyrmannyń ar-namysyn qamshylap, ystyq sezimniń sharpysyna bólep, ótkennen ashy sabaq alyp, búgingi kúni qapy qalyp ókinbeýge, bolashaqqa adaspai aiqyn qaraýǵa úiretedi.
Uly dalany ýysyna ustaǵan qaharman dana babalarymyzdyń erligi men osal tustaryn aqyndyq ańqyldaǵan pák júrekpen búkpesiz ashyq jyrlap, shyndyqty betiń-júziń demei áshkere etip, táýelsiz elimizge kóleńkesin túsirip otyrǵan keleńsiz qubylystardyń sebep-saldaryna syn jebesin aiaýsyz qadaidy. Osylaisha sulý poeziia arqyly ótken tarihty maqtan tutatyn dańǵaza men daqpyrttyń qoimasy emes, búgingi kúnimizge sáýle túsirip, bolashaq muratymyzdy shyńdaityn, ulttyq bet-beinemizdi jańǵyrtyp túletetin qundy qural ete bilýi — aqynnyń ónernamalyq temirqazyǵy.
N. Aituly babalardyń armany júzege asyp, táýelsiz elimiz álemdik qaýymdastyqtan mártebeli oryn alyp, aibyny artyp, jańa astananyń boi túzep, sáýleti artqanyn «Báiterek» poemasy arqyly qapysyz músindeidi, ótken tarihymyzdan sabaq alyp aýyzbirshilik pen yntymaqty kúsheitý arqyly egemendikti nyǵaitý qajettigin, toǵysharlyq pen enjarlyqtan aýlaq bolýdy urpaqqa úlgi etedi.
«Erligin saqtai almas enjar halyq, qýlyqpen, sumdyqpenen ainalysqan» dep azattyǵymyz baiandy, týymyz tuǵyrly bolý jolynda kesirin tigizetin qoǵamymyzda oryn alyp otyrǵan túitkilderdi de synap áshkereleidi. «Tirisiń — týǵan ana tiliń bar da, ólisiń — túp tamyryń julynǵanda», «Perishte altyn kórse joldan taiyp, tonasa ózin ózi ońbas qoǵam», «Joǵalsa qyzdan iba, uldan iman, keń dala kimge kerek qur daliǵan?», «Bútinge syzat tússe synady ońai, birińdi-biriń syila ǵulamadai», — dep tolǵaidy.
Aqynnyń sýretteýinde «Báiterek» — elordanyń ǵana emes, kúlli Qazaq eliniń arman-muratyn áigilegen rámiz, táýelsizdigimizdiń asqaq miýaly munarasy, babalar amanaty.
Aqyn qazaq memleketiniń dástúrli bas rámiziniń biri bairaqqa arnap «Tý» atty poema jazdy. Bul qazaq ádebieti tarihynda bolmaǵan tyń qubylys, azattyq kezeńinde qol jetkizgen poeziiadaǵy súbeli tabys deýge bolady. Burynǵy qazaq aqyndarynda týǵa, bairaqqa, jalaýǵa arnaǵan jekelegen óleńder, jyr shýmaqtary bolǵanymen bul taqyrypta tutas poema áli týǵan joq edi.
Aqyn N.Aitulynyń kólemdi «Tý» poemasy qazaq handyǵynyń han Abylai, qarakerei Qabanbai, qanjyǵaly Bógenbailar kótergen qasietti bairaǵyn búgingi azat otanymyzdyń aspan tústes kók týymen sabaqtastyqta ekenin jyrmen kestelep, maidan dalasynda ózi sháiit bolǵanymen qolyndaǵy týdy jyqpaǵan sarbazdyń erlik obrazyn negiz etip aishyqty somdaýymen patriottyq taǵylymy zor bolǵan. Qazaq eliniń qasietti bairaǵyn qandy shaiqasta qas qaqpai kúzetip, ózi qurban bolǵanymen tómen túsirip qulatpai, úzeńgiles nókerlerine tabystai alǵan Qazymbettiń qaisarlyǵy — adamzat tarihynda da kezdese bermeitin sirek erliktiń úlgisi. Álbette, osyǵan uqsas oqiǵany arqaý etken poema da, jyr etken aqyn da, menińshe, álem ádebietinde joq sekildi.
Poema jelisi ómirde bolǵan oqiǵa men halyq ańyzynyń asyl arqaýyna súiengen. Ańyzdy aityp berýshi qart shejireshi — Jaqypbek Káripbaiuly. Oqiǵa Abylai, Qabanbai, Bógenbai bastaǵan qazaq qoly Tarbaǵatai taýynan jońǵarlardy talqandap qýǵan Shorǵa soǵysynda bolady. Teginde, ózi at ústinde jaý oǵynan sháiit bolǵanymen týdy qulatpai quryshtai qatyp kóz jumǵan jaýyngerler týraly ańyzdardyń basqadai nusqalary qazaq halqynda kezdesedi. Mundai tarihi baǵaly ańyzdy bala kezinde abyz qariianyń aýzynan estigen aqyn poemanyń kirispesinde sol oqiǵany jańǵyrta jyrlaǵanyn aitady:
Osylai uzaǵynan tolǵap edi,
Súńgitip tuńǵiyqqa sonda meni.
Shubyryp silekeiim, aýzymdy ashyp,
Sýsynym shólirkegen qanǵan edi.
Jaqańnyń jatqan jerin jaryq qylsyn,
Úzilgen jiptiń ushyn jalǵap edi.
Bereiin keiingige qaita jyrlap,
Jadymda jańǵyryǵy qalǵan edi.
Jyrda han Abylai, Buqar jyraý, qarakerei Qabanbai, qanjyǵaly Bógenbai, kókjal Baraq sekildi Abylai zamanynyń bas batyrlarynyń tulǵasy epizod-shtrihtarmen somdalǵanymen poemanyń bas keiipkeri — Qazaq ordasynyń týy, ony kótergen týbegi sarbaz Qazymbet, sol qasietti bairaqtyń qaita jańǵyrǵan búgingi jalǵasy — Kók bairaq. Aqyn ótken tarihpen búgingi kúngi qubylysty sabaqtastyra jyrlap, namysty naizamen qorǵaǵan babalar erligin qazirgi urpaqqa amanattap, azattyqtyń kók bairaǵyn qasterleýdi, qadirleýdi, biikke kóterip, altyn tuǵyryn bekitip, aibaryn asqaqtatýdy jas býynǵa ónege etedi.
Bul poemanyń ereksheligi sol, munda oqiǵanyń sharyqtaý sheginde bas keiipker — Tý men tý ustaýshy Qazymbettiń kúrdeli taǵdyry betpe-bet túiilisedi, tartys ulǵaitylyp, kánigi qoltańbaly epik aqynnyń mashyqty sheberligi oqyrmandy taǵy da tánti etedi. Jyr arqaýyna bas nysan bolǵan — Tý jyǵylmaǵan, al, bas keiipker — tý ustaýshy Qazymbettiń sháiit bolýy kórinis taýyp, jeńistiń shattyq qýanyshy men tragediialyq hal qatar órilip, bir arnaǵa toǵystyrylady:
Jalǵyz tur tý ustaýshy dóń basynda,
Kórgender ań-tań qaldy alǵashynda.
Bairaǵy qolyndaǵy jelbireidi,
Óziniń kórinbeidi jan qasynda.
Bolmastan oilarynda eshbir qaýip,
Batyrlar satyrlatyp keldi shaýyp.
Kúiinde tý ustaǵan qatyp qapty,
Ólse de qulamaǵan attan aýyp.
Qos jebe qatar tiip óndirshekten,
Aqqan qan omyraýyn ketken jaýyp.
Jyr tragediiamen aiaqtalǵanymen qasietti sháiit arqyly jeńistiń rýhyn asqaqtatyp, búgingi beibit ómirdiń, qasietti kók bairaqtyń qunyn baǵalaýǵa urpaqqa ulaǵatty úndeý tastalady. Bas keiipker tý ustaýshy Qazymbettiń qazasy sai-súiegińdi syrqyratyp, qaraǵaidai qasqaiyp, jaýǵa eńkeimei, at ústinde bairaqty qulatpai jelbiretip ólgen ór minezdi batyrdyń arýaǵy namysyńdy qozǵaidy. Jyr sońynda tý ustap qatyp qalǵan Qazymbet pen qasietti Tý tutas tulǵaǵa, erlik úshin turǵyzylǵan alyp monýment músinge ainalǵandai áser etedi:
Kúńirenip attan tústi er Qabekeń,
Siresip Qazymbet tur erde bekem.
Túbinen týdyń sabyn qatty qysyp,
Qarysyp saýsaqtary qalǵan eken.
Qolynan týyn alyp el ázerge,
Tapsyrdy qairan erdi qara jerge.
Bairaqty jas jigitke berip turyp,
Daraboz bylai dedi qarap elge:
— Kún týar degen ras ul týǵanǵa,
Túsesiń ot pen sýǵa jurtyń barda.
Eshqashan ólmek emes er Qazymbet,
Artynda jelbiregen tý turǵanda!
Alaida Qazaq ordasynyń Qazymbettei talai erler kúzetken alyp týy ǵasyrlar kerýeninde qoldan taiyp, kózden tasa bop, qairan alash otarlyq kebin kiipti. Tý týraly túsinik te kómeskilenip, namys ta enjar tartyp, eljandylyq sezimge de selkeý túsirilipti. Sebebi, bas rámizimiz Týdan da aiyrylǵan, keri ketken sátimiz bolypty:
Keń dala qasiretten turdy ańyrap,
Halyqtyń kókiregi qur qańyrap.
Bairaǵy Bostandyqtyń kózden taidy,
Basymen han Keneniń birge qulap.
Jaýlar Qazymbetti atqanymen Týdy qulata almaǵany sekildi han Kene shahit bolǵanymen onyń rýhy men oiy azattyq bolyp oralypty, osyndai sansyz erlerdiń dástúr jalǵastyǵy búgingi týǵa sińip, qazaq eliniń bairaǵy kók aspanda qalyqtap tur. Azat eldiń astana tórindegi alyp bairaǵy aqynǵa shabyt syilap, osy poemanyń týýyna kúsh bergeni sózsiz. Aqyn babalar amanatyn búgingi urpaqqa tabystap, kók týdyń sabynan ar-ojdany taza azamattar ǵana ustaýǵa tiisti ekenin uqtyryp, otanshyldyq sezimdi dáripteidi:
Jaýyzdyń eshbiri joq jaza kórgen,
Qashanda qiianattan qazaq ólgen.
Kók týdyń qasietti kiesi atar,
Sabynan ustamasań taza qolmen!
Jyǵylmas eshqashanda eli jarǵa,
Aldynda tý ustaityn Eri barda!
Kóterip alyp Bairaq qazaq otyr,
Tilegin ańsap kútken berip Alla!
Azat eldiń bas rámizi tý men eltańbanyń máni de, mańyzy da airyqsha. Qazaq eliniń kók bairaǵy Prezidentiń sapary kezinde nemese respýblikamyzdyń saiypqyran sportshylary jeńis tuǵyryna kóterilgende álemniń túkpir-túkpirinde jelbiregeni bizge maqtanysh. Elimizdiń shekara-shebin qas qaqpai kúzetip turǵan jaýynger sarbazdarymyz týdy súiip ant beretini erlik dástúrdiń búginimizge ulasqanyn ańǵartady. Aqyn Nesipbek Aitulynyń «Tý» poemasy halyq ańyzyn negiz ete otyryp, qazaqtyń qaharmandyq zamanynyń tynysyn qazirgi urpaqpen sheber toǵystyrǵan tárbielik mańyzy zor týyndy deýge dálelimiz jetkilikti.
Aqynnyń lirikalyq óleńderi men tolǵaýlary shynaiylyǵymen, ystyq sezimmen sýarylǵan oi semseri sekildi lypyldaǵan ótkirligimen oqyrmanyn tańdandyryp keledi. Onyń óleńderinde búgingi ómir-tirshiligimizdiń búlkildegen qan tamyry, zamandastarymyzdyń keskin-kelbeti, minezqulyqtardyń alýan túrli pishini somdalady. Qazirgi táýelsiz elimizge, ultymyzdyń múddesine kesirin tigizetin toǵysharlyq pen tońmoiyndyq, máńgúrttik pen samarqaýlyqty qatań aiyptaǵan aqynnyń sherli óleńderi zarly tolǵaýlarǵa ulasady.
Ómir ótti arpalyspen, tartyspen,
Kezderim kóp artyq ketken, kem túsken.
Babalardan maǵan deiin ulasqan,
Qaiǵym uzaq uzyn aqqan Ertisten.
Qasiretten qany qainap qaraiǵan,
Kún astynda kúńirengen talai jan.
Bizden asyp bolashaqqa jalǵasar,
Qalǵan qaiǵy Álisherden, Abaidan.
Aqyn jyrynyń sońynda «Uly qaiǵy janymdy jep jegidei, jeti túnde ulidy kep bóridei» degenine shúbásiz senesiń. Óitkeni,búginderi aimańdai aqyn — óleń-ómiri arqyly búkil bolmysymen áz halqymen tutasyp, qabysyp, onyń syńaryna, balamasyna ainalǵan lirikalyq tulǵa. Sondyqtanda ol «Birdiń muńy ulasar myńǵa baryp, ózimdi aityp, halqymdy beineledim» deidi nyq senimmen. «Nesibeme buiyrǵan soń, qaiǵy — meniń qazynam» deitini de sodan.
Bozbala kezinde albyrttyqpen «Ei, óleń barasyń sen, qai jaqqa alyp? Seskenem, túbi tereń iirimbisiń, bet jaǵy jatatuǵyn qaimaqtanyp» dep qaimyǵyp bastaǵan aqynnyń qazir alashtyń sózin sóileitin abyz aqynǵa ainalǵan shaǵynda:
Jyrym meniń — muńdasym, syrlasym da,
Kóz jasym bar móp-móldir tunbasynda.
Bir basynda ol tursa tarazynyń,
Al, taǵdyrym turady bir basynda! –
dep jyrlaýǵa tolyq haqysy bar ekenine ilanasyń.
Aqynnyń has sheberliginiń arqasynda onyń óleńderi men tolǵaýlarynda ana tilimizdiń ajary men bazary jarasym taýyp jarqyrap, tilimiz ben dilimizdiń, dástúrimiz men ulttyq qundylyqtarymyzdyń júiesi jańasha qyrynan túlep, poeziianyń sulýlyq saraiynyń jaýhar múlkine ainaldy. Óleń óriminiń kórkemdik kestesi ejelgi jyraýlar dástúrimen etene, shyǵystyq nili basym, teńeý, balama, rámiz tuspaldary ápsana-ertegilik, miftik-támsildik reńmen ushtasyp, halyq murasymen kindiktes bolýy — onyń eshkimge uqsamaityn dara qoltańbasy. «Ustamyn eski úlgimen óleń soqqan, kóz jazbai kórgenimnen jasymdaǵy», — deidi avtor ol týraly. Sondyqtan da, aqyn búgingi ómirimizdiń kúnderegi sekildi qazirgi barshamyzdyń basymyzdan keship otyrǵan túitkilderdi jii jyrlap, búkpesiz aqiqatty ashyq aitqanymen onyń óleńderi kórkemdiktiń kókorai munaryna bólenip turatyndyqtan astarly da tuspaldy, tylsym rai tanytady.
Aqyn siz ben bizdiń basymyzdan keshken naryqtyq qoǵamnyń ótpeli óliara kezindegi iiý-qiýy qashqan ityrǵyljyń tirligimizdi, qazirgi kezeńdegi qundylyqtarymyzdyń qunsyzdanǵan pushaiman halin «El qydyrǵan esekdáme», «Arpalysqan essiz tobyr», «Qara bala qol jaiyp», «Oi, Alla», «Qazaq siqy» sekildi kóptegen óleńderinde dabyl qaǵyp sýretteidi.
Ton buiyrmas kedeige kókten teri jaýsa da,
Baiǵa qudai bolysqysh artqan teńi aýsa da.
Buzaýy ólgen siyrdai taqys tirlik tas jelin,
Jibimeidi jarlyǵa jezdei qaqtap saýsa da.
«Baq mólsheri — barmaqtai»
Altybaqan alaýyzdyq ainalańdy jailasa,
Aina tazdai qyltanaqsyz qý taqyrǵa otyrdyń,
Bir esekke oryn bosar eki jylqy tebisse,
Sáni qashyp sáigúlikter sap túzegen aqyrdyń.
«Arpalysqan essiz tobyr»
Shyr ailanyp shyqsam da shartarapty,
Tonasa da qaraqshy sheshindirip,
Qasietin halqymnyń tonatpadym,
Besigimdi arqalap bosyp júrip....
«Meniń jumbaq taǵdyrym»
Biz mysalǵa keltirgen aldyńǵy eki shýmaqta kúndelikti ómirimizde kez bolatyn qarapaiym shyndyqtar beinelengenimen ana tilimizdiń ajarly beder-órnegimen kómkerilip, keń maǵynaǵa ie bolyp, áleýmettik úlken astarly oidyń júgin iyǵyna kóterip tur. Qyzyl qyrǵynǵa, qýǵyn-súrginge ushyrap álemge tarydai shashyraǵan qazaq halqy talai qiianatty kórip, san márte tonalǵanymen ar-uiatyn saqtap, besigin aialap, kisilik kelbetin joǵaltpai búginge jetkenin aqyn qatigez «qaraqshy» túsinigine náp-názik «besik» uǵymyn qaramaqarsy qoiý arqyly oqyrmannyń sana-sezimine óshpestei etip tańbalaidy. Qarapaiym sózderden ǵana quralǵan osy bir shýmaqqa halqymyzdyń san ǵasyrdan beri basynan keshken zobalańdy taǵdyr-talaiy, ýyzdai keneýli qadyr-qasieti tutas syiyp ketkenine qairan qalasyń?!
Aqyn tabiǵattyń tylsym syryn túisigimen barlap, baiqap jyrlaityn tańǵajaiyp sezimtaldyqqa ie. Jaratylystyń qupiia qubylystaryn, jyl mezgilderiniń ózgeristerin adamnyń kóńil-kúiimen, ishki álemimen astastyra jyrlaý — onyń shyǵarmashylyq mashyǵyna tán beder. Aqynnyń «Balqashtyń sońǵy jolbarysy», «Qulanoinaq», «Qulynshaǵym, qulan jal», «Taǵdyr», «Quralai-ǵumyr» sekildi óleńderinde haiýanattar men qustardyń beinesi adamnyń taǵdyrymen shendestirile somdalyp, tabiǵatty aialaýǵa, meiirbandy bolýǵa oqyrmandy úndeidi.
Myna kúnniń aldy — jańbyr, arty — qar,
Tońǵan janym torǵaidaiyn qaltyrar.
Ǵumyr, sirá, qyzylshaqa quralai,
Týa sala san jyǵylyp, san turar.
Myna túnniń arty — boran, aldy — qar,
Jylasań da syńaiy joq zardy uǵar.
Qar ústinde qaltyraǵan náreste,
Qaida barar, qai tarapqa qańǵyrar?
Qorǵansyzǵa jer betinde joq pana,
Jemtik bolar jyrtqyshqa da, oqqa da.
Quldyraǵan sábi júrek tobyqtai,
Qustai ushyp janyn saqtar tek qana...
Aqyn «Quralai-ǵumyr» atty osy óleńinde quralaidyń salqynynda tóldegen kiiktiń laǵyn ushy-qiyry joq shetsiz, túpsiz dalada sheksiz qaýip-qater kútip turǵanyn, onyń sábi júregine áldekimder suǵyn qadap úlgergenin aityp, dabyl qaǵady. Quralaidyń salqyny da óliara qubylys, kiiktiń laǵynyń aiaqtanýy da ótkelek mezet, sol sekildi adam balasynyń ǵumyry da kelte, ótkinshi ekenin aqyn ushqyr túisigimen ańǵarympazdyqpen jyrǵa qosyp, sezimińdi selt etkizedi. «Ǵumyr — beine jezkiiktiń laǵy... Ortasynda ómir menen ólimniń, Kúndiz-túni eleńdeidi qulaǵy» dep tosyn túiin jasaidy. Osylaisha qý medien dala tósindegi quralaiǵa oq jumsap, sábi júregine pyshaq shanshyǵaly turǵan qara piǵyl qatigez adamnyń óziniń de shyn mánisinde ómiri sholaq ekenin uǵynbai meiirbandyqtan jurdai bolyp ótetinine bul óleńdi oqyǵan jan kóz jetkizedi. Betpaqdaladaǵy quldyrańdaǵan quralaiǵa, jeldei esken jezkiikke oq jumsaityn pendeniń ózine de qadalatyn ajaldyń júirik oǵy daiyn ekenin bir mezet pendeniń túsinbeitinine qairan qalasyń. Halyq kúii «Bókenjarǵaq», «Qos mergen», «Qozy kórpesh — Baian sulý» jyryndaǵy býaz maraldyń qodyǵy týraly ápsanadan beri jeli tartyp S.Seifýllinniń «Aqsaq kiik» jyryna deiin jalǵasqan, adamnyń et baýyryn eljiretip, tasbaýyrlyq pen bezbúirektikke laǵynet jaýdyratyn qazaq poeziiasynyń haiýanattardyń kiesi týraly mifopoetikalyq injý-marjan jyrynyń qatarynan osy óleń de jarqyrap oryn alatyn bolady. Aqyn bul jyrynda tabiǵatty qorǵaý týraly qurǵaq ýaǵyz aitpai-aq qalt-qult etip ómirge qadam basqan en daladaǵy quralaidyń mamyrajai ómirin oirandaityn «qudirettiń kók iti» jaýyzdyń qaraý nietin beineleý arqyly oqyrmannyń janashyrlyq sezimin oiatyp, izgiliktiń dánin sebedi. Bálkim sońǵy jyldarda qaraqshylyqpen kiik aýlaýǵa shyǵyp tapadaitaltúste ań ornyna adam atyp, qoryqshylardy qorǵasyn oqqa bailai salatyn qanysherlik qoǵam aldynda ádebietimizdiń abyroiy álsireýden, poeziiany baǵalap oqymaýdan týǵan syrqat sananyń jemisi shyǵar?!
Kósheden keziktirdim bir buralqy,
Sonshalyq aianyshty muńly qalpy.
Kóńilim alai-dúlei bola qaldy,
Boranǵa ainalǵandai kúnniń arty.
Qabysqan qos búiiri úńireiip,
Tastaǵan itaiaqtai túbin oiyp.
Sekildi shúńet qasyq synap quiǵan,
Baiqustyń kózi ketken shúńireiip.
Qolyńa jaýtań-jaýtań telmeńdeidi,
Qýǵanǵa, zekigenge mán bermeidi.
Urydai tyǵyp ketken zaty qalǵan,
Kóringen kúresinge óńmeńdeidi.
Shynyn aitqanda bul óleńdi oqyǵanda álemdik ádebiettiń alyptary S.Týrgenev, A.Chehov, Djek London, S.Eseninderdiń, qazaq ádebietiniń marǵasqalary M.Áýezov, S.Shaimerdenov, M.Maǵaýinderdiń it týraly shyǵarmalary sanańa sap etip oralary anyq. Biraq aqynnyń jyrlap otyrǵany — nebári buralqy ittiń taǵdyry. Munda qańǵybas ittiń portreti asqan ustalyqpen, qazaqy boiaýmen músindeledi. Bas keiipker buralqy itti jany ashyp, úiine ákep, moinyna qarǵybaý taǵyp baqqanymen ol kóndige qoimaidy, kerisinshe kezbe, bostandyqty ańsap bulqynady: «Tamaǵyn toidyrsam da tynshymady, jaqpady jiptiń moinyn qyrshyǵany».
Mundai qańǵybas ittiń dalamyzda bolmaityny anyq. Bul qalada paida bolǵan súrkei kórinis. It ekesh ittiń iesiz qalyp betaldy qańǵyǵanyn ábes sanaityn kisilikti bas keiipker ony úiine ákep mápelep asyraýdy saýap sanap, jón kóredi. Aqyn sol arqyly adam túgil kóshedegi qańǵybas itke de jany ashityn qazaqtyń darqan minezin sýretteidi. Biraq qalanyń qańǵybas iti meiirimdi qojaiynǵa kóndige qoimaidy:
Sumdyqtai kórindi oǵan mundai shara,
Bosattym, kónbes tipti, júndei saba.
Óz basyn ózi surap alǵandai bop,
Búlkildep bara jatty bir beishara...
Buralqy it óziniń qalyptasqan, úirenshikti ádeti men súiekke sińdi minezinen ajyrai almaidy, «kón qatsa qalybyna keledi» deidi mundaidy. Biz itti de iesiz qańǵytpaǵan arda halyqtyń tuqymy edik, búgin it turmaq qaladaǵy kógenkóz jastarymyzǵa ie bolyp, baspanaly etip, eńbekpen qamti alyp otyrmyz ba? Álde olar da úiirinen adasqan qańǵybastyń kúiin keship, tentireýmen nápaqasyn taýyp, júgensiz qylyqtarǵa úiir bolyp, ýrbandanýdyń qurbanyna ainalyp júrgen joq pa? Áýeli olar aqylǵa qulaq asyp, aitqanǵa kónetin halde me? Mine, aqynnyń «Taǵdyr» dep ataǵan buralqy it týraly bir óleńin oqyǵan soń muńaiyp, neshe túrli taǵdyr men ǵadet-minez týraly eriksiz oiǵa shomatynymyz — aqynnyń shynaiy qalam qýatynyń qudiretinen.
Aqyn N.Aitulynyń poeziiasynyń altyn arqaýy, bas taqyryby — táýelsizdik, bostandyq, teńdik. Táýelsizdik jolynda qanshama surapyl shaiqastar bolǵanyn, ata-babalarymyz eli men jeriniń tutastyǵyn qasyq qany qalǵansha qaharmandyqpen qorǵap bizge amanat etkenin aqynnyń epopeialyq óriske kóterilgen poemalar shoǵyryna ózek bolǵan tarihi oqiǵalar sherýi rastaidy.
Basynan kóne tarih tómen quldap,
Taǵdyryn týǵan eldiń kelem jyrlap.
Ózegim talyp jetken, Táýelsizdik,
Ómirde ne bar eken senen qymbat!?
Qubylyp soqqan jeldei zaman neshe,
Qan keshti tolarsaqtan babam keshe.
Kún emes bodandyqta kórgen kúnim,
Tóbemnen altyn quisyn maǵan dese.
Azapty birge tartyp qalyń elmen,
Ah uryp atameken tebirengen.
Kók týdy kókke boilap jelbiregen,
Qazaqtyń armany joq kórip ólgen!
Jońǵar men quba qalmaq, otarshyl Resei, keshegi keńestik imperiia, keibir kórshiles halyqtar qazaq halqynyń baitaq atajurtyna suǵanaqtyq jasap, eldiń mamyrajai tynyshtyǵyn buzyp, ashkózdilikpen shabýyl jasaǵanymen oisyrai jeńilgeni aqynnyń jyr-dastanyna tamyzdyq bolǵan. Ol qazirgi qazaq poeziiasyn táýelsizdik úshin kúreste shahid bolǵan batyrlardyń aibyndy beinesimen tolyqtyrdy. Túptep kelgende, basqynshy imperiialardyń otarlaý saiasatyna túbegeili qarsy shyǵyp, elim dep eńiregen erlerdiń azattyq jolynda qurban bolǵanyn, búgingi qol jetkizgen táýelsizdik pen bostandyq ata-babanyń qyzyl qany, aq jaýlyqty analardyń adal teriniń óteýine kelgenin asa kórnekti sóz zergeri N.Aitulynyń búkil shyǵarmashylyq bolmysy men aqyndyq kelbeti qalyń oqyrmanǵa túisindirip, túsindirip tur deýge tolyq negiz bar.
Aqyn shyǵarmashylyǵynyń aýqymdy bir arnasy — onyń filosofiialyq tolǵanysy men lirikalyq tebirenisinen týǵan sózi men sazy jarasqan ánderi. N. Aituly — qazaq poeziiasynda án-óleń janryna shalqar shabytpen olja salyp, sony serpilis ákelgen qazynaly aqyn. Onyń «Án dombyra», «Saryarqa», «Dáýren-ai», «Dariǵa, dáýren»,«Qazaqtai el qaida» «Aihai, zaman», sekildi san alýan týyndylary halyqtyń súiip aitatyn tańdamaly ánderine ainalǵan.
Sonymen birge aqyn — aýdarma óneri salasynda ónimdi eńbek etken tárjima tarlany. Ol aýdarǵan áigili Álisher Naýaidyń «Eskendir qorǵany», «Láili-Májin» dastandary men «Ǵazaldary», orys halqynyń ejelgi qypshaqtarmen araqatynasynan tamyr tartqan kóne eposy «Igor joryǵy týraly jyr» ejelgi ádebiettiń kúmbiri men dúbirin búginge jalǵastyrǵan altyn kópirge ainaldy.
Ol túriktiń uly aqyny Júnis Emire, qytaidyń kóne dáýir aqyny Bo Tsziý, Libai, frantsýz aqyny D. Rodari, sondai-aq, M. Isakovskii, R. Kazakova, S. Mihalkov, S. Barýzdin, V. Berestov, T. Sydyqov, S. Jýsýev sekildi kóptegen aqyndardyń óleńderin ana tilimizde sóiletti.
Aqyn N.Aitulynyń aýdarǵan shyǵystyń jeti juldyzynyń biri — Álisher Naýaidyń «Eskendir qorǵany» men «Láili- Májin» dastany «Hamsa» (2019) degen atpen Halyqaralyq Túrki akademiiasy tarapynan jaryq kórip, ádebi muramyzdy ejelgi túrki poeziiasynyń názik naqysymen baiyta tústi.
Bul kitapqa «Alǵy sóz» jazǵan Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Q.K. Toqaev: «Álisher Naýaidyń «Hamsa» shyǵarmasynyń qazaq tilindegi kórnekti aqyn Nesipbek Aituly aýdarǵan qos dastany rýhaniiatqa qosylǵan baǵaly olja bolary anyq. Laiym, uly shaiyrdyń jaýhar jyrlary jas urpaqty otansúigishtik pen dostyqqa, adaldyq pen parasatqa baýli bersin!», — dep joǵary baǵa berdi.
Shyǵarmashylyǵy san-salaly aqynnyń qazaq balalar poeziiasyna qosqan qazynasy óz aldyna bir tóbe. Basqasyn bylai qoiǵanda, onyń «Báiterek» poemasy men balalarǵa arnaǵan óleńderi mektep oqýlyqtaryna kirgenin aitsaq ta jetkilikti.
Búginderi aqyndyq lapyldaǵan otty sezimi parasattyń tuńǵiyq iirimimen ushtasyp, lirikalyq tulǵasy ultynyń bolmys-bitimi,arda qadir-qasietimen etene qabysyp ketken ol aldyńǵy abyz aǵalarynyń izin basyp otany men memleketiniń múddesin qorǵap oi tolǵaityn qairatkerlik beleske kóterildi.
N.Aituly — qazirgi qazaq qoǵamynda qalyptasqan ózekti máseleler, ultymyzdyń bolashaǵy men búgingi kúnine áser etetin kókeikesti oqiǵalar týraly sergek pikir bildirip, shuǵyl oilaryn jariialap, halqynyń ar-namysyn joqtaityn erkin oily sanatker. Ana tili, ata dili, ulttyq qundylyqtar, ásirese rýhani ómirimizde tolǵaǵy jetken túitkildi dúnieler aqynnyń nazarynan eshqashan tys qalǵan emes. Onyń osy baǵyttaǵy maqalalary men suhbattary «Saraiymnan shyqqan sóz» (2014) degen atpen kólemdi jeke tom bolyp jaryqqa shyǵyp, oqyrmannyń qumartyp oqityn kitabyna ainalýy — sonyń bir dáleli.
Tulpar qalam iesiniń qatarlastary men áriptesteri, ádebiettanýshy ǵalymdar men qoǵam qairatkerleri ony «Bostandyq jyrynyń boz jorǵasy» (2017) dep ataýy, aqyn týraly zertteýlerdiń osy attas kitapta toptastyrylyp oqyrmanǵa jetýi azattyqtyń eleń-alańynan beri Alash jurtynyń tereń tarihyn tolqyta tolǵap, táýelsiz elimizdiń búgingi tynys-tirshiligin shabyttanyp jyrlaǵan jemisti týyndy iesi bolýyna berilgen shynaiy baǵa deýge ábden bolady.
Aqedil TOIShANULY,
aqyn, folklortanýshy ǵalym
