Qasymdaǵy jol serigim - Qaraýyldyń týmasy Náýbet aqsaqal da jan-jaqqa kózin júgirtip, osynaý ólkeniń tarihymen meni tanystyrýda.
«Mynaý Qasqabulaq degen shaǵyn aýyl. Osy jerde qazaqtyń bas aqyny Ibrahim dúniege kelgen. Al aldymyzda kórinip turǵan anaý qyrattyń eteginde Bórli degen aýylda Abaidy búkil álemge pash etken zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezovtiń kindik qany tamǵan ólke» -dedi.
Ásirese, Náýbet aqsaqal: «Sonaý asharshylyq jyldary, odan keiin Stalindik repressiia kezinde keń baitaq jerimiz qansha ult pen ulysqa meken boldy. Qushaqyn aiqara ashqan, baýyryna basqan, qazaqtai darhan el bar ma, shirkin» dep atamyz bir oqiǵany eske aldy.
«Jer aýdarylyp kelgen jurtqa qorǵan bolyp, bir úzim nandy bólisip, tonnyń ishki baýyndai qarasha úide bir otbasyndai ómir súrdik. Ózimiz kórshi turǵan nemis ultynyń ókilderi Iogannes, Eleonora Shenimandar Qaraýylǵa taǵdyrdyń tálkegimen 1941 jyly kelgen bolatyn.
Sol qiyn kezderi aýyl halqy qushaq jaia qarsy alyp, baýyrǵa basyp, pana boldy. Ol kezde osynda olardyń ne týysy, ne úii joq bolatyn. Biraq kórshi-mańai jinalyp bireýi úiin, bireýi tamaǵyn berdi. Eshkim basqa dinniń ókili nemese basqa eldiń azamatysyńdar dep alalamady. Baýyrlaryna jaqyn tartty. Qazaqtyń ádet-ǵuryptaryn, salt-dástúrlerin úiretti. Sóitip, aýylda ósip er jetip, taǵdyrlas jandar otbasyn quryp, urpaq órbitti. Aýylda Ivan atanyp ketken aqsaqal, jarymen birge ómir boiy jylqy baǵyp, mal sharýashylyǵyn damytýǵa úles qosqan. Ásirese bal tatyǵan qymyzdaryn kezekke turyp alýshy edik dep eske aldy» Náýbet aqsaqal.
Iogannes aqsaqal men Eleonora ájei ulyn uiaǵa, qyzyn qiiaǵa qondyryp, 10 balaǵa ómir silap, solardan 31 nemere, 19 shóbere súigen, baqytty jandar edi.
«Talai qýanyshtarynda birge boldyq. Qyzdaryn qazaqtyń salt-dástúrimen uzatyp, qudalaryna quiryq-baýyr asatyp, tós qaǵystyryp, ádep-ǵurpymyzǵa óte berik boldy. Qazir qyzdarynyń barlyǵy qazaq jigitterine turmysqa shyǵyp, bir áýlettiń kelini atanyp, ata-anasynan kórgen igi dástúrdi óz shańyraqtarynda jalǵastyrýda» dep, qazaq halqymen etene jaqyn aralasyp, sýdai sińisip ketken otbasy jaily aǵynan jaryldy.
90-shy jyldardyń bel ortasynda uldarynyń shaqyrtýymen tarihi otanyna kóship barǵan Iogannes aqsaqal men Eleonora ájei, týǵan jerinde kóp turaqtamady. Bes jyl ótpei jatyp, «elim, jurtym» dep Qaraýylǵa qaita oraldy.
Náýbet aqsaqal: «Qazaqstanǵa kelgeni jaily habardy alǵashqylardyń biri bolyp estidim. Qýanyshym qoinyma syimai týysymdai bolyp ketken eski dostarymdy kórýge asyǵyp, úilerine bardym.
«Germaniiaǵa úirene almai, ósip-óngen ortam, týǵan otynymdai bolyp ketken qazaq jerin, etene jaqyn aralasyp ketken aýyldastardy, sizderdi saǵynyp, qaita birjolata kóship kelýge sheshim qabyldadyq. Onyń ústine báibishemiz ekeýmiz qazaqtyń keń dalasyn, aýylymyzdy ańsap tura berdik, tura berdik.
Áli kúnge deiin Qazaqstannan barǵan biz siiaqty taǵdyrlas jandar, týyp-ósken ortasyn, aýylyn, tipti keibireýleri sol jerde qaldyrǵan tórt túlik maldaryn saǵyna eske alyp otyrady»- dep, jasaýraǵan kózin bir súrtip qoiyp, aǵynan jarylyp edi Iogannes qurdasym».
Aqsaqal baǵanadan beri suhbatqa aralaspai, tyńdap kele jatqan júrgizýshige kólikti toqtatýǵa belgi berdi. Dalaǵa shyǵyp, saf aýamen tynystap, keń baitaq dalamyzǵa bir kóz salyp, Náýbet ata «Iá, saiqal saiasattyń kesirinen týǵan jerinen pana tappaǵan jandar qanshama!» Onyń ústine jer sharyna tarydai shashylǵan qazaq balasyn qalai umyta qoiamyz? Táýelsizdik alǵannan keiin elimizge shet el asyp ketken qandastarymyz orala bastady.
Alaida qazaq jerin, óziniń týǵan elinen artyq kórip, arada jyldar salyp týyp ósken jerin ańsap kelgen Shenemandar otbasy siiaqty jandar neken-saiaq.
Germaniiaǵa keterde úi jaidy túgel satyp ketken qariialardy qaita oralǵanda da, óz aýyldastary ózekke teppedi. Kásipkerlerdiń biri aýdan ortalyǵynan úi satyp áperip jatsa, aýyldastary túgel qushaq jaia qarsy alyp, jyly yqylastaryn bildirip jatty. Mine qazaqtyń jomarttyǵy, keń peiildiligi, qamqorlyǵy» dep, qarańǵy túspei, Qaraýylǵa jetip alaiyq. Áli 70 shaqyrymdai bar» dep kólikke otyryp, Abai eline jol tarttyq.
Atamyzdyń Shenimandar otbasy jaily jol boiy aityp kele jatqan áńgimesi endi qyza túskendei boldy. Bul januianyń ómiri qazaq halqymen etene bailanysyp ketkenin shejireli qarttyń áńgimesinen aq uqtyq.
«Iogannes pen Eleonora toilardyń sánin keltirip, biri umyt bolyp bara jatqan dástúrli ánderimizdi shyrqasa, atamyz aq batasyn berip, kópshiliktiń syi- qurmetine bólenip júrgen abailyqtardyń qurmetteitin qariialarynyń qataryna edi. Qazaqtyń bai tilin sýdai aǵyzyp, ádet-ǵurypty da keiingi jas býyn ókilderine nasihattaýdan jalyqpaityn jandar bolatyn» dep qazaq pen nemis ultynyń dostyǵyndai bolyp ketken Shenimandardyń ómiri jaily baǵanadan beri syr shertip otyrǵan Náýbet aqsaqal kóz jasyna erik berip, tonnyń ishki baýyndai aralasqan qimas jandary jaily «Olardyń ǵumyry kópke úlgi-ónege. Sońǵy ret shańyraqtaryna baryp dám tatqanymda, «Endigi jerde óz Otanymyzdai bolyp ketken Qazaqstannan eshqaida attap ta baspaimyz» –dep edi qariialar.
Taǵdyrdyń jazýymen elimizge jer aýdarylyp, Abai elinde eńbek etip, sanaly urpaq tárbielep ósirgen, halyqtyń qurmetine bólengen Iogannes aqsaqal men Eleonora ájeige qazaq eliniń topyraǵy buiyrdy. Mine balam, ǵibratty jandardyń ónegeli ǵumyry osyndai» dep aqsaqal áńgimesin túiindedi. Kesh qaraia Qaraýylǵa bizde jettik. Náýbet atanyń jol boiy aitqan Shenemandar otbasy jaily oqiǵa talaiǵa deiin oiymnan ketpedi.
Tarihtyń tálkegimen Qazaq jerin pana tutyp, ózekke teppei, baýyryna basqan, qolyndaǵy baryn bergen qazaqtyń keń peiildigili men meiirimdiligin esh umytpai, aýyldastarymen etene jaqyn aralasyp, bir shańyraqtyń astynda ómir súrgen Eleonora Sheneman 2013jyly, joldasy Iogannes Sheneman 2014 jyly dúnieden ótti. Qaraýyldyqtar jaqyn bolyp ketken qimas jandardy áli kúnge deiin eske alady.
Qýanysh Rahmetollauly
Semei-Qaraýyl-Semei
