قاسىمداعى جول سەرٸگٸم - قاراۋىلدىڭ تۋماسى نەۋبەت اقساقال دا جان-جاققا كٶزٸن جٷگٸرتٸپ, وسىناۋ ٶلكەنٸڭ تاريحىمەن مەنٸ تانىستىرۋدا.
«مىناۋ قاسقابۇلاق دەگەن شاعىن اۋىل. وسى جەردە قازاقتىڭ باس اقىنى يبراھيم دٷنيەگە كەلگەن. ال الدىمىزدا كٶرٸنٸپ تۇرعان اناۋ قىراتتىڭ ەتەگٸندە بٶرلٸ دەگەن اۋىلدا ابايدى بٷكٸل ەلەمگە پاش ەتكەن زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ كٸندٸك قانى تامعان ٶلكە» -دەدٸ.
ەسٸرەسە, نەۋبەت اقساقال: «سوناۋ اشارشىلىق جىلدارى, ودان كەيٸن ستاليندٸك رەپرەسسييا كەزٸندە كەڭ بايتاق جەرٸمٸز قانشا ۇلت پەن ۇلىسقا مەكەن بولدى. قۇشاقىن ايقارا اشقان, باۋىرىنا باسقان, قازاقتاي دارحان ەل بار ما, شٸركٸن» دەپ اتامىز بٸر وقيعانى ەسكە الدى.
«جەر اۋدارىلىپ كەلگەن جۇرتقا قورعان بولىپ, بٸر ٷزٸم ناندى بٶلٸسٸپ, توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي قاراشا ٷيدە بٸر وتباسىنداي ٶمٸر سٷردٸك. ٶزٸمٸز كٶرشٸ تۇرعان نەمٸس ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ يوگاننەس, ەلەونورا شەنيماندار قاراۋىلعا تاعدىردىڭ تەلكەگٸمەن 1941 جىلى كەلگەن بولاتىن.
سول قيىن كەزدەرٸ اۋىل حالقى قۇشاق جايا قارسى الىپ, باۋىرعا باسىپ, پانا بولدى. ول كەزدە وسىندا ولاردىڭ نە تۋىسى, نە ٷيٸ جوق بولاتىن. بٸراق كٶرشٸ-ماڭاي جينالىپ بٸرەۋٸ ٷيٸن, بٸرەۋٸ تاماعىن بەردٸ. ەشكٸم باسقا دٸننٸڭ ٶكٸلٸ نەمەسە باسقا ەلدٸڭ ازاماتىسىڭدار دەپ الالامادى. باۋىرلارىنا جاقىن تارتتى. قازاقتىڭ ەدەت-عۇرىپتارىن, سالت-دەستٷرلەرٸن ٷيرەتتٸ. سٶيتٸپ, اۋىلدا ٶسٸپ ەر جەتٸپ, تاعدىرلاس جاندار وتباسىن قۇرىپ, ۇرپاق ٶربٸتتٸ. اۋىلدا يۆان اتانىپ كەتكەن اقساقال, جارىمەن بٸرگە ٶمٸر بويى جىلقى باعىپ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ٷلەس قوسقان. ەسٸرەسە بال تاتىعان قىمىزدارىن كەزەككە تۇرىپ الۋشى ەدٸك دەپ ەسكە الدى» نەۋبەت اقساقال.
يوگاننەس اقساقال مەن ەلەونورا ەجەي ۇلىن ۇياعا, قىزىن قيياعا قوندىرىپ, 10 بالاعا ٶمٸر سيلاپ, سولاردان 31 نەمەرە, 19 شٶبەرە سٷيگەن, باقىتتى جاندار ەدٸ.
«تالاي قۋانىشتارىندا بٸرگە بولدىق. قىزدارىن قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸمەن ۇزاتىپ, قۇدالارىنا قۇيرىق-باۋىر اساتىپ, تٶس قاعىستىرىپ, ەدەپ-عۇرپىمىزعا ٶتە بەرٸك بولدى. قازٸر قىزدارىنىڭ بارلىعى قازاق جٸگٸتتەرٸنە تۇرمىسقا شىعىپ, بٸر ەۋلەتتٸڭ كەلٸنٸ اتانىپ, اتا-اناسىنان كٶرگەن يگٸ دەستٷردٸ ٶز شاڭىراقتارىندا جالعاستىرۋدا» دەپ, قازاق حالقىمەن ەتەنە جاقىن ارالاسىپ, سۋداي سٸڭٸسٸپ كەتكەن وتباسى جايلى اعىنان جارىلدى.
90-شى جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا ۇلدارىنىڭ شاقىرتۋىمەن تاريحي وتانىنا كٶشٸپ بارعان يوگاننەس اقساقال مەن ەلەونورا ەجەي, تۋعان جەرٸندە كٶپ تۇراقتامادى. بەس جىل ٶتپەي جاتىپ, «ەلٸم, جۇرتىم» دەپ قاراۋىلعا قايتا ورالدى.
نەۋبەت اقساقال: «قازاقستانعا كەلگەنٸ جايلى حاباردى العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ ەستٸدٸم. قۋانىشىم قوينىما سىيماي تۋىسىمداي بولىپ كەتكەن ەسكٸ دوستارىمدى كٶرۋگە اسىعىپ, ٷيلەرٸنە باردىم.
«گەرمانيياعا ٷيرەنە الماي, ٶسٸپ-ٶنگەن ورتام, تۋعان وتىنىمداي بولىپ كەتكەن قازاق جەرٸن, ەتەنە جاقىن ارالاسىپ كەتكەن اۋىلداستاردى, سٸزدەردٸ ساعىنىپ, قايتا بٸرجولاتا كٶشٸپ كەلۋگە شەشٸم قابىلدادىق. ونىڭ ٷستٸنە بەيبٸشەمٸز ەكەۋمٸز قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن, اۋىلىمىزدى اڭساپ تۇرا بەردٸك, تۇرا بەردٸك.
ەلٸ كٷنگە دەيٸن قازاقستاننان بارعان بٸز سيياقتى تاعدىرلاس جاندار, تۋىپ-ٶسكەن ورتاسىن, اۋىلىن, تٸپتٸ كەيبٸرەۋلەرٸ سول جەردە قالدىرعان تٶرت تٷلٸك مالدارىن ساعىنا ەسكە الىپ وتىرادى»- دەپ, جاساۋراعان كٶزٸن بٸر سٷرتٸپ قويىپ, اعىنان جارىلىپ ەدٸ يوگاننەس قۇرداسىم».
اقساقال باعانادان بەرٸ سۇحباتقا ارالاسپاي, تىڭداپ كەلە جاتقان جٷرگٸزۋشٸگە كٶلٸكتٸ توقتاتۋعا بەلگٸ بەردٸ. دالاعا شىعىپ, ساف اۋامەن تىنىستاپ, كەڭ بايتاق دالامىزعا بٸر كٶز سالىپ, نەۋبەت اتا «يە, سايقال ساياساتتىڭ كەسٸرٸنەن تۋعان جەرٸنەن پانا تاپپاعان جاندار قانشاما!» ونىڭ ٷستٸنە جەر شارىنا تارىداي شاشىلعان قازاق بالاسىن قالاي ۇمىتا قويامىز? تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ەلٸمٸزگە شەت ەل اسىپ كەتكەن قانداستارىمىز ورالا باستادى.
الايدا قازاق جەرٸن, ٶزٸنٸڭ تۋعان ەلٸنەن ارتىق كٶرٸپ, ارادا جىلدار سالىپ تۋىپ ٶسكەن جەرٸن اڭساپ كەلگەن شەنەماندار وتباسى سيياقتى جاندار نەكەن-ساياق.
گەرمانيياعا كەتەردە ٷي جايدى تٷگەل ساتىپ كەتكەن قارييالاردى قايتا ورالعاندا دا, ٶز اۋىلداستارى ٶزەككە تەپپەدٸ. كەسٸپكەرلەردٸڭ بٸرٸ اۋدان ورتالىعىنان ٷي ساتىپ ەپەرٸپ جاتسا, اۋىلداستارى تٷگەل قۇشاق جايا قارسى الىپ, جىلى ىقىلاستارىن بٸلدٸرٸپ جاتتى. مٸنە قازاقتىڭ جومارتتىعى, كەڭ پەيٸلدٸلٸگٸ, قامقورلىعى» دەپ, قاراڭعى تٷسپەي, قاراۋىلعا جەتٸپ الايىق. ەلٸ 70 شاقىرىمداي بار» دەپ كٶلٸككە وتىرىپ, اباي ەلٸنە جول تارتتىق.
اتامىزدىڭ شەنيماندار وتباسى جايلى جول بويى ايتىپ كەلە جاتقان ەڭگٸمەسٸ ەندٸ قىزا تٷسكەندەي بولدى. بۇل جانۇيانىڭ ٶمٸرٸ قازاق حالقىمەن ەتەنە بايلانىسىپ كەتكەنٸن شەجٸرەلٸ قارتتىڭ ەڭگٸمەسٸنەن اق ۇقتىق.
«يوگاننەس پەن ەلەونورا تويلاردىڭ سەنٸن كەلتٸرٸپ, بٸرٸ ۇمىت بولىپ بارا جاتقان دەستٷرلٸ ەندەرٸمٸزدٸ شىرقاسا, اتامىز اق باتاسىن بەرٸپ, كٶپشٸلٸكتٸڭ سىي- قۇرمەتٸنە بٶلەنٸپ جٷرگەن ابايلىقتاردىڭ قۇرمەتتەيتٸن قارييالارىنىڭ قاتارىنا ەدٸ. قازاقتىڭ باي تٸلٸن سۋداي اعىزىپ, ەدەت-عۇرىپتى دا كەيٸنگٸ جاس بۋىن ٶكٸلدەرٸنە ناسيحاتتاۋدان جالىقپايتىن جاندار بولاتىن» دەپ قازاق پەن نەمٸس ۇلتىنىڭ دوستىعىنداي بولىپ كەتكەن شەنيمانداردىڭ ٶمٸرٸ جايلى باعانادان بەرٸ سىر شەرتٸپ وتىرعان نەۋبەت اقساقال كٶز جاسىنا ەرٸك بەرٸپ, توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي ارالاسقان قيماس جاندارى جايلى «ولاردىڭ عۇمىرى كٶپكە ٷلگٸ-ٶنەگە. سوڭعى رەت شاڭىراقتارىنا بارىپ دەم تاتقانىمدا, «ەندٸگٸ جەردە ٶز وتانىمىزداي بولىپ كەتكەن قازاقستاننان ەشقايدا اتتاپ تا باسپايمىز» –دەپ ەدٸ قارييالار.
تاعدىردىڭ جازۋىمەن ەلٸمٸزگە جەر اۋدارىلىپ, اباي ەلٸندە ەڭبەك ەتٸپ, سانالى ۇرپاق تەربيەلەپ ٶسٸرگەن, حالىقتىڭ قۇرمەتٸنە بٶلەنگەن يوگاننەس اقساقال مەن ەلەونورا ەجەيگە قازاق ەلٸنٸڭ توپىراعى بۇيىردى. مٸنە بالام, عيبراتتى جانداردىڭ ٶنەگەلٸ عۇمىرى وسىنداي» دەپ اقساقال ەڭگٸمەسٸن تٷيٸندەدٸ. كەش قارايا قاراۋىلعا بٸزدە جەتتٸك. نەۋبەت اتانىڭ جول بويى ايتقان شەنەماندار وتباسى جايلى وقيعا تالايعا دەيٸن ويىمنان كەتپەدٸ.
تاريحتىڭ تەلكەگٸمەن قازاق جەرٸن پانا تۇتىپ, ٶزەككە تەپپەي, باۋىرىنا باسقان, قولىنداعى بارىن بەرگەن قازاقتىڭ كەڭ پەيٸلدٸگٸلٸ مەن مەيٸرٸمدٸلٸگٸن ەش ۇمىتپاي, اۋىلداستارىمەن ەتەنە جاقىن ارالاسىپ, بٸر شاڭىراقتىڭ استىندا ٶمٸر سٷرگەن ەلەونورا شەنەمان 2013جىلى, جولداسى يوگاننەس شەنەمان 2014 جىلى دٷنيەدەن ٶتتٸ. قاراۋىلدىقتار جاقىن بولىپ كەتكەن قيماس جانداردى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەسكە الادى.
قۋانىش راحمەتوللاۇلى
سەمەي-قاراۋىل-سەمەي
