Konfýtsiidiń «Ózgergemeli zamanda ómir súrýden qudai saqtasyn» degen ataqty sózine qazaqtyń «Qubylǵan zamannyń kaharmany bola bilý kerek» degen tilegi belgili dárejede sáikes keledi. Degenmen, qazaqstandyqtar táýelsizdik alǵannan beri eń kúrdeli áleýmettik-ekonomikalyq synaqtar men túbegeili mádeni jáne saiasi ózgeristerge tap boldy. Bul ózgerister árbir qazaqstandyq azamatqa da, árbir qazaqstandyq otbasyǵa da áser etti.
Sońǵy onjyldyqta búkil álemde áleýmettik damýdy syni kózqarasta qabyldaý beleń alyp keledi, adamdar búgingi kúnge de, ótken kúnge de teris baǵa berip otyr. Jalpy alǵanda adamdar ómirdiń jaqsarǵany úshin úkimetterge alǵys bildirýge beiim emes, biraq kemshilikter úshin jaýapkershilikti úkimetke artady.
Saýalnamada respondentterden memlekettiń ekonomikalyq jetistikteri men onyń saiasatyn emes, óz otbasyndaǵy ózgeristerdi baǵalaýdy suradyq. Memlekettiń jahandyq mega-institýtynyń mikrokosmy retindegi otbasy onyń naqty keipin bildiredi.
Osy turǵydan alǵanda, halyqtyń otbasy deńgeiindegi ózgeristerdi baǵalaýy qoǵamnyń uzaq merzimdi perspektivada bolyp jatqan ózgeristerdi qalai túisinetinin jáne qabyldaitynyn túsinýge múmkindik beredi. 33 jyl ishinde óz otbasyndaǵy ózgeristerdi baǵalaý máselesi óte kúrdeli másele ekeni anyq, al osy ýaqyt aralyǵyndaǵy kóptegen otbasylardaǵy oqiǵalar ekiushty sipatta boldy.
Óńirlik monitoringte biz respondentterge 1991 jyldan beri otbasynda bolǵan ózgeristerdi, Táýelsizdiktiń basynan beri otbasyndaǵy ózgeristerdi bes baǵyt boiynsha baǵalaýdy suradyq:
– Jalpy ómir
– Turatyn qalasyndaǵy/aýylyndaǵy ómir
– Otbasylyq qatynastar
– Tabys
– Densaýlyq.
Málimetter kórsetkendei, qazaqstandyqtardyń tórtten úsh bóligi 33 jyl ishinde otbasynda bolǵan ózgeristerge oń baǵa beredi. Eń optimistik baǵa, birinshiden, jalpy ómirge; ekinshiden, otbasylyq tabystyń, sondai-aq turatyn qalasyndaǵy/aýylyndaǵy ómirdegi ózgerister. Bir qyzyǵy, kiristerdegi ózgerister eń jaqsy baǵalanady – respondentterdiń 17,2% «áldeqaida jaqsardy», 54,7% – «jaqsardy» dep atap ótti.
Qazaqstandyqtardyń besten bir bóligi 1991 jyldan beri otbasynda aitarlyqtai ózgerister bolǵan joq dep esepteidi.
Joǵarydaǵy sýrette kórinip turǵandai, pessimizm densaýlyqqa bailanysty ózgeristerdi baǵalaýda aiqyn kórinedi. Osylaisha, áielder erlermen salystyrǵanda densaýlyqty, otbasyn, qarym-qatynasty jáne jalpy ómirdi baǵalaýda kóbinese pessimistik oi bildirgen. Bilim deńgeii neǵurlym tómen bolǵan saiyn, bes saladaǵy jáne ásirese otbasyndaǵy ózgeristerge soǵurlym pessimistik baǵa beriledi. Qala turǵyndary aýyl turǵyndaryna qaraǵanda barlyq bes baǵyt boiynsha ózgeristerge pessimistik kózqaraspen qaraidy.
Sonymen, qazaqstandyqtardyń tórtten úshi 33 jyl ishinde otbasynda bolǵan ózgeristerdi oń baǵalaidy. Psihologiialyq jaǵdaiy jaqsy adamdardyń ómirdiń uzaq kezeńderinde bolyp jatqan oqiǵalardy optimistik turǵydan qabyldaýǵa jáne ómirdiń ártúrli salalaryndaǵy jalpylamalarǵa bailanysty senimdilik tanytatyn turaqty ómir retinde anyqtaýǵa beiimdiligi túsinikti. Ár adamnyń, áleýmettik toptyń jaqsylyq týraly, berekeli ómir týraly ózindik oilary bar. Áleýmettanýda adamnyń ál-aýqaty tabys deńgeiimen eń tyǵyz bailanysta dep esepteimiz, ál-aýqaty joǵary respondentter ony tómendetedi, al tabysy tómen adamdar asyra baǵalaýǵa beiim.
Eldegi ómir súrý deńgeii týraly resmi statistika ne deidi, qarap kóreiik. Halyqtyń aqshalai tabystary týraly málimetteri ómir súrý deńgeiin anyqtaityn negizgi faktor bolyp sanalady. Resmi statistikaǵa sáikes, sońǵy 23 jyldaǵy qazaqstandyqtardyń nominaldy jáne naqty aqshalai kiristeriniń dinamikasy ósý tendentsiiasymen sipattalady, bul grafikten kórinip tur. Aita ketetini, aqshalai kiris qurylymynda áleýmettik tólemderdiń mańyzynyń artqan.
Búgingi tańda búkil álemde damýdyń progressivti perspektivalaryna adamdardyń senimi retindegi qoǵamdyq optimizmge úlken qajettilik bar. Qoǵamnyń áleýmettik negizderin turaqtandyrý jáne qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasynyń artýy, qoǵamdaǵy áleýmettik kelisim men tártiptiń saqtalýy kóptegen faktorlarǵa bailanysty, munda iskerlik belsendilik resýrsy retindegi áleýmettik optimizm erekshe ról atqarady.
*Áleýmettanýlyq saýalnama 2024 jyldyń 11 mamyry men 22 maýsymy aralyǵynda QSZI tapsyrysy boiynsha júrgizildi. Irikteme kólemi 8000 respondentti quraidy. Saýalnamaǵa 17 oblys pen respýblikalyq mańyzy bar qalalardyń, Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń 18 jastan asqan respondentteri qatysty.
Aigúl Zabirova, QSZI bas ǵylymi qyzmetkeri, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory
