Qurmet QABYLǴAZY
Josparly ekonomikalyq qatynastar men ákimshil-ámirshil júieniń qazanynda qainap shyqqan “ónim” bola tura, Elbasynyń sol tusta liberaldy naryqtyq ekonomika úlgisine sonshalyq boi urýynyń qandai bir ideologiialyq, tárbielik nemese dástúrlik qainary bolǵandyǵyn búginderi bizder dáp basyp aita almaimyz. Bizdiń biletinimiz jáne kórgenimiz Elbasy naryq zańdylyqtaryna – sol bir “kórinbeitin qoldyń” barlyǵyn retteitindigine imandai sendi jáne el ekonomikasyn tyǵyryqtan shyǵarýdy sol “qolǵa” tapsyrdy da. Sonyń nátijesinde biz búgingi jetistikterge jettik: túbegeili naryqtyq ekonomika qurdyq; ishinara memlekettik strategiialyq salalardy sanamaǵanda, ekonomikanyń barlyq qoinaýy naryqtyq tásildermen retteledi; quqyqtyq bazalar tolyqtai naryqtyq qaǵidattarmen ázirlengen; el naryǵy álemdik integratsiianyń quramdas bólshegi; ekonomikadaǵy beimonopoliialyq sektordyń úlesi qarqyndy ósip keledi, olar jáne salyq,baǵa siiaqty naryq quraldarymen retteledi. Búginde elimiz ótken ǵasyrdyń 80-90 jyldaryndaǵy ''Aziia jolbarystarynan'' keiingi jańa kórkeiip kele jatqan elder leginde tur.
Qosh,endi jarmaqtyń ekinshi betine nazar salaiyq. Biz naryq zańdylyqtaryn ekonomikalyq ómirimizdiń baǵdar shamyna ainaldyrdyq, sonymen bir ýaqytta naryq zańdylyqtary iske qosylady eken, ekonomikanyń barlyq túitkilderin manaǵy ''kórinbeitin'' qol óz-ózinen rettep tastaidy dep túsindik, túsingen emes, solai sendik. Ári osy senimnen ainyǵan joqpyz, iaǵni ekonomikalyq romantizmge elitýmen kelemiz. Búginderi dóp kelip otyrǵan ekonomikalyq máselelerimizdiń ideialyq, teoriialyq qainary osynda jatyr.
Bizdiń quqyqtyq qujattarymyz, aitary joq, klassikalyq-liberaldy úlgide jazylǵan, onda jetilgen naryqtyq ekonomikanyń talaptary kórinis tapqan, Eýropa elderinde qandai bolsa, bizde de sondai. Áńgime, osy qujattardyń osy eldiń jaǵdaiymen, onyń mentalitetimen, tula ǵasyrdyń tórtten úsh bóligin josparly-ámirshil júiede ótkizgen eldiń psihologiialyq áleýetimen qabysýynyń qanshalyq dárejede ekendigi eskerilgen emes. Máseleniń máni, naryqqa sai zań bolsa boldy, bári de ''ok'' degen romantikada. Al osy zańdardy naqtyly ekonomikalyq ómirge engizýdiń iaǵni oǵan jumys istetýdiń tetikteriniń aiqyndalmaýy men qamtamasyz etilmeýi óz aldyna bólek áńgime
Burynǵy júieden bas tartyp, kapitalistik-naryqtyq júieni engizýdiń alǵysharty esebinde jekeshelendirýdiń qarastyrylǵany belgili. Keńester odaǵynyń qulaýynyń eń bultartpas sebebiniń ózi múliktiń halyqtyq menshikte, túptep kelgende, eshkimniń menshiginde bolmaǵandyǵynda jatyr. Biraq biz kópirdiń ekinshi basyna óte shyqtyq. Barlyǵy jeke menshikke berilse, menshik iesi sýbektileri naryq zańdylyqtary arqyly naryqtaǵy jáne búkil qoǵamdyq ómirdegi óz oryndaryn tabady jáne ózdiginen úilesimge kelip, yqpaldasyp ketedi dep sheshtik.
Jekeshelendirý men yryqtandyrýdyń ómirimizdi basqasha júielegendigi shyndyq, biraq romantikalyq yńǵaimen iske asqan jekeshelendirý týyndatqan stihiialyq beibereketsizdiktiń, áleýmettik ádiletsizdik pen úilesimsizdiktiń zardabyn qazir de kórip otyrmyz.
Ekonomikalyq romantizm bizdiń strategiialyq sheshimderimizge ǵana emes, ekonomikanyń barlyq salalary men sektorlaryndaǵy saiasatqa da salqynyn tigizdi. Mysaly, bank sektory. Qarjy naryǵyn kommertsiialyq bankterge tapsyrdyq, olar ózderine tiesili naryq quraldary arqyly, aitalyq, depozit-nesie mólsherlemeleri arqyly halyqtyń aqshasyn tartyp, ony belgili ústememen ekonomikanyń qajetsingen salalaryna baǵyttap otyrady, sóitip qarjy naryǵy tospadaǵy sý siiaqty óz ózin teńshep otyrady dedik. Nátijesi qazir halyqtyń kóz aldynda.
Tarihi qalyptasqan shikizattyq ekonomikadan bas tartyp, ekonomikanyń óńdeý salalaryn damytýǵa den qoidyq. Niet qalys.
Biraq, ekonomikamyzdyń irgeli salalary qaisylar, bizdiń basqalardan salystyrmaly artyqshylyǵymyz qai sektorda, kómeski basymdyqtarymyz qaida t.s. máselelerdi saralap almai turyp, ultandy aýylsharýashylyq áleýetimiz bola tura, osy baǵyttaǵy óńdeý tetikterin jetildirýdiń ornyna, Japoniiamen jarysyp jeńil avtomobil jasap kettik. Biz áli óńdeý ónerkásibi degen uǵymdy óz máninde túsine alǵan joqpyz, nemese óńdeýdi mashina jasaý dep túsinemiz
Halyqtyń narazylyǵyn qozǵaǵan jer máselesine de osyndai qiialdaý kesirin tigizdi. Jer ekonomikalyq resýrs retinde negizinde jekeshelendirýge bolatyn kapital. Biz máseleniń osy jaǵyn ǵana qarastyrdyq. Ol jekeniń qolyna berilse kútimge alynady, narqy baǵalanady, ónimdiligi de áldeqaida artady dedik, qysqasy resýrs sipatymen iesine, memleketke paida ákeletindigin nazarǵa ustadyq. Onyń qatardaǵy emes, erekshe, móraldyq, sezimdik, psihologiialyq mánge ie resýrs ekendigine mán bermedik. Elitip otyryp ai men kúnniń amanynda arandap qala jazdadyq.
