Ras, joǵarydaǵy jan shoshytarlyq tsifrdyń basym bóligi bizge Keńes dáýirinen qalǵan mura. Odaq tarap, qýatty óndiris oryndary jabylyp qalǵan soń, iesiz uńǵymalardan, shahtalar men kenishterden, áskeri-synaq aimaqtarynan qalǵan qaldyqtar el men jerdiń berekesin ketirip, ár óńirde jatyp qaldy. Degenmen, táýelsizdik alǵan kezeńnen beri qarai da óndiristik qaldyqtyń jinalýyna az úles qosqan joqpyz. Sebebi, 2020 jyly respýblikanyń 20 qalasy men eldi mekenderine júrgizilgen qadaǵalaý Óskemen, Ridder, Aqtaý, Aqtóbe, Atyraý, Almaty, Balqash, Astana qalalarynda atmosferalyq aýanyń lastanýy joǵarǵy deńgeige jetkenin kórsetken.
Elimizdiń jerasty qazba bailyǵyn igerýge kelgen sheteldik alpaýyt kompaniialardyń ekologiia zańdaryn oryndamaýynyń saldarynan tól tabiǵatymyzǵa aitarlyqtai zalal keltirgeni jasyryn emes.
Onyń ústine, bizdegi ekologiialyq daǵdarysqa himiia, munai, metallýrgiia jáne otyn ónerkásibiniń kóp mólsherde damýy da áser etip otyr.
Mysalǵa, sonaý 90-jyldardyń basynda aýaǵa jyl saiyn 6 mln tonna qaldyq tarasa, onyń 50 paiyzy jylý energiiasynan, 20 paiyzy karametaldan, 13 paiyzy tústi metaldan, 4 paiyzy munai-himiia óndirisinen shyqqan zattar.
Eger, taý-ken qazba bailyqtary óndirisiniń qaldyqtary Qaraǵandyda 29,4 paiyz, Shyǵys Qazaqstanda 25,7 paiyz, Qostanaida 17 paiyz, Pavlodarda 14,6 paiyz dep tirkelse, Qyzylorda, Atyraý, Batys Qazaqstan oblystary munai ónimderiniń qaldyǵymen lastanǵan óńirler retinde belgili.
Úkimet tarapynan jyl saiyn eskertý jasalyp, ekologtar dabyl qaǵyp kele jatsa da, óndiris qaldyqtaryn atmosferaǵa orynsyz shyǵarý isi azaimai tur.
Óitkeni, el bailyǵyn igerip jatqan kompaniialar qymbatqa túsetin bolǵandyqtan ekologiialyq taza ónim óndiretin tehnologiialardy satyp alýǵa attap baspaidy. Óndiris oryndarynyń qýattylyǵy, kóptigi jaǵynan respýblikada aldyńǵy orynda turǵan munaily ólkelerdiń ózinde tozyǵy jetken tehnikalar paidalanylýda.
Munaidyń jerge tógilip, aýaǵa artyq gazdyń shyǵýy da osydan. Osynyń saldarynan baryp, Batys Qazaqstan oblysynda munaidan lastanǵan jerdiń aýmaǵy 190 myń gektarǵa jetken. Mamandar sońǵy júz jylda Kaspii teńizindegi itbalyqtar sanynyń 90 paiyzǵa azaiǵanyn aityp júr.
Búginde teńiz aimaǵynan 1 474 lastaný núktesi anyqtalǵan. Mine, qart Kaspiide qalyptasqan ekologiialyq ahýaldyń kórsetkishi. Resmi málimetterge súiensek, respýblika boiynsha tabiǵatqa shyǵarylatyn ziiandy qaldyqtardyń 27 paiyzy "Qazaqmys" Korporatsiiasy" JShS men "ArselorMittal Temirtaý” AQ-na tiesili eken, onyń 18,5 paiyzy "Qazaqmystyń", 8,5 paiyzy "ArselorMittal Temirtaýdyń" qoqystary.
Ekolog-mamandardyń aitýynsha, jyl saiyn respýblikadaǵy sý qoimalaryna himiialyq qospalar men lastanǵan 6 mlrd tekshemetr aǵyn sý quiylyp, 3 mln tonna ziiandy zattar aýa qabatyna sińedi. Ziiandy qaldyqtardyń kólemine salsaq, ekinshi orynda energetika óndirisi tur.
Óitkeni, el aýmaǵynda jinalǵan qaldyqtardyń 1,5 mlrd tonnasy bir ǵana Ekibastuz GRES-ine tiesili. Tipti, Almaty qalasynyń ózinde ornalasqan energiia kózderinen jylyna 50 myń tonnadan astam ziiandy zattar shyǵady.
Búginde, damyǵan memleketter D.I. Mendeleevtiń «Himiiada qaldyqtar bolmaidy, tek qana qoldanylmaǵan shikizat bolady» degen qaǵidasyn ustanyp ónerkásip oryndaryndaǵy kereksiz zattar men qaladan shyǵatyn qoqystardyń ózin qundy shikizat kózi retinde qarastyryp, ony igilikke jaratyp otyrǵany belgili.
Oǵan dálel shetelde qaldyqtardy óńdeitin kásiporyndardyń qarqyndy damýy. Mysaly, AQSh-ta óndiris qaldyqtarynyń 33 paiyzy qaita óńdeledi eken. Jáne bul kórsetkish álemde jyl ótken saiyn óse túsýde.
Desek te, bizdiń elimizde qazirgi kezeńdegi ǵylym men tehnikanyń damý deńgeiine sáikes ábden jetildirilgen tehnologiianyń joqtyǵyna bailanysty, olardy óńdep qajetti ónimder alý ázirshe jolǵa qoiylmai tur.
Keibir qaldyqtardyń iske jaratylmai bekerge jatýy — kompaniialardyń ony orta kásiporyndardyń qaita óńdeýine bergisi kelmeitindigimen de bailanysty. Osyǵan orai Úkimet jer asty qazba bailyǵyn paidalanyp otyrǵan kompaniialardyń kelisimshartty oryndamaǵandarynan ken oryndaryn qaitaryp alyp, ózge tiimdi jumys isteitinderge, iaǵni, qazaqstandyq úles deńgeiin saqtaý, qaita óńdeý isimen ainalysyp, ekologiia zanyn oryndaityndarǵa berýdi qarastyrýda.
