EAEO kelisimderiniń arqasynda oǵan qatysýshy elderdiń azamattary osy irgeli uiym elderiniń kez kelgeninde «zeinetaqy eksporty týraly kelisim» boiynsha zeinetaqy alý múmkindigine ie boldy, meditsinalyq jáne farmatsevtikalyq salany qospaǵanda, joǵary bilim týraly diplomdy rastaýdyń qajeti joq.
Resmi derekterge sáikes, EAEO 100 myńǵa jýyq Qazaqstan azamatyna Reseide jumys isteýge múmkindik beredi, beiresmi derekter boiynsha bul kórsetkish bes ese kóp. Resei Federatsiiasynda oqityn stýdentterdiń sany boiynsha Qazaqstan TMD elderi arasynda rekordtyq kórsetkishke ie – 80 myń adam.
Eýraziialyq odaq óziniń úlken jiyntyq naryǵymen elderge ekonomikanyń naqty sektoryn damytýǵa jol ashatyn únemdi óndiris qurýǵa yqpal etedi. Kompaniialar tek óz naryqtarynda jumys istep qana qoimai, tehnikalyq reglamentterdi tirkeý men birizdendirýdiń qarapaiym algoritmderiniń arqasynda EAEO elderine deiin keńeie alady.
Buǵan tildik kedergilerdiń joqtyǵyn, tutynýshynyń mentaliteti men ádetindegi ortaqtyqty qosyńyz. Iaǵni, uiymǵa múshe elder bir-birin jaqsy túsinedi, ulttar jalpy mádenietimen, rýhaniiatymen, ádep-ǵurpymen tanys.
Osylaisha, kompaniialar óz ónimderi men qyzmetterin jyljytý úshin tamasha naryqtarǵa ie bolady. Barlyq maǵynada bizdiń biznesmender úshin EAEO naryǵyna shyǵý Eýropa nemese Aziia naryǵyna kirýden birneshe ese ońai.
EAEO naryqtarymyzdy syrtqy óndirýshiden qorǵaidy, bul bizdiń kompaniialarǵa buryn-sońdy bolmaǵan yntalandyrýlar men preferentsiialar alýǵa múmkindik beredi. Eýropanyń, AQSh-tyń jáne basqa elderdiń naryqtary dál osylai qorǵalǵan, bul - qalypty tájiribe.
EAEO tómen logistikalyq shyǵyndar men biryńǵai kedendik baj salyǵy arqasynda qarapaiym azamattarǵa uiymǵa múshe elderden azyq-túlik ónimderiniń úlken assortimentin arzan baǵamen ala alady. Osy sekildi faktorlardyń barlyǵy EAEO taýar ainalymynyń jalpy ósýine áser etpei qoimady.
Eýraziialyq damý bankiniń (EADB) málimetinshe, 2022 jyly odaq elderiniń ózara taýar ainalymy rekordtyq kórsetkishke - 80,6 milliard dollarǵa jetti, Armeniia, Belarýs, Qazaqstan jáne Qyrǵyzstan taýarlarynyń eksporty aitarlyqtai ósti.
EAEO elderiniń ekonomikalyq ósýine kútpegen jerden Resei Federatsiiasyna qarsy salynǵan sanktsiialar yqpal etti. EAEO zańnamasy sinhrondalǵan jáne reseilik kásiporyndar óz qýattaryn Qazaqstanǵa tiimdi túrde berýde, bul eldiń ónerkásiptik sektorynyń damýyna septigin tigizetini sózsiz.
Eýropalyq qaita qurý jáne damý bankiniń (EQDB) «Aimaqtyq ekonomikalyq perspektivalar» esebinde bul qarjy institýtynyń sarapshylary boljamǵa qaramastan, 2022 jyldyń esepti kezeńinde Qazaqstannyń ekonomikalyq ósimi 3,4 paiyzdy quraǵanyna tań qaldy. Budan burynǵy boljam 2 paiyzdyń tóńireginde bolatyn.
Qazaqstannyń ekonomikasynyń ósýine munai eksporty ǵana emes, elimizdiń bank sektoryna Resei men Belarýs elderinen jańa klientterdiń kelýi de sebep bolǵanyn atap ótken jón. Qazaqstan ekonomikasynyń 2022 jyly Batys úshin kútpegen tabysynyń taǵy bir quramdas bóligi – Reseige kompiýterler, turmystyq tehnika men elektronika, avtobólshekter, elektr jáne elektrondy komponentterdi reeksporttaý esebinen tabystyń artýynan dep bilý kerek.
EAEO arqasynda Qazaqstan Reseige qarsy salynǵan sanktsiialardan keremet paida kóre alady. Eń aldymen, taýar ainalymyn ártaraptandyrý úshin elimizge asa mańyzdy bolyp tabylatyn shikizattyq emes eksporttyń ósýine bailanysty. Qazaqstannan úshinshi elderge taýarlyq emes eksport 2022 jyly 24,8 paiyzǵa ósip, 18,9 mlrd dollardy qurady. Qazaqstan Respýblikasynyń óńdelgen taýarlardyń negizgi eksporttaýshy elderi Qytai, Ózbekstan, Túrkiia jáne Niderlandy bolyp tabylady. Endi EAEO aiasynda úshinshi eldermen saýda týraly kelisim ratifikatsiialanǵannan keiin bul kórsetkish 10 paiyzǵa artýy múmkin.
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyldyń aiaǵynda diplomatiialyq missiialardyń basshylarymen kezdesýde aitqandai, qazirgi jahandyq daǵdarystar Qazaqstannyń shikizattyq emes ónimder eksportyn ulǵaitý josparyna kedergi emes. Byltyrǵy kúzde ótken Qazaqstan men Reseidiń XVIII óńiraralyq yntymaqtastyǵy forýmynda sóilegen sózinde ol halyqaralyq uiymdar men integratsiialyq birlestikter, onyń ishinde UQShU-nyń EAEO-men aimaqtyq qaýipsizdik baǵytyndaǵy ózara is-qimylyn qamtamasyz etýge eleýli úles qosatynyn aitty.
Qazirgi tańda EAEO elderiniń integratsiialyq ekonomikalyq protsesteri qarqyn alýda. Máselen, Qazaqstan Parlamenti 2023 jyly EAEO aiasynda saýdadaǵy tehnikalyq kedergilerdi alyp tastaityn úshinshi eldermen saýda týraly kelisimdi bekitti. Bul da saýda operatsiialarynyń sany men kóleminiń artýyna yqpal etedi.
Qazaqstandyq saiasattanýshy Nikolai Kýzmin EAEO perspektivalary, odaqty EAEO+ formatyna keńeitý múmkindigi týraly redaktorlardyń suraqtaryna bylai dep jaýap beredi: «EAEO bolashaǵy syrtqy jáne ishki faktorlarmen bailanysty. Ishki faktorlar – múshe elderdiń jańa syn-qaterlerdi birlesip jeńý, jahandyq naryqtardaǵy ózgergen erejeler jaǵdaiynda yntymaqtasý, AQSh pen onyń serikteriniń sanktsiialardy saqtaýyn baqylaý».
Nátijelerdi qorytyndylaityn bolsaq, ótken jyly aqpan aiynyń basynda Almatyda ótken Úkimetaralyq keńes otyrysynda barlyq elderdegi ekonomikalyq jaǵdai turaqty, ózara saýda artyp kele jatqanyn kórsetti. Onyń ústine, bul ósimge Reseige qarsy sanktsiialar da úlken yqpal etýde. Sondai-aq Reseidiń kóptegen elder úshin ekonomikalyq seriktes retinde tartymdylyǵy artqanyn atap ótýge bolady.
Bul jerde, árine, AQSh-pen qarsylasýda Reseidi ashyq qoldaityn Qytaidyń ustanymy erekshe mańyzdy, sondai-aq Úndistan úshin Ortalyq Aziiadaǵy qatysýyn keńeitý mindeti ózekti bolyp qala beredi. «Shyǵys-Batys», iaǵni Qytaidan Eýropaǵa jáne «Soltústik-Ońtústik», iaǵni Úndistannan (Mýmbai) Reseige (Sankt-Peterbýrg) deiingi halyqaralyq kólik dálizderiniń de mańyzy artyp keledi. Tipti, odaqqa kirmeitin aimaq elderi de EAEO-da bar normalar men erejelerge negizdelgen birlesken jobalardy júzege asyrýǵa múddeli.
EAEO men Qytai arasyndaǵy kelisim negizinen shekteýshi bolyp tabylatynyn umytpaý qajet, bir kezderi ol EAEO naryǵyn qytailyq ónimderden qorǵaý úshin qabyldanǵan bolatyn. Degenmen, qazir osy kelisim aiasynda temirjol tasymaly salasyndaǵy yntymaqtastyqty tereńdetý boiynsha shemalar ázirlenýde. Birshama ýaqyt buryn tiisti jol kartasyna qol qoiyldy.
Iran men EAEO qańtar aiynda erkin saýda týraly kelisimge qol qoiǵany bar. Bul Túrkiia, Grýziia, Ázerbaijan kiretin EAEO-men yntymaqtastyq erejelerin jeńildetýdiń alǵashqy qadamy bolsa kerek. Sonymen qatar, Irannyń EAEO+1 erkin saýda aimaǵyn qurý tájiribesi basqa eldermen qandai da bir úlgilik kelisimdi ázirleýge tirek bola alady.
Árine, Vetnammen erkin saýda kelisimi 2015 jyldan beri kúshinde, biraq Iranmen yntymaqtastyq tek taýarǵa ǵana qatysty emes, bul, eń aldymen, kólik-logistikalyq infraqurylym.
Qazaqstanǵa keletin bolsaq, bizdiń Syrtqy ister ministrimiz Muhtar Tileýberdi AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Entoni Blinkenmen birlesken baspasóz brifinginde atap ótkendei, Astananyń ekonomikalyq saiasaty EAEO-qa qatysýmen anyqtalady jáne Qazaqstan bul qatysýdan bas tartpaq emes.
Tutastai alǵanda bizdiń ekonomikamyz úshin jáne jekelegen qazaqstandyq kompaniialar úshin (ásirese, tehnologiialyq jaǵynan eń ozyq kompaniialar úshin) EAEO Reseige qarsy sanktsiialar jaǵdaiynda ósýdiń jańa múmkindikterin ashty.
