Eýraziialyq damý banki (EADB) Eýraziia aimaǵynda biryńǵai kólik jelisin qurý ideiasyn ilgeriletýde. Banktiń 2024 jylǵy esebine sáikes, kólik dálizderin Batys – Shyǵys jáne Soltústik – Ońtústik baǵyttarynda biriktirý úlken ekonomikalyq nátije beredi. Bul júieniń negizgi elementi infraqurylymdy damytý bolyp tabylady. Infraqurylymnyń damý barysyn baǵalaý úshin bank Eýraziialyq kólik karkasynyń (ETK) Observatoriiasyn qurdy. Bul platforma kólik dálizderi boiyndaǵy jobalardyń derekqoryn jáne olardyń ornalasqan jerin kórsetetin geoaqparattyq júieni qamtidy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
"Eýraziia elderine tiimdi ári arzan kólik bailanystary kerek. Ásirese, Soltústik – Ońtústik baǵyty boiynsha kólik bailanysyn jaqsartý Ońtústik Aziia men Parsy shyǵanaǵy elderimen saýdany jandandyrady. Eýraziialyq kólik karkasynyń Observatoriiasy Eýraziianyń kólik bailanysyn arttyrýdaǵy investitsiialyq qajettilikterdi baǵalaý men josparlardy úilestirýge arnalǵan tiimdi analitikalyq qural bolmaq. Ol kólik salasyndaǵy jaǵdaidy baqylap qana qoimai, aimaq elderi men halyqaralyq qarjy institýttarynyń jobalardy júzege asyrýdaǵy birlesken áreketterin úilestirýge múmkindik beredi", – deidi EADB Basqarma tóraǵasynyń orynbasary, bas ekonomist Evgenii Vinokýrov.
Observatoriia qamtityn 13 el qatarynda Ázerbaijan, Armeniia, Aýǵanstan, Belarýs, Grýziia, Iran, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Mońǵoliia, Resei, Tájikstan, Túrkimenstan jáne Ózbekstan da bar. Jobalar týraly derekter ashyq kózderden, iaǵni ulttyq jáne halyqaralyq kólik damý baǵdarlamalarynan, baspasóz habarlamalarynan, saraptamalyq baǵalaýlardan alynady. Observatoriiada jobalardyń ataýy, sipattamasy, júzege asyrylatyn eli, kólik dálizi, kólik túri, investitsiia kólemi, qarjylandyrý kózderi, iske asyrý merzimi, qazirgi mártebesi jáne memlekettik-jekemenshik áriptestik (MJÁ) belgileri týraly tolyq aqparat beriledi.
2025 jylǵy 1 shildedegi jaǵdai boiynsha, Observatoriiada jalpy somasy 234 mlrd dollar bolatyn Eýraziialyq kólik karkasynyń (ETK) 325 jobasy tirkelgen. Jobalardyń 51%-dan astamy avtojol salasyna tiesili. Elder bólinisinde eń iri 10 jobanyń jeteýi Reseide júzege asýda. Osyǵan bailanysty Soltústik eýraziialyq dálizdi damytý eń kóp kapital jumsalatyn baǵyt bolyp otyr. Bul maqsatqa shamamen 78 mlrd dollar qajet, ol jalpy investitsiianyń úshten birinen asady.
Jalpy Eýraziialyq aimaqtaǵy jobalardyń 60%-dan astamy iske asyrylý barysynda. 13%-y jobalyq qujat ázirleý satysynda bolsa, 27%-y talqylaný nemese josparlaý kezeńinde.
Ortalyq Aziia elderine baǵyttalǵan investitsiianyń kólemi jalpy ETK investitsiialarynyń 22%-yn quraidy. Qazirgi kezde óńirde jalpy somasy 53 mlrd dollarǵa jýyqtaityn 90 joba josparlanyp nemese júzege asyrylyp jatyr. Bul somanyń shamamen 44%-y Qazaqstannyń jobalaryna tiesili.
Qujatta Ortalyq Aziiadaǵy investitsiialardyń úshten eki bóligi magistraldy avtojoldar jelisin damytýǵa baǵyttalǵany aitylǵan. Bul óńirdegi saýda men halyqaralyq tasymaldardyń artýy úshin sapaly avtokólik infraqurylymyna degen joǵary suranysty kórsetedi.
Ortalyq Aziiadaǵy eń iri 10 joba óńirdegi investitsiianyń 58%-yn quraidy. Olardyń ishinde Qytai – Qyrǵyzstan – Ózbekstan temirjol magistrali, Ózbekstandaǵy Tashkent – Ándijan avtomagistrali, Qazaqstandaǵy "Ortalyq – Batys" jyldamdyq avtomagistrali, Túrkimenstandaǵy Ashhabad – Túrkimenabad jáne Serahs – Mary – Serhetabat avtomagistraldary sekildi iri jobalar bar.
Qujatta investitsiialyq múmkindikter shekteýli jaǵdaida jobalardy basymdyq boiynsha irikteý mańyzdy ekeni atap ótilgen. Aýǵanstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Mońǵoliia jáne Armeniia syndy bes elde kólik dálizderin damytýǵa jumsalatyn shyǵyndar olardyń JIÓ-men salystyrǵanda da edáýir joǵary bolyp otyr.
Osyǵan bailanysty halyqaralyq damý bankteri men basqa da qarjy institýttary basym jobalardy anyqtaýǵa jáne qarjylandyrýǵa tehnikalyq qoldaý kórsete alady. Bul, ásirese teńizge shyǵa almaityn, taýly elder men damý jaǵdailary erekshe memleketter úshin asa mańyzdy.
"ETK damýynyń 325 jobasynyń 113-ine jeke biznes qatysýy qarastyrylǵan (olardyń jartysy – logistika men qoima salasynda). 17 joba MJÁ qaǵidaty boiynsha júzege asyrylýda nemese asyrylýy múmkin. Onyń ishinde keminde eki joba transshekaralyq MJÁ qaǵidatymen iske aspaq. Olar – Qytai – Qyrǵyzstan – Ózbekstan temirjol dálizi men Trans-Aýǵan temirjol dálizi. Halyqaralyq damý bankteri men jeke investorlar úshin tartymdy jobalardyń sanyn arttyrý óńirdegi kólik salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýdyń mańyzdy baǵytyna ainalýda", delingen qujatta.
Buǵan deiin Memleket basshysynyń Teńizge shyǵar joly joq damýshy elderge arnalǵan Birikken Ulttar Uiymynyń úshinshi konferentsiiasynda sóz sóilegenin jazǵanbyz. Óz sózinde Qasym-Jomart Toqaev: "Biz Orta dáliz jáne "Soltústik – Ońtústik" baǵdary boiyndaǵy kólik joldary men tranzit infraqurylymyn damytýǵa basa mán beremiz. Túpki maqsatymyz – temir joldyń, avtokólik joldarynyń, sondai-aq aviatsiia men logistika ortalyqtarynyń birtutas jelisin qurý. Bul Qazaqstannyń Eýraziialyq tranzit haby retindegi pozitsiiasyn nyǵaitady. Qazirgi kezde Aziia men Eýropa arasyndaǵy qurlyq arqyly tasymaldanatyn júktiń 85 paiyzǵa jýyǵy elimiz arqyly ótedi. Biz sondai-aq tsifrlandyrýǵa investitsiia quiyp jatyrmyz. Astana qalasynda AlemAI jasandy intellekt ortalyǵy quryldy. Jýyrda sýperkompiýter iske qosyldy. Ǵylymi yntymaqtastyqqa árdaiym ashyqpyz. Seriktesterimizdi qatarymyzǵa qosylýǵa shaqyramyz", – dedi.
