E. Maralbaiuly: «Otandas-el» otan úshin qyzmet etedi»

– Erkintai Maralbaiuly, sońǵy kezderi «Otandas-el» respýblikalyq qoǵamdyq birlestiginiń jumysy jandana bastaǵanyn baiqadyq. Estýimizshe, bul birlestik 2009 jyly qurylǵan eken. «Otandas-el» naqty qandai jumysty qolǵa alýdy kózdep otyr?

– «Otandas-el» respýblikalyq qoǵamdyq birlestigi týraly aitpas buryn, sózdi aldymen Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵyn jáne birlestikti qurýǵa uitqy bolǵan Muqan Mamythan aǵamyzdan bastaǵan durys bolar. Ózderińiz bilesiz, qaýymdastyq tóraǵasy jazýshy, qoǵam qairatkeri Qaldarbek Naimanbaev bolatyn. Al Muqan aǵamyz sol Qalekeńniń qasynda, qaýymdastyqta qyzmet atqardy. Ol – qazaq kóshiniń bir qarqyndap turǵan kezi edi ǵoi, alystan kelgen aǵaiyndy atajurtyna ornalastyrýda qaýymdastyqtyń atqarǵan jumysy ushan-teńiz.

Jýyrda qaýymdastyqtyń 20 jyldyǵyna orai shyǵarylǵan «Qazaq kóshi – qazaqtyń qaýymdasýy» degen shejire kitapty aqtaryp shyqtym. Qaldarbek Naimanbaevtyń kezinde Úkimet deńgeiinde bekitilgen qaýymdastyqtyń arnaiy baǵdarlamasy bolypty. Onyń syrtynda, qaýymdastyq kóshi-qonǵa bailanysty jumystardyń jai qatysýshysy emes, uitqysy, uiymdastyrýshysy, kerek bolsa, retteýshisi retinde alǵy shepte júripti. Kóshi-qon saiasatymen bailanysy bar barlyq ministrlikpen tyǵyz bailanysta bolypty jáne olarǵa sózin ótkize bilgen. Alystaǵy barlyq aǵaiynǵa qatysty mádeni sharalardyń joǵary deńgeide ótýine, onyń dúbiriniń alys-jaqyn sheteldegi bar qazaqqa jetýine baryn salǵan. Mysaly, aqiyq aqyn Tańjaryq Joldyulynyń 100 jyldyǵy... Elge álde neshe márte kontserttik baǵdarlamalarmen qandas ónerpazdardan uiymdasqan delegatsiialar shaqyrypty. Sosyn qaýymdastyq qasynan ashylǵan baspadan shyqqa kitaptardyń sapasyn aityńyz...

2005 jyly Qalekeń dúnie saldy. Muqan Mamythan aǵamyz qaýymdastyq tóraǵasynyń jańa orynbasary Talǵat Mamashevtyń keńesshisi, qaýymdastyq qasynan ashylǵan «Meken» biznes ortalyǵynyń atqarýshy direktory bolyp, jumysyn jalǵastyrady. Biraq 3-4 jyldan soń, ol jumystan ketip, 2009 jyly osy «Otandas-El» respýblikalyq qoǵamdyq birlestigin qurǵan eken.

Mine, sodan beri de segiz jyl óte shyǵypty. Bul aralyqta kóshi-qon saiasatynda kúrdeli ózgerister boldy. Tipti, kósh toqtap qalýǵa deiin barǵan kezderdiń kýási boldyq. Sondai bir qiyn shaqta jekelegen tulǵalar bolmasa, qandastarymyz esebinen qurylǵan bir de bir qoǵamdyq uiym ún shyǵara almadyq. Bir «Otandas-el» ǵana emes, barlyq uiym sýyrylyp shyǵyp, ashyq pikir bildirýge jaraǵan joq. Tek, birdi-jar azamattar shyǵyp, qatań qabyldanyp ketken «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańynyń qalpyna kelýine yqpal etti.

Endi sizdiń «Birlestik naqty qandai jumysty qolǵa alýdy kózdep otyr?» degen suraǵyńyzǵa kelsek, qazir, Qudaiǵa shúkir, Elbasymyzdyń arqasynda kóshi-qon zańy óz ornyna keldi. Saiabyrlap qalǵan kósh qaita jandandy. Degenmen, burynǵydai aǵylyp jatqan joq. Zańnamalardaǵy túbegeili ózgeristerdi kóship kelgen aǵaiyn jetik túsinip jatpaǵany belgili. Atqarýshy bilikte de túsinbestikterdiń bolyp jatqanyn jasyrýǵa kelmeidi. Sondai-aq, kóship kelýshiler men qonys aýdarýshylardy Úkimettiń arnaiy belgilengen jeti oblysqa kóshirý saiasatynyń da mańyzy óte zor ekenin bireý bilse, bireý bilmeidi. Bul saiasat qandastarymyzǵa tipti paidaly. Táýelsizdikten beri Otanymyzǵa alys-jaqyn shetelden ultqa kerek qanshama mamandar men qairatker tulǵalar oraldy. Solardyń bári óz deńgeiinde baǵalanyp, Otanynan marapatyn alǵan joq. Onyń ústine, sheteldegi bes million qazaqtyń taǵdyry qyl ústinde turǵany anaý. Tipti, Elbasymyzdyń bastamasymen elimizde álemdik deńgeidegi jobalar ótip jatyr, tyń bastamalar kóterilip jatyr, sondai tarihi kezeńde, qýanyshty sátti quttyqtap, qoldap, eldigimizdi kórsetetin, yqylasymyzdy bildiretin, rahmet aitatyn jónimiz bar ǵoi... Osy sekildi tolyp jatqan jumystardy bir-eki kisiniń moinyna artyp qoiyp, qarap otyrý jaraspaidy. Biz arǵy betten oralǵan bir top jigit sonyń bárin oilasa kele, osy sharýalardyń bir shetinen shyǵaiyq, bilik pen halyqtyń arasyna dáneker bolaiyq, qandastarymyzdyń ótinish-talabyn bilikke jetkizeiik degen maqsatpen, jańa bir uiym qurǵymyz keldi. Oida joqta Muqan Mamytqan aǵamyz kezdesip, «Daiyn turǵan birlestikti qaita jandandyraiyq ta!» dedi. Biz Muqańmen qýana-qýana kelistik. Osylaisha jumys júrgize bastadyq.

– Birlestikte qansha múshe bar?

– Jiyrmadan astam múshemiz bar. Jumystyń barlyq aýyrtpalyǵyn óz moiyndaryna alǵan negizgi top 9 adamnan turady. Ótkede «Nur Otan» partiiasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary M. Qul-Muhammedtiń atyna jazǵan hatymyzda da aittyq, Birlestik músheleriniń qai-qaisysy da bireýden birdeme dámetetin, ataq pen abyroi qýǵan jigitter emes. Báriniń munda óz tirshiligi, kúnkóris kózi bar. Onyń syrtynda, ol jigitterdiń bári arǵy bette oqyǵan, jaýapty qyzmetter atqarǵan. Mysaly, birlestiktiń qurýshysy, zańdy tóraǵasy Muqan Mamythan aǵamyz týraly aitar bolsaq, ol kisi – birinshiden, belgili qalamger-jazýshy, zertteýshi. Ekinshiden, Qytaida Ile qazaq avtonomiialy oblystyq jer qatynastary basqarmasynyń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵan. Atajurtqa oralǵan soń, Qazaqstannyń saiasi ómirine belsene aralasty. Joǵaryda aittym ǵoi, Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynda jumys istedi dep. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrliginiń kóshi-qon komitetiniń tóraǵasy Habylsaiat Ábishev bolyp turǵan kezde Muqan Mamythanulynyń komitettiń Qytai baǵytyndaǵy qyzmetine qolǵabys etkenin de aita ketken jón shyǵar. Eki elde birdei dúrkirep ótken Tańjaryq aqynnyń 100 jyldyǵynyń memleket deńgeiinde ótýine yqpal etken kisi – osy Muqan aǵa. Tipti, Qaldarbek Naimanbaevtyń qasynda júrip, Almatydaǵy qaýymdastyq úiiniń irge tasynyń qalanýyna, qarjy tapshy kezde qaltaly azamattardan qarjy jiyp, osy kúngi kórgenińizdei kórkem ǵimaratqa ainalýyna zor eńbek etkeni taǵy bar. Bir sózben aitqanda, Muqan aǵa úlken qoǵam qairatkeri.

Birlestik tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine sailanǵan Nurbosyn Ysqaq jáne bir múshemiz Juban Oralbai degen eki azamat bar. Ekeýi de Ile qazaq avtonomiialy oblystyq partiia komitetiniń organy «Ile» gazetinde qyzmet etken. Ekeýi de ysylǵan jýrnalist. Ózim bolsam, birlestiktiń atqarýshy tóraǵasymyn. Ile oblystyq kadrler basqarý mekemesinde basshylyq qyzmette bolǵam. Hatshymyz Janbolat Qurman da aqyn. Osynda kelip, JOO-nan bilim aldy. Ol da arǵy bette Ile aimaqtyq ýáli mekemesinde qyzmet etken azamat. Sosyn, Shyńjań ýniversitetin qyzyl diplommen tamamdaǵan, Shynjań ǵylym akademiiasynda jemisti eńbek etken, Qazaqstanǵa kelip himiia ǵylymynan birinshi bolyp orys tilinde kandidattyq qorǵaǵan Raiys Áripjan aǵamyzdy múshelikke ózimiz attai qalap shaqyryp aldyq. Rekeń bizdiń ortamyzda óte bilimdi, bedeldi tulǵa. Muqatai Abdolla aǵamyz Qytai qazaqtaryna tanymal tis dárigeri. Ol kásibin osynda da órkendetip jatyr. Taǵy bir belsendi múshemiz Turǵanjan Kahap. Ol Shyńjań ólkelik ólshem birlikterdi standarttaý mekemesinde qyzmet etken, osynda kelgen soń oqyp, Almatydaǵy Qazaq agrarlyq ulttyq ýniversetettiń magistratýrasyn bitirip aldy. Nurturǵan Nurdanbek degen bilimdi de, kishipeiil azamat bar. Arǵy bette esimi ustazdyqpen tanylǵan. Elge kelgen soń óz kásibin bastap, ortasyna syily azamatqa ainaldy. Erkin Sársenbai bolsa, militsiia bolǵan. Ózi bilimdi otbasynda ósken ziialy azamat. Joǵary jalaqysy bar qyzmetin tastap elge keldi.

Qysqasy, bul jigitterdiń bári Qytaida joǵary bilim alyp, qyzmet atqarýmen birge naryqtyq ekonomikanyń qyry men syryna qanyqqan. Elge kelgen soń, Muqan aǵadan basqasy derlik kásipkerlikpen ainalysty. Qazir báriniń jaǵdaiy jaqsy. Birlestiktiń jumysyn dóńgeletip áketýge qarymy da, qaýqary da jetedi.

Osy jerde taǵy bir esimdi erekshelep aita ketkim kelip otyr. Ol – Aýyt Muqibek. Aýytty ózińiz de jaqsy bilesiz. Sońǵy bes-alty jyldyń kóleminde tek qana kóshi-qon saiasatymen ainalysyp keledi. Hat jazyp, kóshtiń qiyn taǵdyryn Elbasyna deiin jetkizdi. Májilistegi jumys tobynyń quramynda bolyp, «Kóshi-qon» zańynyń aitarlyqtai tolyqtyrylýyna, ózgerýine yqpal etti. Sóite júrip, ózi de zańger bolyp ketti. Elbasynyń kóshi-qon saiasatyn qazaq biliginiń qaperine salýda, júrek túkpirine tereń ornatýda Aýyttai eńbek etken eshim joq bizde. Qytaidan kelgen qandastarymyzdyń turaqty tirkeýge turýyna eń bir qyrsyq kedergi – «Sottylyq týraly» anyqtama edi, alysyp júrip, onyń da kúshin joidy, Demek, Aýyt Muqibek bul kúnde ózimiz baǵalai almai júrgenimiz bolmasa, qazaq kóshiniń eń bir janashyryna, tizginustaryna ainaldy. Qysqasy, «kóshi-qon» zańynyń 2013 jylǵy toqyraýynan bastap, qazirgi kemeldengen tusyna deiin ol jigit bir saǵat damyldaǵan joq, Elbasy saiasatyn jan-tánimen qoldap keledi...

Jasyratyny joq, «Otandas-el» RQB-yn qaita jandandyrý kezinde biz birden Aýyt Muqibekke súiendik. Ol bizdi qýana-qýana qoldady. Bizge «Birlestikterińizdiń ekonomikalyq jaǵynda jumysym joq, al saiasi, aqparat, bailanys jaǵyna, ózimizdiń bilikpen jumys isteý jaǵyna kómekteýge daiynmyn!» dedi. Osylaisha jumysty bastap kettik. «Otandas-el» RQB-niń birden jurt nazaryn aýdarýy, eldiń bizge eliktep shyǵa kelýi sodan. Biz qazir Aýyt Muqibekke «Bizdiń Birlestikke kel!» dep, qolqa salyp jatyrmyz. Eger ol jigit kelisim berip jatsa, teń tóraǵanyń biri etip alamyz, bir-birimizdi qoldap, qýattap jumys istemekpiz. Qarjysyn birlestik atynan tólep, ony arnaiy zań mamandyǵy boiynsha oqytsaq degen de oidamyz. Qudai qalasa, bolashaqta birge jumys atqarsaq degen úlken josparlarymyz bar...

– «Bolashaqta budan úlken josparlarymyz bar» dep jatyrsyz. Árine, josparsyz jumys – bos áýre-sarsańǵa uryndyrady. Keide qoǵamdyq uiymdardyń ustanymy biliktiń keibir saiasatymen kelispei qalýy da múmkin. Bul – azamattyq qoǵamnyń tabiǵatyna jat emes jaǵdai. Jalpy, «Otandas-el» RQB-niń ustanymy, jumys baǵyty qalai bolady?

– Durys suraq qoiyp otyrsyz. Jasyratyn eshteńesi joq, «Otandas-el» RQB Elbasymyz jolǵa qoiǵan kóshi-qon saiasatynyń shýaǵynda atajurtyna oralǵan jigitter jaǵynan qurylyp otyr. Aldaǵy atqaraiyn dep otyrǵan jumysy da sol kóshi-qonnyń tóńireginde bolmaq. Demek, otan úshin qyzmet etýdi kózdeimiz. «Kelispeý» qaidan shyǵady? Ádiletsizdik pen Zańnyń durys qabyldanbaýynan! Bul jaǵynan kelgende, qazirgi tańda bilikpen biz kelispeitin dáneńe joq. Joǵaryda aittyq qoi, «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańy biz armandaǵandai bolyp qabyldandy. Kedergiler joiyldy. Mine, eki jylǵa taiady, atqarylý ústinde. Tek sol zań men qaýly-buiryqtardyń óz deńgeiinde atqarylýy ǵana qaldy. Bizdiń jumys – sony qadaǵalaý, oryndalmai jatqan jerin bilikke jetkizý, máseleni sheshý. Qalai jetkizemiz? Qalai sheshemiz?

Men jańa ózińizben osy suhbatqa otyrǵanda sózdi Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynan tegin bastaǵam joq. Biyl 23 maýsymda Astanada ótken Dúniejúzi qazaqtarynyń V quryltaiynda Elbasy «Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń keńsesin Almatydan Astanaǵa kóshiretin ýaqyt keldi. Ol basshylardyń janynda bolýy kerek» dei kelip, aldaǵy ýaqytta qurylatyn «Otandastar» qory Dúniejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵymen birlesip, otandastarǵa jan-jaqty qoldaý men kómek kórsetý is-sharalaryn anyqtap, keshendi baǵdarlama ázirleýi kerektigin atap aitty. Ózińiz bilesiz, sol quryltaida qaýymdastyqqa jańa basshylar sailandy. Zaýytbek Turysbekov myrzanyń óte yqpaldy, isker, diplomat tulǵa ekenin búkil qazaq biledi. Daý joq, endi bul uiym jańa zamanǵa sai josparly, aýqymdy jumys atqarady. Biz sol Dúniejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵymen Muqan Mamythan aǵamyzdan bastalǵan selbestikti qaita jańǵyrtýdy oilastyryp, soǵan talpynyp jatyrmyz. Usynystar tústi, kelissózder bastalyp ketti. Sóitip, qaýymdastyq arqyly kóshi-qon máseleleri jónindegi usynys-ótinishterimizdi ákimdikterge, ministrlikterge, úkimetke jetkizip otyrsaq deimiz. Sol maqsatta jumys jasaý úshin uiym múshelerimen jinalys ta ashtyq.

Sondai-aq, «Nur Otan» partiiasynyń búgingi tańda atqaryp otyrǵan aýqymdy jumystaryna halyq riza. Sońǵy jyldary róshi-qonnyń kóp máselesi osy ,as partiia arqyly sheshilip jatyr. Qazaqstan halyqtarynyń assambleiasy da yqpaldy uiym. Onyń ústine bul úsh uiymnyń da tóraǵasy Elbasynyń ózi. Bizdiń ilegeli otyrǵan pushpaǵymyz da sol Elbasynyń kóshi-qon saiasaty jáne ony qoldaý. Endeshe, eń birinshi kezekte osy úsh uiymǵa súienemiz degen oidamyz. «Nur Otan» partiiasymen qazirdiń ózinde bailanys ornatyp, qodaý taba bastadyq. Jibergen ótinishterimizdi partiia muqiiat qarap, quzyrly oryndarǵa jiberip, tiisti jaýaptar alyp berýde. Jýyrda ǵana Almaty oblysy Eńbekpen qamtý basqarmasynyń shaqyrýymen Pavlodar oblysy men Shyǵys Qazaqstan oblysy Eńbekpen qamtý basqarmasynyń ókilderi Almaty oblysyna kelip ketti. Aýdan, aýyl ákimderi bastaǵan toptyń qatysýymen «Eńbek kúshin tartý» jobasy aiasynda uiymdastyrylǵan basqosýǵa shetelden kelgen aǵaiyndar kóp jinaldy. Soltústikke kóshkisi keletin otbasylardyń ótinishin «Nur Otan» partiiasy arqyly «Otandas-el» RQB usynǵan bolatyn.

Qysqasy, zaman talabyna sai, ózderińiz sekildi bedeldi aqparat quraldaryna súiene otyryp, Qazaq kóshine qatysy bar Ishki ister, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Syrtqy ister, Ádilet, Densaýlyq saqtaý, Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrlikteriniń bárimen jumys isteý kerek bizge.

– Sońǵy ailarda Qytaidaǵy qazaqtarǵa túrli qysym jasalyp jatqany jaiynda aqparat jii jariialanyp jatyr. Qazaqtardyń pasporttaryn jinap alǵany týraly birneshe márte aityldy. Osy másele tóńireginde Qytaidan arnaiy delegatsiia da kelip ketti. Elimizdegi QHR-nyń elshiliginde sol delegatsiiamen ótken basqosýlarda sizderdiń de tóbelerińiz kórinip qaldy...

– Qytai bizdiń kórshimiz. Ózimiz sol eldiń qarmaǵyndaǵy qazaq jerinde týyp óstik. Týysqandarymyz sonda turyp jatyr. Shettegi qazaqtyń qomaqty bóligi sonda qalyp otyr. Sońǵy kezdegi jaǵdai qiyndap ketti. Ondaǵy qandastarymyz sońǵy qyryq jylda bolmaǵan qysymdy bastan keshirip jatyr.

Jalpy ózińiz bilesiz, Ata zań boiynsha syrtqy saiasatty Prezident júrgizedi. Qudaiǵa shúkir, Elbasymyz Nursultan Ábishuly bul jaǵynan Qazaqstandy kelisim men dostyqtyń altyn uiasyna ainaldyrdy.

Azamat bolǵan soń, bir sebi tiip qala ma dep QHR-nyń osyndaǵy elshiliginde ótken basqosýlarǵa barǵanymyz ras. Qytaidan delegatsiia kelipti dese, biz kádimgidei úmittenip, alashaqpyn bolyp júriptik. Julqynyp jaryssózge shyqtyq, jazyp aparǵan ótinishterimizdi qoldaryna ustattyq. Tipti Pekinge baryp keldik... Biraq shyndyǵyn aitsam, ázirge oń sheshilgen eshteńe joq. Qarap otyrsaq, sonyń bári bos sóz, bos dalaqtaý boldy. Birdeńe istegensip, kúibeńdegenińmen, halyqty aldai almaisyń ǵoi, jurt bárin kórip otyr. Qytai biligi Shyńjańdaǵy qazaq máselesin Qazaqstadaǵy qytai elshiliginde eki-úsh qoǵamdyq uiym men bir top qazaqty jiyp alyp, sheshkeli kelipti dese, aityńyzshy, aqylǵa syia ma!? Sol kezdesýlerden keiin jurt bizdi kúlkige ainaldyra bastady. Qytai memlekettik Muǵajyrlar uiymynyń qazaq máselesin sheshkisi kelse, Qazaqstanda nesi bar? Shyńjańǵa barmai ma?! Odan qala berdi, tipti kúiinip bara jatsa, Qazaqstannyń quzyrly oryndarymen sóilespei me?!

Esińizde bolsa, Astanada ótken Dúniejúzi qazaqtarynyń V quryltaiynda osy máseleni kótergen Ómirhan Altynǵa Elbasy «Búgin Qytaimen qazaq eliniń qarym-qatynasy óte jaqyn. Úlken túsinistikte. Ol jerdegi Sintszianda bolǵan neshe túrli jaǵdailar bar. Terrorizm de, separatizm de bar. Biraq ta qazaqtarǵa jasalyp jatyr degen qiianat meniń qulaǵyma kelgen joq. Bar bolsa, elshilik arqyly bilip, Syrtqy ister ministrligi arqyly oǵan biz tiisti kóńil aýdaratyn bolamyz», – degen joq pa?!

Demek, bul másele elshilik pen qoǵamdyq birlestikterdiń kezdesýimen, «kelissózimen» bitpeidi. «Úi ishinen úi tigip» jelpildegennen góri biz Qytaidaǵy qandastarymyzdyń máselesin naqtyly faktilermen QR Syrtqy ister ministrligine saýatty etip jetkize bilsek, ol máseleniń Elbasy nazaryna usynylary sózsiz. Sóitip, kórshi, dos eki el basshylarynyń kezekti kezdesýinde bul túiin ortaǵa túsedi, sheshilip qalady degen senimdemiz. Odan basqa mehanizm joq. Biz osyǵan toqtadyq.

Aldaǵy jerde «Otandas-el» RQB-in shetel elshilikteri jinalysqa, qonaqqa shaqyrǵan jaǵdaida, tek qonaq retinde baryp, teń dárejede sóilesip, ótinishterin aitýy múmkin. Biraq eki el arasynda bolatyn saiasi jumysqa eshqashan aralaspaidy. Eshbir elshiliktiń osyndaǵy ókili de, qolǵanaty da bolmaidy. Esesine ózimiz kásipker bolǵandyqtan, shetel kásipkerlerimen saýda-sattyq bailanysty kúsheitýge kúsh shyǵaramyz.

– Suhbatyńyzǵa kóp rahmet!

Suhbattasqan T. ÓSKENBAI