Immýnitetti saqtaýdyń mańyzdylyǵy tek aýyryp, em izdegende ǵana eske túsip jatatyny ótirik emes. Ásirese kún sýytqanda aǵzadaǵy immýndyq júie tómendep, sonyń saldarynan sýyq tigennen paida bolatyn aýrýlar jiilep ketedi. «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaityn jol izde» degen halyq ishinde támsilge súiensek, birden dári-dármekke júginbei, aldymen aǵzadaǵy aýrýǵa qarsy qorǵanysh qabiletin qataityp, immýndyq júieni kúsheitý qajet ekenin eskere bermeimiz. Al immýnitetti kúsheitýdiń mańyzdy joly - durys jáne paidaly tamaqtaný. Osy másele jóninde biz durys tamaqtaný eksperti, nýtritsolog, tehnika ǵylymdarynyń magistri, «Senimen bolashaq» RQB sarapshysy Erkejan Maratqyzymen áńgimelesken edik.
- Adam aǵzasyndaǵy immýndyq júieniń qýat-kúshi tómendegende aǵza túrli infektsiiany birden ilip alýǵa beiim keledi. Ásirese qazirgidei, kúz mezgilinde aǵza erekshe qoldaýdy qajet etedi, - dep bastady áńgimesin kásibi maman. - Immýnitet degen sózdiń ózi – deneniń qarsylasý qabileti degendi bildiredi. Iaǵni immýnitet qalypty deńgeide bolsa ol aǵzaǵa engen bógde jasýshalardy, infektsiialar men virýstardy beitaraptandyryp, sodan keiin joiyp jiberedi. Bir sózben aitqanda, immýnitet – bizdiń ishtegi armiiamyz. Al adamnyń immýniteti qalai saqtalady? Ol paidaly uiqynyń, dene belsendiliginiń jáne durys tamaqtanýdyń arqasynda saqtalady.
– Iaǵni qazaqta «As – adamnyń arqaýy» dep tegin aitylmasa kerek. Jalpy durys tamaqtaný degenimiz ne, tarqatyp aityp berseńiz?
– Adam densaýlyǵynyń mańyzdy faktory - durys tamaqtaný. Tamaqtaný sandyq jáne sapalyq turǵydan da múmkindiginshe paidaly bolýy qajet. Durys tamaqtaný degenimiz kúndelikti tutynatyn taǵamdy tepe-teń etip paidalaný, aǵzańyzǵa qajetti qorektik zattardy jetkilikti mólsherde tutyný. Aǵzamyzdyń kúndelikti talap etetin bazalyq muqtajyn jabý, qajetti makro, mikronýtrientterdi alý. Mysaly, kúndelikti taǵam ratsionyna ne kirý kerek, aqýyzdyń, kómirsýlardyń, mailardyń jáne jasýnyqtyń mólsheri qansha bolýy kerek degen syndy máseleni ajyratyp alǵan jón.Biraq sol astyń ózin qajetine, syrqatyna jáne jas ereksheligine qarai mólsherlep tutyný kerektigin de esten shyǵarmaý kerek.
– Iaǵni tamaq jeýge de saýattylyqpen qaraý kerek deisiz ǵoi?
– Óte durys aitasyz. Aldymen ne úshin tamaqtanamyz, sony bilýimiz kerek? Ókinishke orai, qazirgi damyǵan zamanda biz asty tábetimiz bolmasa da jeý kerekpiz degen táýeldilikke túsip qalǵanbyz, tamaq ishý erejesine kóńil aýdarmaimyz. Eshqandai rejimsiz, qajettiliksiz qoldanylady. Bir sózben aitqanda, kópshiligi tamaqtaný - qaryn toidyrý dep qaraidy. Osyndai qatelikterden, sapasyz tamaq jeýdiń saldarynan qanshama aýrýlar kóbeiip jatyr, tipti ol aýrýlar jasaryp ta bara jatyr. Eki jastyń birine kelmei asqazany aýyryp júrgen jastar kóp. Kishkene sábidiń ózinde ótinde tas bar dep jatyr. «Aýrý- astan» dep qazaq tekten tekke aityp ketken joq. Toksinderge, himikattarǵa toly tamaqtardy, tez daiyndalatyn fasfýdtardy qoldaný arqyly kei aýrýlardy ózimiz qoldan týdyryp jatqan jaiymyz bar. Sondyqtan, durys tamaqtanýdy bir rettik júie dep qaramai, ony qalypty jolǵa qoia bilý árbir adamnyń sanalylyǵy jáne óz aǵzasyna degen jaýapkershiligi dep aitýǵa bolady. Iaǵni ómirińizdi jaqsartý óz qolyńyzda degen sóz.
– Durys tamaqtanýdy qolǵa alǵan kezde qandai keńesterdi eskergen jón?
– Basty ereje – aǵzany kúizeliske túsirip almaý. Sebebi, osy ýaqytqa deiin basqasha tamaqtanyp júrgen adam birden kaloriiany azaitsa, aǵzasy qinalyp qalady. Sondyqtan durys tamaqtanýdy bastaǵanda ziiandy tamaqtardy paidaly ónimdermen birtindep aýystyrý arqyly kóshý kerek. Mysaly, qýyrylǵan tamaqtardan bas tartyp, onyń ornyna býǵa jáne sýǵa pisken tamaqtardy tańdańyz. Sýdy qajetti mólsherde paidalaný da durys tamaqtanýdyń birden bir joly. Sý tepe- teńdigin saqtaý, as qorytý jumysyna ǵana emes, sonymen qatar sulýlyqqa, teri qurylymyna paidasy mol. Jáne bir aita keterligi tańǵy asqa nemquraily qaramaý kerek. Kópshilik tańǵy asqa jetkilikti ýaqyt bóle bermeidi. Tańǵy as ishpeý úshin «úlgermeimin», «onyń ornyna uiyqtap alaiyn», «tań atpai tamaq batpaidy, tábetim joq» jáne t.b. syltaýlardy aitady, nemese júrdim-bardym birnárseni jei salyp shyǵyp ketedi. Bul durys emes. «Tańǵy asty tastama, túski asty toiyp ish, keshki asqa qarama» degen halyq danalyǵy bar emes pe? Kúnimizdiń berekeli, energiiaǵa tolý bolyp ótýi tańǵy asqa tikelei bailanysty ekenin umytpaǵanymyz jón.
– Maman retinde aityńyzshy, tańǵy asqa ne jeý kerek?
– Tańǵy astyń ratsionynda kúni boiy aǵzaǵa kúsh-qýat beretin qorektik zattar molynan bolýy kerek. Túngi uiqyda aǵza demalyp, qalpyna kelýi úshin kóp resýrsyn jumsaidy. Sol ketken energiianyń ornyn biz tańǵy aspen toltyrýymyz kerek. Aldymen uiqydan turǵanda mindetti túrde jyly sý ishken durys. Bul asqazan, ishek joldary men qan ainalymyn iske qosady. Sý jumys isteý úshin qimyldaý kerek. Eskeretin jait, sýdy asyqpai, urttap ishken durys. 30-40 minýttan soń baryp tańǵy as ishý kerek. Tańǵy asqa sút qosylatyn júgeri úlpekterin nemese jeńil býterbrod qabyldaý durys emes. Sebebi, tańerteńgilik ýaqytta aqýyz, mai, kómirsýdyń sińirilýin retteitin fermentterdiń bóline qoimaýy áserinen, asqazanda mundai as túrleri durys qorytyla qoimaidy. Sonymen tańǵy asqa ne jeý kerek: janýar tekti aqýyz ónimderi (et, qus eti, balyq, súzbe, irimshik, jumyrtqa) jáne ósimdik tekti aqýyz ónimderi (burshaq tuqymdastary noqat, úrmeburshaq, jasymyq), sýbónimderden (baýyr, kókbaýyr, búirek, ókpe, júrek, til) daiyndalǵan pashtetter, jarma ónimderi (kúrdeli kómirsýlar) jáne mindetti túrde paidaly mai túrlerin (ghi maiy, sary mai 85%-ten joǵary, qaimaq, quiryq mai, záitún maiy) jeýge bolady. Tańǵy asty jańa pisken kókónistermen tolyqtyrý da densaýlyqqa ziian keltirmeidi.Olar dárýmenderdiń, mineraldardyń jáne mikroelementterdiń kúndelikti qunynyń bir bóligin alýǵa kómektesedi. Jańa syǵylǵan shyryndardy jasaýǵa bolady. Degenmen, asqazan-ishek joldaryn titirkendirmeý úshin tsitrýs jemisterin ash qarynǵa teris paidalanbaǵan durys. Qysqasy tańǵy asty tastamaý uiqydaǵy aǵzany oiatady; aǵzany glikogen zatymen baiytady; zat almasýdy belsendi etedi; kúni boiy boiyńyzǵa qýat syilaidy; mi men bulshyqettiń jumysyn jaqsartady. Kúnińizdiń qanshalyqty nátijeli bolatyny tańerteńgi tamaqtyń sapasy men mólsherine bailanysty.
– Sonymen, immýnitetimizdi kóterý úshin qalai durys tamaqtanamyz?
– Jalpy immýndyq júie tolyqqandy fiziologiialyq turǵyda jumys jasaý úshin bala da eresekte kún tártibin biologiialyq yrǵaqtylyqqa sai saqtaǵany jón. Oǵan sý rejimi, 7-8 saǵattyq uiqy, durys teńdestirilgen tamaqtaný, tamaq ishý erejesi, fizikalyq jattyǵýlar, taza aýada serýendeý, tabiǵat aiasynda bolý, kúizelisti boldyrmaý… Osy jaǵdailar eskerilgende ǵana immýnitetińiz jaqsy bolady. Qazir endi bar azyq-túlikti satyp alamyz. Alyp jatqan azyq-túliktiń quramyn mindetti túrde oqýymyz kerek. Biz baǵasyna qarap, arzan eken dep ala salamyz, baǵasyna emes aldymen sapasyna qaraýymyz kerek. Jaqsy taǵam arzan, qymbattan turmaidy, onyń quramyndaǵy paidaly zattardan turady. Sodan soń kúndelikti tutynatyn taǵamnan tuz ben qanttyń mólsherin shekteý qajet. Gazdalǵan sýsyndardy múldem ishpegen jón: olardyń quramynda qant mólsheri óte kóp. Onyń ornyna shóp shai men kókónis pen jemis-jidekterden jasalǵan shyryn ishińiz. Asqazan ishek qurylysynyń shyryshty qabatyn jaqsartý úshin sorpany , onyń ishinde súiekten jasalǵan sorpa óte jaqsy kómektesedi. Odan keiin maily taǵamdar jeý kerekpiz. Iaǵni durys mai tańdaýymyz kerek. Mailar adam ratsionyndaǵy negizgi qorektik zattardyń biri. Eger tamaq ratsionynda mai bolmasa, reprodýktivti fýnktsiia nasharlaidy, maida eritin A, E, D, K dárýmenderi aǵzaǵa tiisti deńgeide sińirilmeidi, ót qaby únemi turaqty jiyrylyp, ót bulaqtai aqpaidy, ókpede sýrfaktanttyń túzilýi (90% maidan turady) nasharlaidy.Sonymen qatar midyń qyzmeti úshin de mailar qajet. Mailar kúsh-qýat alýdyń qainar kózi . Qazir kóbi mai jesek semirip ketemiz degen jańsaq pikirde júredi. Alystan izdemei-aq, ata-babalarymyz tutynǵan jylqy,qoi,siyr etin jep, energetik emes ulttyq sýsyndarymyzǵa qaityp oralsaq,transjirlar emes tórt-túlikten alynǵan mailardy ratsionǵa qossaq paida tappasańyz,ziian shekpeitinińiz haq! Eger shamadan tys shydamsyzdanyp júikeńiz juqaryp júrse, oǵan qosa umytshaqtyq mazalasa aldyńyzdaǵy asqa da kóńil aýdaryńyz. Jalpy aitqanda tamaqtaný bolsyn, tárbie bolsyn jaýap izdesek barlyq dúnie ózimizdiń tamyrymyzda, túbimizde jatyr. Sondyqtan, urpaq densaýlyǵy - ult densaýlyǵy alańdatsa, tabiǵi, taza ónimderdi, paidalanyp tektiligimizdi arttyraiyq!
– Áńgimeńizge rahmet!
Merýert MÁÝLETQYZY,
birlestik jýrnalisi
