Қазақша Qazaqsha قازاقشا Русский
DALA INSIDE-qa ótý
Dala 360 Politica Vox Populi Dala Finance Shartarap Bile júrińiz! Referendým
Bilim Suhbat Zań men Tártip Aimaq Jumysshy jyly Aityldy – oryndaldy Bas taqyryp Saraptama Dál qazir Taza Qazaqstan AES: Referendým
DalaNews visual

Dýlat aǵa, kommýnisterdiń qandastardan qai jeri artyq?

Dalanews
Dýlat aǵa, kommýnisterdiń qandastardan qai jeri artyq?
Budan biraz buryn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevpen kezdesken Dýlat Isabekov «Sheteldegi qandastardyń básekege qabilettilerin ákeleiik» degen edi.

 

Kim jaman?


O basta qazaqtyń qabyrǵaly jazýshysynyń bulai degene sene almadyq. Biz biletin Dúkeń bulai demese kerek edi.  Táýelsizdik jyldary «álemge tarydai shashylǵan qazaqtardy elge shaqyrǵan Izrailden keiingi el – Qazaqstan» dep maqtanǵanymyzda kókiregimizge nan piserdei bolýshy edi. Endi kim jaman? Oralman jaman bolyp qalypty. Mundai úrdiske tez arada tosqaýyl qoiýymyz kerek.

Jaraidy, Dúkeń aitqandai shettegi qazaqtardyń arasynan básekege qabiletti aýzymen qus tistegen, tehnikanyń tilin biletin (ádebiet pen mádenietti eskepke almaǵanda) eń tańdaýly mamandardy elge ákeleiik. Sonda olar Qazaqstanda ne isteidi? Aramyzda júrgen bilikti oralmandarǵa mamandyǵyna sai jumys taýyp bere almai otyrǵanda, olardy elge ákelip, intellektýlaldi jumyssyzdardyń sanyn kóbeitip, qaitemiz? Bizdińshe, Dúkeń oilaǵandai tehnikanyń tilin biletin, báskekegi qabiletti qandastarymyz Qazaqstanǵa kelmeidi.

Olar óziniń qadirin biletin, mamandyǵyna sai jumys beretin Amerika men Eýropa elderine barǵandy jón sanaidy (árine, bul úshin olardy kinálaýǵa bolmaidy). Innovatsiialyq ekonomikany qur sózben qurǵan Qazaqstandy qaitsin, olar. Osy jaǵyn oilaǵan jan bar ma?

Aitalyq, Mońǵoliiada Parlament Tóraǵasynyń orynbasary, Úkimet tóraǵasynyń orynbasary bolǵan Zardyhan Qinaiatuly aǵamyz elge kelgende sol kisiniń tájiribesin bizdiń Úkimet qajetsindi me? Joq. Aǵamyz elge kelgen soń, ótken tarihymyzdy zerttep, Etnologiia jáne tarih institýtynda qatardyǵy ǵylymi qyzmetker bolyp, dúnieden ótti.

Eń durysy bizge qolynan is keletin qarapaiym oralmandardy elge tartqan jón. Elbasynyń álgi «Eńbek qoǵamyna 100 qadam» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa solar ikemdi. Al eldegi qazaqtardyń para alyp, toi toilap, bi bileýden qoly bosaǵan joq.

 

Bilesiz be?


Esimizge osydan 4-5 jyl bolǵan  oqiǵa túsip otyr. Bizdiń Almaty oblysy, Panfilov aýdanyna qarasty aýylymyzǵa bir oralman otbasyn aýyl ákimi kóshirip ákeldi. Ákimniń maqsaty oralmandardy aýylymyzǵa jersindirý emes, óziniń paiǵa alǵan jerine jumys istetip (árine aqysyn berip), sharýashylyǵyndaǵy jumysyn júieleý bolǵan-dy.

Ákim jeriniń qasynan syrttan kelgen qandasymyzǵa shaǵyn jer berip, soǵan kókónis ósirýin jáne óziniń egin-jaiyn qatar qaraýdy tapsyrdy. Qytaidan kelgen qandasymyz otbasymen ala jazdai bel jazbai eńbek etti. El qydyryp, ýaqytyn bosqa ótkizgen kezin kórmedik. Tynymsyz eńbeginiń arqasynda ákimge de, ózine de kól-kósir paida keltirgenin bizdiń aýyldyń áielderi jyr qylyp aitqany esimde.

Jaz shyqqanda qyzanaq, qiiaryn esek arbaǵa salyp, aýyl úidi aralap satyp biraz paida tapty. Olardyń bul áreketin jeńeshelerimiz synap ta tastady. Keibir shaipaý minezdi jeńeshelerimiz adal eńbegimen mal tapqan qandastarymyzdy «paidakúnem», «pysyq» dep sógip tastaǵany esimde. Biraq oralmandardy kúndegen sol jeńshelerimiz «kókónisi Járkenttegi uiǵyrlardikine qaraǵanda arzan eken» degende ne jylarymyzdy, ne kúlerimizdi bilmegen edik.

Eger sol shaipaý minezdi jeńeshelerimiz qatar sháilary (chernyi kassa) men ósek-áńgimelerin qysqartyp, bir mezgil esik aldynǵy topyraǵy tozań bolyp jatqan at shaptyrym jerine qyzanaq pen qiiar ekse, qys boiy azyq qylatyn as-kógin ózderi-aq qamdap alar edi. Biraq eńbekke qyry joq jeńshelerimiz (árine bári jalqaý dep aitýǵa bolmas) mundai mehanat-tirlikpen ainalysqansha, balalarynyń Almatyda qara jumys istep taýyp kelgen azyn-aýlaq aqshasyna daiyn kók-shópti satyp alǵandy jón sanady. Mamyrajai jaz da aiaqtalyp, kúz keldi. Endi jeńshelerimiz aýyl shetinde ákimniń jeriniń basynda otyrǵan oralman otbasyn músirkei bastady.

– Kún sýtyp, qys bolsa taiap qaldy. Oralmandardyń basynda baspana joq. Jaz boiy kók-shóp satqansha, bastaryna baspana turǵyzyp almady ma eken. Shittei balalary qinalatyn boldy-aý, – dep ýaiymdaǵanda bu qazaqty túsine almai-aq qoidym dep aqylman aǵalarymyzdyń saly sýǵa ketetin kezderin azdap bolsa da túsingendei boldym (endi darabaz jazýshymyz Dýlat Isabekovtyń áńgimesin aqylǵa jeńdire almai otyrǵan jaiym bar).

Biraq biz oilaǵandai oralmandar qysta qinalǵan joq. Olar sol ákimniń jeriniń basynan bir aptanyń ishinde jerkepe qazyp, sony qystap shyqqany esimde. Keiinnen ákimmen kelispei sol oralmandar aýylymyzdan kóship ketti. Mine, oralmandar qalai eńbektenedi. Sondyqtan syrttan qandai (mamandyǵyna qarap jiktemei-aq qoialyq) qandasymyz kelse de ony ózekke teppei, qushaq jaiyp qarsy alýymyz kerek.

 

Ákim-qaralarǵa unamaidy...


Iá, bóten elde, bóten jerde ómirin ótkizgen adamnyń ómirlik paiym-túsinigi ózgeshe bolady. Biz  biletin oralmandar ózi turǵan elindegi qandaida bir jaqsy tájiribeniń Qazaqstanda igiligin kórgisi keledi. Bizdegi qisyq dúnieni túzetkisi keledi. Al ákim-qaralarǵa bul unamaityny anyq. Sodan keiin «oralman andai, oralman myndai» degen áńgime paida bolady.

Bizdińshe, bizder ǵumyr boiy kapitalistik qoǵamda ómir súrip, sol jaqtyń ómir synynan ábden synalyp, jetilgen dúnielerdi oralmandar arqyly qazaq qoǵamyna sińirýimiz kerek. Biz oralmandardan úirenýge arlanbaýymyz kerek. Jabaiy naryqqa endi ǵana boiymyz úirene bastaǵan bizdiń eldiń «keńesshil» turǵyndary kapitalistik qoǵamnyń qyry men syryna ábden qanyqqan qandastarymyzdan kóp nárseni úirenýi qajet.

Qytai, Iran, Túrkiia jáne Eýropa elderinen kelgen oralmandardyń is-tájiribesin basshylyqqa alyp, eldegi reformalardy júzege asyrýymyz kerek edi. Ókinishke orai, biz munyń birin de istegen joqpyz. Bul bizdiń úlken qatemiz dep esepteimiz. Bizder áli de bolsa myqty oralmandardyń is-tájiribesin diplomatiia, keden, kóshi-qon salasynda paidalanýymyzǵa bolady. Áli de ýaqyt bar (múmkin Dýlat aǵamyz osy máseleni meńzegen shyǵar).

 

...Aýyt Muhibekti ǵana bilemiz


Bizder bir million oralmandy elge kóshirip alǵanda, tek qana halyqtyń sanyn kóbeitýdi kózdemegen shyǵarmyz. Búginde elge alǵash kelgen qandastarymyzdyń ata qonysqa tabandarynyń tigenine 30 jylǵa taiap qaldy. Sol millionnyń arasynan on myń básekege qabiletti mamandy iriktep alýǵa bolady ǵoi. Solar qaida? Parlamentten, ministrlikten, oblystyq ákimdikten oralmandardy kórdińiz be? Óz basymyz kórgen joqpyz.

Ótken jyly «Nur Otanǵa» qyzmetke turyp, oralmandardyń máselesin kóterip júrgen Aýyt Muhibekti ǵana bilemiz. Aldymen solardy jumyspen qamtyp alaiyqshy. Oralmandar tanysy men orys tilin jetik bilmegen soń, joǵary laýazymdy qyzmetke umtylmaidy. Qazir shetten kelgen qandastarymyz saýdada, orta biznes, aýyl sharýashylyǵynda jáne ádebiet pen mádeniet salasynda tabysty eńbek etýde.

 

Kommýnisterdiń qai jeri artyq?


Bizder, iaǵni, keń baitaq Qazaqstannyń baiyrǵy turǵyndary oralmandardyń potentsialyn paidalanýdy bilikten talap etetin kez keldi. Ótken jylǵy Parlament sailaýynda oralmandar partiiasyn qurý týrasynda másele kóterilgende múiizi qaraǵaidai aǵalarymyz «úi ishinen úi tikkendei bolamyz» dep jurtqa basý aitqansydy. Elde 1 millionǵa taiaý syrttan kelgen qandasymyz bar. Bizdińshe, bul oralmandar partiiasyn qurýǵa jetkilikti san. Elimizde 100 myń kommýnist bolmasa da, kommýnisterdiń partiiasy qoǵamdyq-saiasi ómirimizge aralasyp otyr ǵoi. Osy turǵydan alyp qarasaq, oralmandar partiiasyn qurýdyń ýaqyty jetkenin bes jasar bala da uǵynady. Syrttan kelgen qandastarymyz máselelerin ózderi shesheo edi. Sol kezde Dýlat siiaqty aǵalarymyz sózinen jańylyspaidy. Al aýyldaǵy shaipaý minezdi jeńeshelerimiz oralmandardy syrtynan kúndemes edi.

Nurlan JUMAHAN

qandastar Dýlat Isabekov Madina Sádýaqasova

Oqi otyryńyz