Qazirgi jahandyq týrbýlenttilik pen halyqaralyq qatynastardyń turaqsyzdyǵy jaǵdaiynda ekijaqty jáne kópjaqty diplomatiialyq bailanystardyń mańyzy erekshe. Ortalyq Aziiada sheshýshi ról atqaratyn Qazaqstan Parsy shyǵanaǵyndaǵy memlekettermen belsendi seriktestik ornatýda, onyń ishinde aimaqtaǵy ekonomikalyq damyǵan jáne strategiialyq mańyzdy memleketterdiń biri Qatar erekshe oryn alady. Sońǵy jyldary Qazaqstan men Qatar yntymaqtastyqty tereńdetýge artyp kele jatqan qyzyǵýshylyq tanytyp otyr, muny joǵary deńgeidegi turaqty saparlar men saýda, investitsiia, energetika jáne týrizm siiaqty túrli salalardaǵy negizgi kelisimder dáleldeidi.
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 2024 jylǵy 6-7 jeltoqsanda Qatarǵa resmi sapary ózara is-qimyldy nyǵaitýdyń erekshe simvoly boldy. Sapardyń eki kúndik baǵdarlamasyna Qatardaǵy negizgi saiasi jáne ekonomikalyq qairatkerlermen kezdesýler jáne halyqaralyq saiasattyń, qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń ózekti máselelerin talqylaýǵa arnalǵan jetekshi jahandyq alańdardyń biri bolyp sanalatyn bedeldi halyqaralyq forým – Doha forýmyna qatysý kirdi. Bul sapar Qazaqstan men Qatar arasyndaǵy qarym-qatynastyń strategiialyq mańyzdylyǵyna toqtalyp qana qoimai, ekonomikalyq jáne saiasi ózara is-qimyldy keńeitý úshin jańa múmkindikter ashty.
Qazaqstan men Qatar yntymaqtastyǵynyń uzaq tarihy bar, ol investitsiialyq jobalarǵa ózara qyzyǵýshylyq pen halyqaralyq uiymdar aiasyndaǵy birlesken jumystarǵa negizdelgen. BUU jáne Islam Yntymaqtastyǵy Uiymy siiaqty platformalarǵa qatysý arqyly eki el de álemdik arenada óz ustanymdaryn nyǵaitty. Ekonomikalyq diplomatiiaǵa erekshe nazar aýdarylady: aýyl sharýashylyǵy, energetika jáne infraqurylymdyq jobalar siiaqty Qazaqstannyń negizgi sektorlaryna Qatar investitsiialary Qazaqstan ekonomikasynyń damýy úshin mańyzdy yntalandyrýǵa ainaldy. Óz kezeginde Qazaqstan Qatarǵa «Jasyl ekonomika» bastamasy jáne óńirlik kólik-logistikalyq infraqurylym aiasyndaǵy jobalarǵa qatysýdyń tiimdi múmkindikterin usyndy.
Qazaqstan Prezidentiniń 2024 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy Doha forýmyna qatysýy erekshe nazar aýdarýǵa turarlyq. Doha forýmy álemdik saiasat, halyqaralyq qaýipsizdik jáne turaqty damý máselelerin talqylaýǵa arnalǵan eń iri jáne eń bedeldi jahandyq alańdardyń biri bolyp tabylady. Qazaqstannyń bul sharaǵa qatysýy onyń halyqaralyq úderisterge belsendi qatysýǵa degen umtylysynyń kórinisi ǵana emes, sonymen qatar óziniń kún tártibin álemdik qoǵamdastyqqa tanystyrý múmkindigi boldy. Forýmǵa qatysý Qazaqstanǵa jahandyq saiasattyń belsendi qatysýshysy retindegi ustanymyn nyǵaitýǵa jáne jahandyq máselelerdi sheshýdegi rólin jariialaýǵa múmkindik beredi. Zamanaýi syn-qaterler – geosaiasi shielenis, ekonomikalyq daǵdarys jáne klimattyq qaýip-qater jaǵdaiynda mundai bastamalar Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy mańyzdylyǵyn kórsetedi.
Bul maqala Qazaqstan men Qatar arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastardy, olardyń tarihi evoliýtsiiasyn jáne yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryn egjei-tegjeili kórsetýge baǵyttalǵan. Maqalada Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń sapary jan-jaqty taldanyp, sapardyń negizgi nátijeleri men jetistikteri, sondai-aq onyń ekijaqty qarym-qatynastar úshin mańyzy baiandalady. Qazaqstannyń Doha forýmyna qatysýyna, bul sharanyń Qazaqstan úshin mańyzyna jáne jahandyq saiasi jáne ekonomikalyq úderisterdegi forýmnyń róline erekshe nazar aýdarylady. Saraptamalyq taldaý Qazaqstan úshin qandai múmkindikter ashylyp jatqanyn jáne jańa kelisimder negizinde qandai perspektivalar týyndaýy múmkin ekenin túsinýge múmkindik beredi.
Doha forýmy aiasynda Qazaqstan men Qatar týraly aitý ózekti jáne qajet, óitkeni bul kezekti sapar nemese halyqaralyq forýmǵa qatysý emes. Bul Qazaqstannyń geosaiasi yqpalyn nyǵaitý jáne onyń ekonomikalyq diplomatiiasyn keńeitý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Qazaqstan aimaqtyq kóshbasshy retinde ǵana emes, jahandyq qaýipsizdik arhitektýrasyn ózgertý jáne turaqty damý jaǵdaiynda jahandyq sheshimderdi usynýǵa daiyn el retinde de óz ustanymyn nyǵaityp keledi.
1. Qazaqstan men Qatar arasyndaǵy qarym-qatynastardy damytý jáne nyǵaitý
Qazaqstan men Qatar arasyndaǵy qarym-qatynastar saiasi, ekonomikalyq, áskeri jáne mádeni-gýmanitarlyq salalardy qamtityn turaqty jáne kóp deńgeili yntymaqtastyqtyń úlgisi bolyp tabylady. 1993 jylǵy 1 shildede ornatylǵan diplomatiialyq qarym-qatynastar ýaqyt óte kele aitarlyqtai tereńdep, jańa serpin alǵan strategiialyq seriktestiktiń negizi boldy. Eki eldiń elshilikteriniń astanalarda – 2007 jyly Dohada jáne 2008 jyly Astanada paida bolýy dialogty nyǵaitý jáne ekijaqty bailanystardy institýtsionaldyq damytý jolyndaǵy basty qadam boldy.
1.1.Saiasi yntymaqtastyq: senimniń joǵary deńgeii men turaqty bailanystar
Qazaqstan-Qatar qarym-qatynastary joǵary deńgeidegi belsendi bailanystarmen sipattalady, bul olardyń strategiialyq mańyzdylyǵyn atap kórsetedi. Saiasi dialogtyń mańyzdy kezeńderi memleket basshylarynyń turaqty saparlary boldy. Máselen, 2024 jylǵy aqpanda Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Qatarǵa memlekettik saparmen bardy, al 2023 jylǵy maýsymda Qatar Ámiri sheih Tamim ben Hamad ál-Tani Qazaqstanǵa keldi. Bul kezdesýler barysynda saýda-ekonomikalyq, investitsiialyq jáne mádeni-gýmanitarlyq yntymaqtastyqty keńeitýdiń negizgi máseleleri talqylandy.
2022 jyly Qatar Ámirine Qazaqstannyń eń joǵary memlekettik nagradasy – «Altyn Qyran» ordeniniń berilýi ekijaqty qarym-qatynasty nyǵaitýdyń simvoly boldy. Bul Qatardyń ekijaqty yntymaqtastyqty damytýǵa qosqan airyqsha úlesin moiyndaýyn jáne onyń uzaq merzimdi strategiialyq seriktes bolýǵa daiyndyǵyn kórsetedi.
Saiasi bailanystar sheneýnikterdiń telefon arqyly sóilesýleri men ózara saparlary arqyly nyǵaiyp otyr. 2023 jyldyń jeltoqsanynda Prezident Toqaev Qatar Ámirimen telefon arqyly sóilesti, onyń barysynda ekonomikalyq jáne investitsiialyq bailanystardy odan ári nyǵaitý perspektivalary talqylandy. Mundai turaqty dialogtar serpindi saiasi ózara is-qimyldy, kelisimderdiń der kezinde oryndalýyn qamtamasyz etýdi jáne birlesken bastamalardy qoldaýdy kórsetedi.
1.2.Ekonomikalyq yntymaqtastyq
Qazaqstan men Qatar arasyndaǵy ekonomikalyq yntymaqtastyq jańa deńgeige kóterilýde. Sońǵy jyldary ózara investitsiialyq aǵyndardy nyǵaityp, eki el arasyndaǵy taýar ainalymynyń ósýin qamtamasyz etetin birneshe strategiialyq mańyzdy kelisimderge qol qoiyldy.
2024 jyly Qazaqstan men Qatar arasynda jalpy quny 20 milliard dollar bolatyn aýqymdy investitsiialyq jobalardy júzege asyrýdy kózdeitin uzaq merzimdi strategiialyq seriktestik týraly kelisim jasaldy. Mysaly, Qatar «Power International Holding» jobasy aiasynda Qashaǵan ken ornynda gaz óńdeý zaýyttarynyń qurylysyna jáne Qazaqstannyń gaz tasymaldaý infraqurylymyn damytýǵa, sonyń ishinde «Beineý-Bozoi-Shymkent» gaz qubyrynyń qurylysyna investitsiia saldy.
Tiimdi investitsiialyq qyzmettiń mysaly retinde Qatarlyq Power International Holding kompaniiasynyń qazaqstandyq telekommýnikatsiia kompaniialarynyń aktivterin satyp alý jobasyn keltirýge bolady. «Qazaqtelekom» AQ-men seriktestik aiasynda Tele2 jáne Altel satyp alý Qazaqstannyń tsifrlyq transformatsiiasynyń jáne onyń telekommýnikatsiialyq áleýetiniń keńeiýiniń simvolyna ainaldy.
Bir qyzyǵy, Qazaqstan men Qatar arasyndaǵy taýar ainalymynyń kólemi jyl saiyn artyp keledi. 2022 jyly ol 6,6 million dollardy qurasa, 2023 jyly Qazaqstannyń eksporty azyq-túlik, toqyma jáne mineraldy resýrstardy qamtidy, al Qatar ónerkásip taýarlary men joǵary tehnologiialyq ónimder importtalady. Jańa logistikalyq baǵyttardy ashqan jáne týristik aǵyndardyń ósýin yntalandyrǵan tikelei áýe qatynasy júiesin damytý týraly kelisim mańyzdy jetistik boldy.
1.3.Investitsiialyq yntymaqtastyq
Sońǵy jyldary Qatardyń Qazaqstandaǵy investitsiialyq belsendiligi artty jáne bul úrdis nyǵaia túsýde. Sheteldik investorlardyń quqyqtaryn qoldaý jáne qorǵaý Qatar kapitalynyń turaqty aǵynynyń negizi boldy. 2024 jylǵa arnalǵan kelisim jalpy quny 17,6 mlrd dollardy quraityn birqatar infraqurylymdyq jobalardy iske asyrýdy kózdeidi, onyń ishinde:
Qazaqstannyń ishki qajettilikterin qanaǵattandyrý jáne gaz eksportyn ulǵaitý úshin 5,7 mlrd dollarǵa gaz óńdeý zaýyttaryn salý;
Óńirler úshin gazdyń qoljetimdiligin jáne eldiń eksporttyq múmkindikterin arttyrýǵa múmkindik beretin Aqtóbe-Qostanai gaz qubyryn jáne ekinshi Beineý-Bozoi-Shymkent jelisin salýdy qosa alǵanda, gaz tasymaldaý infraqurylymyn damytý (7,7 mlrd dollar);
Qazaqstannyń energetikalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan quny 2,7 mlrd dollar bolatyn energetikalyq jobalar, sonyń ishinde Ertis ózeninde sý elektr stantsiiasynyń (qýaty 350 MVt) jáne qurama tsikldi (1100 MVt) elektr stantsiiasynyń qurylysy.
Qarjy sektorynda investitsiialyq yntymaqtastyq belsendi damyp keledi. 2024 jyly Qatardyń Lesha Bank-i Bereke Bank-ti satyp aldy, bul qazaqstandyq bank sektoryn nyǵaitýǵa mańyzdy qadam boldy. Qazaqstandyq bankti satyp alý týraly mámile basqa halyqaralyq investorlar úshin Qazaqstannyń bolashaǵy zor qarjy ortalyǵy retindegi tartymdylyǵy týraly signal boldy.
1.4.Áskeri yntymaqtastyq
Qazaqstan men Qatar arasyndaǵy áskeri yntymaqtastyq áskeri kadrlardy birlesip daiarlaý týraly strategiialyq mańyzdy kelisimge qol qoiý aiasynda alǵa jyljýda. Bul kelisim tájiribe almasý, áskeri meditsina salasynda kadrlar daiarlaý, sondai-aq qaýipsizdik salasyndaǵy ózara is-qimyl úshin jaǵdai jasaýǵa baǵyttalǵan.
Eki eldiń áskeri delegatsiialary Dohadaǵy DIMDEX siiaqty qorǵanys ónimderiniń halyqaralyq iri kórmelerine qatysýda. Qol qoiylǵan áskeri yntymaqtastyq týraly kelisim áskeri tehnikanyń tranzitin jáne eki eldiń áskeri poligondaryn oqý-jattyǵýlar ótkizý jáne áskeri mamandardy daiarlaý úshin paidalanýdy kózdeidi.
1.5.Mádeni-gýmanitarlyq yntymaqtastyq
Mádeni-gýmanitarlyq yntymaqtastyq bilim, ǵylym jáne ónerdi qamtidy. Mysal retinde Qatar Ulttyq mýzeiinde qazaq tilindegi aýdiogidtiń iske qosylýyn jáne Qatarlyq Quran qarilarynyń Qazaqstandaǵy halyqaralyq jarystarǵa qatysýyn aitýǵa bolady. Joǵary bilim salasynda Nazarbaev Ýniversiteti Hamad ben Halifa ýniversitetimen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoidy, bul ǵylymi jáne bilim almasý jáne birlesken zertteýler júrgizýge múmkindikter ashty.
Elordanyń 20 jyldyǵyna orai Astana qalasynda sheih Tamim ben Hamad Ál Tani atyndaǵy mektep qurylysy mańyzdy joba boldy. Bul joba gýmanitarlyq yntymaqtastyqtyń simvolyna jáne eki el arasyndaǵy áriptestiktiń strategiialyq mańyzdylyǵynyń kórsetkishine ainaldy.
Qorytyndy, Qazaqstan men Qatar arasyndaǵy qarym-qatynastar saiasi, ekonomikalyq jáne mádeni salalardaǵy ózara múddelerge negizdelgen serpindi strategiialyq seriktestiktiń úlgisi bolyp tabylady. 1993 jyldan beri elder diplomatiialyq kommiýnikege qol qoiýdan áskeri yntymaqtastyq pen jalpy quny 20 milliard dollardan asatyn birlesken investitsiialar týraly kelisimder jasasýǵa deiingi uzaq joldan ótti.
Qarqyndy ekijaqty bailanystar, ósip kele jatqan ózara investitsiia jáne bilim, mádeniet jáne sport salalaryndaǵy yntymaqtastyq bul seriktestiktiń strategiialyq mańyzdylyǵyn kórsetedi. Qazaqstan men Qatar halyqaralyq arenada óz ustanymdaryn nyǵaitýǵa ǵana emes, turaqty damýdyń jahandyq úderisterine de úles qosýǵa umtylýda.
Odan ári maqalada Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 2024 jylǵy 6-7 jeltoqsandaǵy Qatarǵa resmi sapary egjei-tegjeili talqylanady. Bul oqiǵalar Qazaqstan-Qatar qarym-qatynastary men Qazaqstannyń jahandyq saiasatqa qatysýy úshin mańyzdylyǵyna basa nazar aýdara otyryp, egjei-tegjeili taldanatyn bolady.
2. Qazaqstannyń Doha forýmyna qatysýy: mańyzy men bolashaǵy
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 2024 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy Doha forýmyna qatysýy halyqaralyq saiasattaǵy aitýly oqiǵaǵa ainaldy jáne Qazaqstannyń jahandyq dialogtyń belsendi qatysýshysy retindegi mártebesin atap ótti. 2003 jyldan beri ótkizilip kele jatqan Doha forýmy halyqaralyq saiasattyń, ekonomikanyń jáne qaýipsizdiktiń negizgi máselelerin talqylaýǵa arnalǵan álemdegi eń iri alańdardyń biri bolyp tabylady. Biylǵy jyly forým «Dialog, diplomatiia jáne ártúrlilik» (Diplomacy, Dialogue and Diversity) uranymen ótti, bul onyń kópjaqty yntymaqtastyq qaǵidattaryn ilgeriletýdegi ortalyq rólin atap kórsetedi.
2.1.Doha forýmynyń Qazaqstan úshin mańyzy
Qazaqstannyń Doha forýmyna qatysýyn formaldylyq nemese diplomatiialyq qimyl dep qaraýǵa bolmaidy. Bul Qazaqstannyń senimdi seriktes jáne jahandyq saiasattyń belsendi qatysýshysy retindegi imidjin nyǵaitýǵa baǵyttalǵan strategiialyq qadam. Prezident Toqaevtyń ózi atap ótkendei, «BUU ámbebap uiym retinde adamzat úshin óte qajet». Elbasy BUU Qaýipsizdik Keńesin reformalaý qajettigin jáne Qazaqstan siiaqty orta derjavalardyń rólin aita otyryp, elimizdiń jahandyq máselelerdiń sheshimin tabýǵa belsendi qatysýǵa daiyn ekenin kórsetti.
Sonymen qatar, forýmǵa qatysý Qazaqstannyń geosaiasattyń, jahandyq saýdanyń jáne turaqty damýdyń negizgi máseleleri boiynsha ustanymyn halyqaralyq qaýymdastyqqa usynýǵa múmkindik berdi. Newsmaker suhbaty aiasynda Prezident CNN jýrnalisi Djýliia Chatterlidiń suraqtaryna jaýap berdi, bul oqiǵanyń rezonanstaryn arttyrdy. Toqaevtyń «saýda qaqtyǵystary men tariftik sharalar eń jaqsy sheshim emes» degen sózderi Qazaqstannyń erkin saýda qaǵidattaryna adaldyǵyn jáne halyqaralyq ekonomikalyq qaqtyǵystarǵa aralaspaýǵa umtylýyn kórsetedi.
2.2.Qazaqstan Prezidentiniń Doha forýmyndaǵy negizgi joldaýlary
Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde árqaisysy jahandyq kún tártibi úshin mańyzdy bolyp tabylatyn birneshe negizgi taqyryptarǵa toqtaldy:
1. Álemdik saiasattaǵy orta derjavalardyń róli: Prezident Qazaqstan siiaqty orta derjavalardyń, ásirese BUU Qaýipsizdik Keńesindegi daǵdarys kezinde beibitshilik pen qaýipsizdikti ilgeriletýde sheshýshi ról atqara alatynyn atap ótti. Bul málimdeme Qazaqstannyń halyqaralyq úderisterdiń syndarly qatysýshysy mártebesin nyǵaitady.
2. BUU reformasy: Prezident iri derjavalar arasynda kópirdiń joqtyǵy Qaýipsizdik keńesiniń jumysyn toqtatqanyn aitty. Toqaev BUU rólin kúsheitý qajettigin atap ótip, Qazaqstannyń bul halyqaralyq uiymnyń reformasyn qoldaitynyn atap ótti.
3. Saýda saiasaty jáne ekonomikalyq turaqtylyq: Qasym- Jomart Toqaev álemdik saýdada tariftik sharalar men protektsionistik tásilderdi qoldanýdy aiyptap, onyń ornyna ózara tiimdi saýda bailanystaryn nyǵaitýdy usyndy. Qazaqstan DSU múshesi retinde investitsiialyq ahýaldy jaqsartýǵa jáne sheteldik áriptesterdiń senimin arttyrýǵa kómektesetin halyqaralyq saýda standarttaryna óziniń adaldyǵyn kórsetedi.
4. Aimaqtyq qaqtyǵystar jáne syrtqy saiasat: Prezident Qazaqstandy kelissózder men pikirtalas alańy retinde usyna otyryp, Ýkraina men Taiaý Shyǵystaǵy jaǵdaidy retteý taqyrybyna toqtaldy. Bul Qazaqstannyń bitimgershilik missiiasyn jáne halyqaralyq daǵdarystardy sheshýde deldal bolýǵa daiyn ekenin rastaidy.
2.3.Qazaqstannyń Doha forýmyna qatysýynyń ekonomikalyq paidasy
Saiasi dialogtan basqa, Qazaqstannyń Doha forýmyna qatysýy Qatar jáne basqa forým qatysýshylarymen ekonomikalyq ózara is-qimyldy nyǵaitýǵa yqpal etti. Bul úderiste Prezident Toqaevtyń Qatardyń Power International Holding jáne Nebras Power iri kompaniialarynyń ókilderimen kezdesýleri erekshe ról atqardy.
2.3.1.Power International holdinginiń basshylarymen kezdesý
Prezident Toqaev Mýataz Ál-Haiatpen jáne Ramez Ál-Haiatpen negizgi investitsiialyq jobalardy júzege asyrý barysy týraly talqylady. Qazaqstan men Power International holdingi strategiialyq salalarda – energetika jáne telekommýnikatsiia salasynda yntymaqtasady. Eń iri jobalardyń biri – Qashaǵan ken ornynda gaz óńdeý zaýyttarynyń qurylysy. Toqaevtyń ózi bul jobanyń mańyzdylyǵyn atap ótip, «bul jobalar eldiń energetikalyq qaýipsizdigin nyǵaitýǵa úlken úles qosady» dedi.
Taǵy bir mańyzdy joba – Beineý-Bozoi-Shymkent gaz qubyrynyń ekinshi jelisiniń, sondai-aq jańa kompressorlyq stantsiia men Aqtóbe-Qostanai gaz qubyrynyń qurylysy. Bul jobalar energetikalyq infraqurylymdy damytýǵa jáne Qazaqstannyń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa yqpal etedi. Sonymen qatar, Qatarlyq investorlar Qazaqstannyń tehnologiialyq damýynyń jańa perspektivalaryn ashatyn jasandy intellekt jáne óńiraralyq elektr jelileri salasyndaǵy jobalarǵa qyzyǵýshylyq tanytty.
2.3.2.Nebras Power direktorlar keńesiniń tóraǵasymen kezdesý
Sondai-aq Memleket basshysy «Nebras Power» kompaniiasynyń direktorlar keńesiniń tóraǵasy Muhammed Naser Ál-Hadjrimen kezdesti. Negizgi jetistikterdiń biri – qýattylyǵy 300 megavatt bolatyn Semei sý elektr stansasyn salý týraly kelisim. Bul jobanyń Qazaqstannyń jasyl ekonomikaǵa ótýi úshin strategiialyq mańyzy zor. Memleket basshysy 2030 jylǵa qarai Qazaqstannyń energetikalyq teńgerimindegi jańartylatyn energiia kózderiniń úlesin 15 paiyzǵa deiin arttyrý kerektigin atap ótti. Semei sý elektr stansasy jobasy elimizdiń energetikalyq táýelsizdigin nyǵaityp, klimattyń ózgerýine bailanysty qiyndyqtarǵa tótep berý qabiletin arttyrady.
2.4.Qazaqstannyń Doha forýmyna qatysýy nege mańyzdy?
Qazaqstannyń Doha forýmyna qatysýynyń tek diplomatiialyq emes, strategiialyq ekonomikalyq mańyzy bar. Mundai deńgeidegi halyqaralyq forýmdar ulttyq múddelerdi halyqaralyq arenada ilgeriletýge biregei múmkindik beredi. Jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaiynda Qazaqstan Taiaý Shyǵys aimaǵyndaǵy elder men halyqaralyq korporatsiialar úshin negizgi seriktes retindegi ustanymyn nyǵaitýǵa umtylýda.
Ekonomikalyq mańyzdylyǵy: Qatarmen jańa investitsiialyq kelisimder jasaý Qazaqstannyń qomaqty qarjy resýrstaryna qoljetimdiligin ashady jáne strategiialyq mańyzdy salalarda – energetika, telekommýnikatsiia jáne kólikte milliardtaǵan dollardy quraityn jobalardy júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Power International Holding jáne Nebras Power kompaniialarymen kezdesýler Qazaqstannyń investitsiialyq maqsat retinde ǵana emes, tehnologiialyq innovatsiialardaǵy belsendi seriktes retinde de áreket etýge daiyn ekenin kórsetedi.
Saiasi mańyzy: Jahandyq saiasi turaqsyzdyq jaǵdaiynda Qazaqstan ózin konstrýktivti dialog pen beibitshilik bastamalardyń jaqtaýshysy retinde kórsete otyryp, halyqaralyq saiasattaǵy pozitsiiasyn nyǵaityp keledi. Toqaevtyń Doha forýmynda sóilegen sózderinde Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyratyn kópjaqtylyq qaǵidattaryna jáne ymyraǵa kelýdi izdeýge degen ustanymy erekshe atap ótildi.
Áleýmettanýshy retinde, Qazaqstannyń Doha forýmyna qatysýy onyń halyqaralyq imidjin nyǵaitý jáne ulttyq múddelerdi ilgeriletý úshin jahandyq dialog alańdaryn paidalanýdyń mańyzdylyǵyn kórsetedi dep aita alamyn. Forým Qazaqstanǵa Qatar jáne halyqaralyq korporatsiialarmen bailanystardy nyǵaitýǵa ǵana emes, sonymen qatar negizgi jahandyq syn-qaterlerge qatysty óz ustanymyn jariialaýǵa múmkindik berdi.
Biznes ókilderimen kezdesýler Qazaqstannyń turaqty damý basymdyqtaryna jaýap beretin energetika, telekommýnikatsiia jáne tsifrlyq tehnologiialar salasynda jańa kókjiekter ashty. Gaz óńdeý zaýyttaryn, sý elektr stantsiialaryn jáne jańa elektr jelilerin salý týraly kelisimder Qazaqstandy ekonomikalyq jáne energetikalyq táýelsizdikke jeteleidi.
Keńirek kontekstte Qazaqstannyń Doha forýmyna qatysýy onyń «orta derjava» – jahandyq saiasatta belsendi ról atqarýǵa jáne beibitshilik bastamalaryn ilgeriletýge umtylatyn el mártebesin nyǵaitady. Toqaevtyń BUU reformasy jáne beibitshilik pen qaýipsizdikti saqtaýdaǵy orta derjavalardyń róli týraly sózi Qazaqstannyń halyqaralyq qatynastardaǵy yqpaldy oiynshy bolý ambitsiiasyn rastaidy.
Osylaisha, Qazaqstannyń Doha forýmyna qatysýy aimaqtaǵy pozitsiiasyn nyǵaityp qana qoimai, elimizdiń jahandyq álemniń bolashaǵyn qalyptastyrýǵa belsendi qatysýǵa daiyn ekenin kórsetedi.
3. Doha forýmy: maqsattary, mindetteri, fýnktsiialary jáne onyń álemdik saiasattaǵy róli
Doha forýmy – 2000 jyly Qatar Ámiri sheih Tamim ben Hamad Ál Tanidiń bastamasymen qurylǵan jahandyq dialog alańy. Forýmnyń basty maqsaty – qazirgi zamannyń eń ózekti máselelerin talqylaýǵa bastamashylyq etý jáne olardy eńserýdiń birlesken sheshimderin ázirleý. Forým jahandyq qaýipsizdik, klimattyń ózgerýi, tsifrlandyrý jáne kiberqaýipter máselelerin talqylaý úshin saiasatkerlerdi, ǵalymdardy, biznesmenderdi jáne azamattyq qoǵam ókilderin biriktiredi. 2024 jylǵy urany – «Dialog, diplomatiia jáne ártúrlilik» is-sharanyń negizgi qundylyqtaryn kórsetedi: diplomatiialyq yntymaqtastyq, ashyq dialog jáne ártúrli elder men aimaqtardyń pikirlerin esepke alý.
Doha forýmy birneshe strategiialyq fýnktsiialardy oryndaidy. Birinshiden, ol elderge jahandyq máselelerdi talqylaýǵa jáne sheshýge múmkindik beretin kópjaqty diplomatiiany qoldaidy. Ekinshiden, forým BUU men Qaýipsizdik Keńesi siiaqty halyqaralyq institýttardy reformalaý boiynsha usynystar ázirleý alańy qyzmetin atqarady. Úshinshiden, forým jasyl ekonomikany qoldaý jáne Turaqty damý maqsattaryn júzege asyrý arqyly turaqty damýǵa yqpal etedi. Tórtinshiden, forým tsifrlyq tehnologiialar men jasandy intellektti retteý máselelerine nazar aýdarady. Sońynda, Doha forýmy gýmanitarlyq bastamalarmen almasýǵa, sonyń ishinde adam quqyqtaryn qoldaýǵa jáne Gaza sektory siiaqty qaqtyǵys aimaqtarynda gýmanitarlyq kómek kórsetýge yqpal etedi.
Doha forýmy jahandyq turaqsyzdyq pen álemdik tártiptegi ózgerister jaǵdaiynda óte ózekti. Ol Jahandyq Ońtústiktegi elderge jahandyq sheshimder qabyldaýǵa belsendi qatysý múmkindigin berý arqyly birpoliarlyq álemnen kóppoliarly álemge ótýdi jeńildetedi. Forým ekonomikalyq damý deńgeii ártúrli elder arasyndaǵy teńdikti arttyratyn Qaýipsizdik keńesi men Bretton-Výds júiesin reformalaý arqyly kópjaqtylyqty nyǵaitady. Antonio Gýterrish «eskirgen halyqaralyq institýttar ýaqyt tizbeginde qalyp qoiǵanyn» jáne olardy jańartý qajet ekenin atap ótti. Osy turǵyda forým jahandyq basqarýdyń jańa tásilderin izdeý alańyna ainalady.
Doha forýmy Qatardyń jahandyq deldal jáne beibitshilik bastamalaryna qatysýshy mártebesin nyǵaita otyryp, álemdik saiasatta mańyzdy ról atqarady. Qatar Taiaý Shyǵys pen Gaza sektoryndaǵy qaqtyǵystarǵa deldaldyq jasaý arqyly bitimgershilik diplomatiiasyn alǵa jyljytady. Forým sondai-aq Qazaqstan siiaqty elderge álemdik arenada óz múddelerin bildirýge jáne jahandyq basqarý reformalaryna qatysýǵa kómektesedi. Klimat pen tsifrlyq qiyndyqtardy talqylaýǵa kómektese otyryp, forým jasandy intellekt pen turaqty damýdyń jańa standarttaryn qalyptastyrýǵa kómektesedi. Osylaisha, Doha forýmy jahandyq saiasat pen turaqty damýdyń bolashaǵyna áser ete alatyn sheshimderdi talqylaý men ázirleýdiń mańyzdy quralyna ainalady.
Qorytyndy
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 2024 jylǵy 6-7 jeltoqsandaǵy Qatarǵa sapary eki el arasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqtyń strategiialyq mańyzdylyǵyn rastady. Qazaqstan men Qatar energetika, investitsiia, saýda, infraqurylymdyq jobalar jáne gýmanitarlyq yntymaqtastyq siiaqty negizgi salalardaǵy qarym-qatynastardy tabysty damytýda. Únemi ótetin sammit kezdesýleri men strategiialyq jobalardy birlesip júzege asyrý eki el arasyndaǵy áriptestiktiń sapaly jańa deńgeige kóterilgenin kórsetedi. Osy qarym-qatynastyń mańyzdy nátijesi Qatardyń Qazaqstannyń energetikalyq jáne kólik infraqurylymyna kóp milliard dollar investitsiia salýy boldy, bul eldiń turaqty ekonomikalyq ósýine yqpal etedi.
Qasym-Jomart Toqaevtyń Dohaǵa eki kúndik sapary Qazaqstan-Qatar qarym-qatynastaryn damytýdaǵy mańyzdy sát boldy. Power International Holding jáne Nebras Power jetekshilerimen kezdesýler investitsiialyq yntymaqtastyqtyń naqty nátijelerin kórsetti, sonyń ishinde gaz óńdeý zaýyttary men elektr stantsiialaryn salý jobalary. Bul bastamalar Qazaqstannyń energetikalyq qaýipsizdigin nyǵaityp, energetika salasyn tehnologiialyq jańǵyrtýǵa negiz jasaidy. Qatar Ámiri sheih Tamim ben Hamad ál-Tanimen kezdesý eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń uzaq merzimdi strategiialyq sipatyn rastady. Birlesken jobalardy sapaly ári ýaqtyly júzege asyrý qajettigi aityldy, bul eki taraptyń birlese jumys isteýdegi jaýapkershiligi men yntalylyǵyn atap kórsetedi.
Qasym-Jomart Toqaevtyń Doha forýmyna qatysýy Qazaqstannyń halyqaralyq imidjin nyǵaitýdaǵy mańyzdy qadam boldy. Memleket basshysy Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesin reformalaý, orta derjavalardyń rólin kúsheitý jáne jahandyq basqarý arhitektýrasyn ózgertý boiynsha ujymdyq sharalardyń mańyzdylyǵy boiynsha negizgi ustanymdaryn aitty. Onyń tariftik kedergilerdi toqtatýǵa jáne ádil jahandyq saýdany qoldaýǵa shaqyrýy forýmǵa qatysýshylardyń rezonans týdyrdy. Doha forýmy Qazaqstan óz rólin jahandyq kún tártibine yqpal etýge qabiletti «orta derjava» retinde jariialai alatyn alańǵa ainaldy. CNN jýrnalistimen Newsmaker Interview paneline qatysý Qazaqstannyń halyqaralyq tanymaldylyǵyn arttyryp, onyń kópjaqtylyq pen diplomatiiaǵa adaldyǵyn kórsetti.
Qasym-Jomart Toqaevtyń Qatarǵa sapary jáne onyń Doha forýmyna qatysýy Qazaqstan-Qatar qarym-qatynastaryn damytýǵa jáne Qazaqstannyń halyqaralyq ustanymyn nyǵaitýǵa uzaq merzimdi saldarlarǵa ie. Qatarmen yntymaqtastyq ásirese energetika, tsifrlyq tehnologiia jáne telekommýnikatsiia salalarynda ekonomikalyq ósýdiń jańa múmkindikterin ashady. Doha forýmyna qatysý Qazaqstanǵa halyqaralyq institýttardy reformalaý jáne turaqty damýdy ilgeriletý boiynsha bastamalardy alǵa tarta otyryp, jahandyq kún tártibin qalyptastyrýǵa belsendi yqpal etýge múmkindik beredi. Bul is-sharalar Qatarmen áriptestiktiń ekonomikalyq mańyzdylyǵyn ǵana emes, sonymen qatar jahandyq dialogtyń jaýapty jáne syndarly qatysýshysy retinde Qazaqstannyń álemdik saiasattaǵy róliniń artyp kele jatqanyn kórsetedi.
