Ol – saiasattanýshy. Táýelsiz maman. Aty bar, zaty joq jiyndarda tóbe kórsetpeidi. Joǵarydan áldebireý telefon soqsa, Astanaǵa jetip barmaitynyn, memlekettik tapsyrysqa jumys istemeitinin aitady. Onysy ras. Jaltaqtyqty jek kóredi. Ótkir. Tikke aitatyn minezi bar. Buqaralyq aqparat quraldaryna ashyq. Eshkimdi bólip-jarmaidy. Qoǵamdaǵy saiasi-ekonomikalyq, áleýmettik ózekti máselelerge qatysty udaiy pikir bildirip otyrady. Oryssha da, qazaqsha da. Shynyn aitady. Bipazdap, máimóńkelemeidi.
Baz bir áriptesteri sekildi aqshasyn tólese boldy, kez kelgen jobanyń tutqasyn ustap, shapqylai bermeidi. Ustanǵan ózindik pozitsiiasy bar, soǵan adal. Sodan keiin de ol bárine unamdy. Óitkeni maman túgili, bizde ondai adamdardyń ózi óte qat.
Ol joǵary suranysqa ie maman. Bári ony paidalanǵysy keledi. Biraq ol ózin paidalandyrmaidy, kerisinshe ol ózin jaqsy paidalanady, óitkeni naryq tilin jaqsy meńgergen. Ótimdi ónim jasaidy. Qalai deisiz ǵoi?..
Zamana aǵymynan qalyspaidy. Trendterdi jibermeidi. Áleýmettik jelide belsendi, bedeldi. Sodan soń da táýelsiz túrli ataq pen syilyqtarǵa ie. Mysaly, ol «El tulǵasy» jobasynyń turaqty iegeri.
2012 jyly «Jyl metsenaty» ataǵyn jeńip alsa, al 2016 jyly «Qoǵamdyq qyzmet» nomininatsiiasyn qanjyǵylady.
Biraq sońǵysynda Dosymnyń ózi: «Negizi, bul marapatqa Atyraýdaǵy Maks Boqaev laiyq edi», – dedi. Onysy da durys. Kerek kezde kerek sózdi taba biledi.
Ol
Tili oryssha. Biraq baz bireýler sekildi «orysshamyn, al qaitesiń» dep betpaqtanyp, bólinbeidi. Aqtalyp ta jatpaidy. Áiteýir qazaqqa kelgende nieti túzý, piǵyly jaqsy.
«Qazaq tili ústemdik qurady, shalaqazaq máselesi joiylady, 2025 jyly memlekettik til qoldanysy 90 protsent bolady dep boljaidy ol. Bastysy, balalaryn qazaqshaǵa beripti. Ózi solai aitqan bir suqbatynda. Demokratiia jarshysy.
2002 jyly «Táýekelderdi baǵalaý toby» saraptamalyq uiymyn qurǵan. Sonyń basshysy. Saiasi jáne investitsiialyq táýekelderdiń qaýip-qaterin baǵalaýǵa mamandanǵan. Onyń jaryq kórgen 300-ge jýyq ǵylymi eńbeginiń kóp bóligi osy baǵytqa arnalady. Demek, saiasi jáne ekonomikalyq derekterdiń tereńine boilai biletin adam.
Shynyn aitqanda, máselen, zeinetaqy júiesindegi bylyqty búge-shigesine deiin demei-aq qoialyq, biraq birazynyń betin ashyp bergen bul – elimizdegi ekinshi adam.
Birinshisi – Esep komitetiniń burynǵy tóraǵasy, qazirgi kezde depýtat Omarhan Óksikbaev. Odan soń – osy jigit. Boldy!
Dosym ult, ideologiia, til, qazaq syndy jalań ádemi sózderden boiyn aýlaq ustaidy. Óitip urandatpaidy. Urandaǵandarǵa kóp ilespeidi. Kóp kúshin tsifrlardy qaýzaýǵa jumsaidy. Sebebi ol shikizatqa bai eldiń halqy da bai bolý kerek dep sanaidy. Halyqqa jaǵdai jasaý kerek degendi jii aitady.
Tóbe bi
Negizinen, Dosym el aqshasyn ońdy-soldy jumsap úirenip qalǵandar jemqor jýandardyń arasyna basyn suǵyp kórgen bótenniń bireýi! Biregeii dese de bolady. Esterińizde bolsa, byltyr Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qorynyń tóraǵasy Rýslan Erdanaev ustalǵan.
5 mlrd teńge kóleminde qomaqty aqsha jymqyrdy dep oǵan aiyp taǵyldy. Artynan zeinetaqy jinaǵynyń taǵy bir qomaqty bóligi qundy qaǵazyna salynǵan Ázirbaijan banki bankrot bolatyny jariialandy. Óstip zeinetaqy jinaǵyna qatysty daý burq etti.
Úkimet Ulttyq bank jaýap bersin dep jaltardy. Bas bankir Daniiar Aqyshev bolsa, ol da jalt ketti. Bar aiypty aldyndaǵy basshyǵa japty. Iaǵni, Qairat Kelimbetovke. Ol da ózinshe aqtaldy. Eshkim alǵanyn moiyndamady, biraq zeinetaqy jinaǵyndaǵy orasan aqsha joq. Bul – naqty fakti. Zeinetaqy qoryna qaitarylmai „turyp„ qalǵan iesiz aqsha da bolǵan sekildi ol arada.
Sóitip saiasi toptar arasynda taza tartys bastaldy. Bir-birin tyńdaǵysy da, aiaǵysy da joq. Bir parasy Aqyshevqa jabyldy, bir parasy Kelimbetovke jabyldy. Arasynda dúrbeleńdi paidalanyp, buǵan qatysy joqtar óz aldyna bir aiqasyp aldy.
Maqsat – ońtaily sátte opyryp qalý sekildi. Túrli sybys ketti. Shyny bar, ótirigi bar. Qoǵam kádimgidei dúrlikti. Úshinshi tarapsyz bolmady. Qaisysynyń sasqany, bilmedik. Aqyry Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory janynan qoǵamdyq keńes quryldy. Oǵan táýelsiz mamandar tartyldy. Tartylǵan adamdar tóbe bi qyp aralarynan Dosym Sátpaevty sailady.
Bul arada saiasi toptar osy keńesti paidalanyp, aram oiymyzdy júzege asyramyz degen bolýy kerek. Biraq Dosym ońai shaǵylatyn «jańǵaq» emes. Kerisinshe, naǵyz áńgime, osy keńes qurylǵannan bastaldy. Keńesti qurǵandar aqyrynda ony tarata almai ábden álek boldy ǵoi óitkeni. Nege deisiz be?.. «Troia aty» degen ataýǵa ie bolǵan bul keńes bárin it qyldy. Ministrden bastap, Úkimet basyna deiin...
Dosym irkilmedi, birden qamshyny basty. Eshkimge qaramady. Kele saldy da, «halyqtyń aqshasynan tartyńdar qoldaryńdy» dedi. Bárin bilip tur ǵoi óitkeni. Sóitip, Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryndaǵy aqshaǵa túrli memlekettik jobalardy qarjylandyrýǵa moratorii engizýdi usyndy.
«Óziniń zeinetaqy jinaǵyn qaida investitsiialaý kerektigin qatardaǵy salymshynyń ózi sheshýi kerek, al sheneýnikterdiń onda shataǵy bolmasyn!.. Moratorii, eń aldymen, osy úshin kerek!».
Týra osylai aitty. Bári tosylyp qaldy... Biraq bul Dosymnyń salǵan «sálemi» ǵana bolatyn.
Daý
Odan soń zeinetaqy jinaǵy investitsiialanǵan memlekettik qurylymdardan jaýap alyndy. Týra bir-birlep. Olardyń bergen jaýaby birden BAQ betterine jariialandy. Bári jariia júrdi. Kim qurbandyqqa shalynǵysy keledi deisiz? Jan kerek bárine. Áne, pyshaǵyn jalańdatyp otyrǵan saiasi toptar anaý. Myna jaqta, qydyń-qydyń etken túsiniksiz bireý, saýal joldap, jaýap kútip otyr. Berdi eriksiz jaýaptaryn. Birinen soń biri...
Biraq, qaidan bilsin, Úkimet basynyń, Parlamenttiń aldynan esh irkilissiz óte beretin tom-tom qaǵazdyń ol aradan ótpei qalatynyn. Iá, bir ministrlik masqara boldy. Ony aitasyz, annan-mynnan myń qurap daiyndaǵan baiandamalary ózderine bále bop jabysty. Aqyrynda ministrdiń ózi aǵaiynshylap Dosymǵa zvandap, keshirim surapty. Qoia ǵoi, endi, áketai-kóketai dese kerek. Aýzynan qaǵynyp júrgen orynbasarym – Albert Raý depti. Zeinetaqy qorynan bólinetin 50 milliard teńge týraly qatelesip, málimdeme jasaǵan sol dese kerek.
Jaltaqtyqty it etinen jek kóretin Dosym buǵan kóne me? Erteńinde bul týraly áleýmettik jelide jazba jariialady. Durys qoi. Eldiń shyndyqty bilýge tolyqtai qaqy bar.
Sóitse zeinetaqy jinaǵynyń 50 mlrd (!) teńgesin Ulttyq bank temirjol salasyna investitsiialaǵaly otyr eken. Tabys tabý úshin bolsa, bir sári ǵoi. «Investitsiia maqsaty – osy salany saýyqtyrý» dep tur deidi ministrlik qujatynda. Bul qalai sonda?..
«Saýyqtyrýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamada zeinetaqy jinaǵy aqshasyn paidalaný kimniń oiyna kelgen? Bul aqsha kóbeitý úshin investitsiialaýǵa beriledi, saýyqtyrý úshin emes. Sondyqtan Úkimettiń bul sheshimi zeinetaqy salymshylarynyń múddesine qaishy keledi„ – dep jazba jariialaǵan Sátpaev bul sheshim kimdiki dep ortaǵa suraq tastaidy.
Osylaisha kináli izdestirile bastaidy ǵoi. Apalaqtap júrip ministrdiń Dosymǵa zvandap júrgeni de sol. Aqyrynda «bul aqsha temirjol salasyna túkke kerek emes» dep Úkimet basyn ala qashty. Sóitip, zeinetaqy jinaǵynyń 50 mlrd teńgesi ornynda qaldy.
Bastysy, osylai abyr-dabyr bop jatqanda MEGA Silk Way «Baiterek Development» arqyly alynǵan 5 mlrd teńge qaryz merziminen buryn jabylady ǵoi. Sóitse bul da zeinetaqy jinaǵynyń aqshasy bop shyqqan. Soǵan qaraǵanda ony japqandar Sátpaevqa túsinikteme berip, áýre bolǵysy kelmegen sekildi. Qurysyn, birdememiz shyǵyp qala ma dedi me eken? Arty taza bolsa, búitip jantalaspas edi ǵoi...
Aqiqat
Osy kezde Qazaqstan Damý banki ózi arqyly investitsiialanǵan zeinetaqy jinaǵynyń 117,5 mlrd teńgesiniń jai-kúii týraly málimet jariia boldy. Qoǵamdyq keńes suraǵan soń, árine.
Osylaisha zeinetaqy júiesiniń tamyryn basyp kórgen Dosym ózi qoiǵan «diagnozdy» jariialai bastady.
«Birinshiden, myna qurǵan Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory degenderiń durys emes. Bul dap-daiyn «ámiian», basqa eshteńe emes. Zeinetaqy aqshasymen biryńǵai qor ainalysa bastaǵan kezde-aq «zeinetaqy qazanyna» Úkimet, túrli ministrlikter, kvazimemlekettik qurylymdar «qasyqtaryn» ala júgirdi. Buǵan zeinetaqy aqshasyn depozit túrinde saqtap, paida tabatyn bankterdi de qosyńyz. Muny biz bilmeidi, ańǵarmaidy dep oilaisyzdar ma?..
Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qoryna bárin biriktirgen soń, aiaq-astynan 90 mlrd teńge zeinetaqy jinaǵy joiylatynyn (spisaniiaǵa ketetini) málim ettińizder. Bul – Qazaqstan halqynyń adal eńbegimen tapqan aqshasynyń 10 protsenti. «Tesik shelekten» ázirge osylai tonap jatyrsyzdar», – dep bir qaiyrǵanda ,birneshe shendiniń júregi toqtap qala jazdady.
Mynaý bir dúlei ǵoi desti. Biraq oǵan toqtaǵan Dosym joq.
«Úkimet basy, zeinet jasyn ulǵaitýǵa kezeń-kezeńmen kirisip ketipsizder, ún-túnsiz ǵana. Sizderge mundai quzyrdy kim berdi?.. Halyqtan suradyńyzdar ma, kelisesizder me buǵan dep. Joq. Al demokratiialyq qoǵamda mundai áreketke jol joq» dep taǵy bir saldy.
Onysy ras endi. Biyl, iaǵni 2018 jyly áielderdiń zeinet jasy alty aiǵa kóterilip, 58 jas alty aida shyǵatyn boldy. Al kelesi jyly áielder 59-dan eki ai asqanda shyqpaq. Buǵan qoǵam túbegeili narazy.
Biraq onymen sanasyp jatqan bilik joq. Osyny shyjǵyryp betterine basty. Jalqydan bastalǵan syn jalpyǵa osylai kóshkende Úkimettiń ózi de sasa bastady.
«Bólisińder aqshany halyqpen! Tolyqtai qaqysy bar oǵan. Bárine ber demeimin, biraq birli-ekili jaǵdaidy jasaýǵa bolady ǵoi. Ne boldy sonsha?..». Óstip ústeldi toqpaqtaǵan qoǵamdyq keńes óz usynystaryn alǵa tartty.
«Mysaly, eger salymshy óte aýyr dertke shaldyqsa. Ol báribir zeinet jasyna jete almaidy, onda ony nege kútýi tiis? Qazirden jinaǵyn óz emine paidalansyn!
Árine, úkimet densaýlyq saqtaý salasyndaǵy paraqorlyqqa siltep, bul usynystan basyn ala qashýy múmkin. Alaida balyq basynan shiridi emes pe? Eger sheneýnikterdiń ózi jemqorlyqqa jol berip otyrsa, onda el azamattaryna aiyp taǵýdyń qajeti qansha?
Úkimet óz júiesine senimsizdikpen qarasa, onda olar salymshylardy zeinetaqy júiesine iek artýǵa qalai shaqyrady?
Osyndai belgili bir sebebi bar toptarǵa zeinetaqy jinaǵyndaǵy aqshasyn merziminen buryn sheship alýǵa múmkindik bersin. Onsyz da qazir bul aqsha tájiribe kezinde joǵalyp, qunsyzdanyp jatyr. Oǵan qosa, onyń bolashaqta saqtalyp qalatynyna da eshkim kepil bere almaidy. Ras qoi. Eń quryǵanda, shotynda 5 mln teńgesi barlardan bastasyn.
Sonda adamdar zeinetaqy tólemi qandai da bir qosymsha salyq emes, aýyrǵan kezde, basqa qiyn kúnder týǵanda paidalanýǵa bolatyn óz aqshasy ekenin túsinedi. Ondaida jumysshylarda kóptep eńbek etýge, jinaq jasaýǵa degen qulshynysy paida bolady. Al qazirgi túrimen alysqa bara almaimyz!».
Osylai bylsh etkizdi. Biraq buǵan qarsy tarap shydamady. Shyjbalaqtai bastady.
Úrei
Aqyry bul báleni suńqyldatpai kózin qurtaiyq dep sheshken sekildi. Árine, ashyq ketýge eshkim bel býmady. Bári jabylyp, oǵan Nurbibini aitaqtady. Nurbibi degenimiz aldynda jemqorlyq daýyna bailanysty Turǵyn úi qurylys jinaq bankinen ketken basshy. Soǵan qaramastan, qalai ekeni belgisiz, osy Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory basqarmasynyń tizginin ustapty. Tolyq aty-jóni – Nurbibi Naýryzbaeva (tómende sýrette).
Árine, osy qor janynan qurylǵan keńes bolǵan soń olar sol basshysymen tikelei jumys istedi. Arada naqty ne bolǵany belgisiz.
Belgilisi, Dosym Sátpaev «Ketem» dep short ketti. Ketti de. Dosym ǵana emes, onymen qosa osy keńeske múshe, ekonomist Rahym Oshaqbaev pen «Qarjylyq erkindik» qamqorlyq keńesiniń basshysy Bota Jumanova da ketti. Bir aiǵa jýyq Dosymnyń «shokovaia terapiiasynan» ótken jýandar, árine buǵan qýandy. Arqalarynan júk túsip, kádimgidei keýdelerin kerip tynystap qaldy. Kúdik te, qorqynyshtary da aqyryndap seiildi.
Árine, bul jait Úkimetke jaisyz bolǵanmen jaqsy jarnama boldy. El qulaǵyn túrip otyrdy. Bireýi de tysqary qalmady.
Jelide osy taqyryp talqysyna taily-taiaǵy qalmai bar qazaq atsalysty. Bári aitty óz oiyn. Oryssha sóileitini de, qazaqsha sóileitini de. Damyl bolmady. Dosymnyń jazbasyn bóliskenderdi kórseńizder. Barlyq BAQ kóshirip basty ony. Qazaqshalary minýt-sekýnd salmai aýdaryp berip otyrdy. Buiryq kelip, kúni túsip turǵanda goszakazdy osyndai qulshynyspen oryndamaǵan shyǵar bir de bir BAQ. Mine, bul eshqandai da joba emes. Saiasi alańdaǵy taza oiyn, taza tartys...
Bir qyzyǵy, Dosym ketken soń bul keńestiń úni shyqpady. Zeinetaqy jinaǵyna qatysty sóztartys ta sap tyiyldy. Biraq birazǵa deiin ǵana…
Mine, ótken aidyń sońynan bastap zeinetaqy jinaǵyndaǵy bylyq taǵy byqsi bastady. Keshe ǵana zeinetaqy jinaǵynyń milliardtary salynǵan ABDI kompaniiasy tehnikalyq defoltqa ushyrady. Al álgi Rýslan Erdanaev «urlamadym, bank shotynda sol kúii tur» degen 5 mlrd teńge so kúii qaitpaǵan. Ortadan bireýler qarpyp ketti me, ol jaǵy belgisiz. Belgilisi, Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory burynǵy basshy Erdanaevtyń ústinen taǵy aryzdanbaq.
Sebebi qor der ýaqytynda qaitpaǵan aqshanyń kesirinen 1,7 mlrd teńgege shyǵynǵa ushyraǵan kórinedi. Endi sony da tólesin dep dikińdep jatyr. Iá, zeinetaqy jinaǵyna qatysty daý qaitadan shielenisip, kúrdelene túsýde. Qazirdiń ózinde qor 20 emitentten jalpy somasy 41,1 mlrd teńgeni qaitara almai, ańyryp otyr. Bular qaidan shyqqan aqsha? Nege munsha kóp soma? El túsinip bolmaidy.
Bir Dosym kerek bop tur bul araǵa. Bárin jipke tizgendei etip túsindirip, ár shimaidy erinbei bir-birlep shiyratyn. Bálkim, álgi qoǵamdyq keńeske Dosym qaityp keler? Biraq, qaidam?..
Qazir Dosym ne istep júr deisizder me sonda? Ol bosqa júrgen joq. Jekemenshik mádeni-aǵartýshylyq qor quryp alǵan. Sol qordyń qoldaýymen jaqynda otandyq kinoteatrlarda «Ystambuldan shyqqan qazaq» derekti filminiń tusaýy kesildi.
Taǵdyr qalaýymen otanynan jyraqtap qalǵan qazaqtar jaiynda. Osy sekildi rýhaniiatqa beretin azyqty bir jerge jinaqtap, ol el mádenietine úles qosyp jatyr...
KÁMShAT SATIEVA
Arnaiy "Qala men Dala" gazeti úshin
