«Árine, áriptestik, yntymaqtastyq týraly áńgimeler aitylǵany anyq. Biraq, bul mańyzdy emes. Bul Djonnyń ózine de mańyzdy bolmaýy múmkin. Onyń kelisiniń túp-tórkini tereńde jatyr» deidi «Qala men Dala» gazetine pikir bildirgen saiasattanýshylar.
Reseidiń kózqarasy
Kerri – Hodorkovskii, Saakashvili, Ábliazov siiaqtylardy izdeýge keldi...
Ortalyq Aziia. Bul aimaq – Amerika úshin erekshe mańyzǵa ie. Sebebi, Aýǵanstanǵa jaqyn. Taiaý Shyǵysta soǵystyń baǵyt-baǵdaryna qarańyz. Irak, Siriia, Saýd Arabiiasy, Iran, Túrkiia, Iemen, Izrail, Livan...bylaisha aitqanda azamattyq soǵys pen interventsiianyń aýmaǵy keńeiýde. Islam álemin sońǵy 30 jyl júieli «bombylap» jatyr. Aýǵanstannan bastady. Bári osy jerden bastaý alǵan. Olardy búgin «IGIL» dep ataidy, 80-jyldary olardy «modjahedter» nemese «dýshmandar» dep ataǵan. Qazirgi Siriiada, Aýǵanstanda, Irakta júrip jatqan soǵys syrtqy kúshterdiń aralasýynyń nátijesinde burq etti. Muny qoldap otyrǵan da sol syrtqy kúshter. AQSh basqa da islam elderiniń ishinde gibridti soǵystyń taralýyna múddeli. Kelesi kezekte – Ortalyq Aziia jáne Qazaqstan...
Kerridiń kelgeninen Ortalyq Aziiaǵa qandai da bar naqty paida bolady dep oilamaimyn. Amerikanyń bul aimaqta ekonomikalyq jobasy joq, Vashington naqty bir dúnie usyna almaidy. Sapardyń basty maqsaty – iskerlik (biznes) jáne saiasi elitamen til tabysý. Nege? AQSh-qa óziniń yqpalyn keńeitý, kúsheitý úshin sózge kónetin saiasatkerler men biznesmender kerek. Biraq, olardyń taǵdyryn qarańyz. Hodorkovskii, Ábliazov, Berezovskii (marqum bolyp ketti) jáne Iýshenko...Joq, bulardy basybaily qul qylady degen sóz emes. AQSh-ta álgindei saiasatkerlerdi bildirtpei, ózine tartyp alatyn túrli biznes tásili bar. Senbeisiz be? Bir kezgi grýzin prezidenti, qazirgi Odessanyń ákimi Saakashvilidiń karerasyna qarańyz. Onyń qalyptasýyna, ósýine bastan-aiaq kómektesken Amerika. Sondyqtan Kerri Ortalyq Aziiaǵa jergilikti iskerlik jáne saiasi elitamen tanysý úshin, birinshi kezekte olardyń arasynda aqylǵa kónetinderdi qaǵazǵa túrtip alý úshin keldi.
Reseige Kerridiń kelgeninen qaýip joq. Sebebi, AQSh Ortalyq Aziia men Qazaqstanǵa eshteńe usyna almaidy. Demek, eshqandai ekonomikalyq bailanys joq bolsa, endeshe eshqandai áriptestik te joq. Bul degenimiz – AQSh-tyń bul aimaqqa qatysty kózdegen maqsaty basqa degendi bildiredi. Qandai? Óziniń Aýǵanstandaǵy yqpalyn kúsheitý, onymen qoimai Túrikmenstan, Ózbekstandaǵy yqpalyn keńeitý.
Onyń kelgeninen eshteńe ózgermeidi. Túrikmenstandaǵy jaǵdaiǵa qatysty qandai da bir ilgerileý bolatyn shyǵar. Sońǵy kezderi Ashhabadtyń Aýǵanstanmen aradaǵy shekarasynda maza joq. Túrikmenderge jańa odaqtas kerek, demek. Al ózbek prezidenti Islam Kárimov óz eliniń basqa eshbir memleketpen áskeri odaqqa birikpeitinin aitqan. Kerri Kárimovten úmittenbei-aq qoisyn.
Ortalyq Aziiadaǵy AQSh «qyzyǵyp» otyrǵan taǵy bir el – Mońǵoliia. Biraq, mońǵol ekonomikasy basybaily Qytaiǵa táýeldi, sondyqtan ol jaqta Kerri Pekinniń qarsylyǵyna tap bolady. Bul bizge qatysy joq oiyn. Bul jaqta múlde basqa partiia oinalyp jatyr.
Qazaqstan bizdi satpaidy
AQSh Memlekettik hatshysy Orta Aziiadaǵy barlyq memleketterdi aralap shyqty. Munyń úlken máni bar. Amerikanyń Memdepartamenti bizge telearnalardan kórsetilgen áriptestik bailanys úshin ǵana kelgen joq. Strategiialyq turǵydan qarastyrsaq Kerri sapary aimaqtaǵy AQSh-tyń yqpalyn kúsheitý jáne ekinshisi: Reseidiń yqpalyn azaitý. Jalpy budan buryn Orta Aziiaǵa Japoniia úkimetbasshysy kelip ketken bolatyn. Al Japoniia Amerikanyń eń jaqyn ári eń senimdi áriptesteriniń biri. Bolashaqta Japoniia AQSh-qa 12 memleketten turatyn Transtynyqmuhittyq erkin saýda aimaǵyn qalyptastyrýǵa kómektesedi. Amerika osy arqyly Aziia-Tynyqmuhit aimaǵynda Qytaiǵa «soqqy» jasamaq. Osynyń nátijesinde Ortalyq Aziiaǵa Qytaidyń ekonomikalyq yqpaly tómendeidi. Bul tarapta Djon Kerridiń: «Orta Aziiada Investitsiialyq jáne energetikalyq jobalardy júzege asyrýǵa ázirmiz» deýi tegin emes.
Árine, buǵan atalǵan aimaqta ornalasqan memleketter qalai qaraityny ázir belgisiz. Iá, olar amerikalyq investitsiiaǵa qyzyǵady. Biraq, bul tarapta naqty qandai da bir kelisimge qol qoiylǵan joq. Menińshe, Túrkmenstan men Ózbekstan Amerikamen áskeri áriptestikke qol qoiýǵa ázir. Al Qazaqstan óziniń syrtqy saiasattaǵy baǵdaryna berik.Ol óziniń jaqyn áriptesterin satpaidy...
Qazaqstan ne deidi?
Keldi-ketti, bul – ádepki jumys sapar
Negizinde Ortalyq Aziia óte kúrdeli ári óte mańyzdy aimaq. Bizge «qyzyǵyp» otyrǵan álemdik derjavalar bar jáne bola da beredi. Bul Resei, AQSh, Qytai...Ortalyq Aziiaǵa qatysty árqaisysy óz strategiiasyn quryp qoiǵan. Osy arqyly aimaqtaǵy yqpalyn keńeitýdi kózdeidi. Atalǵan aimaqta aitarlyqtai yqpalǵa ie bolsa, keiinnen tutas Kaspii aimaǵyna, Taiaý Shyǵysqa jáne Ońtústik Aziiaǵa qatysty joba-josparlarynyń júzege asaryn biledi, óitkeni. Demek, Ortalyq Aziia geosaiasi turǵydan asa mańyzdy strategiialyq keńistik degen sóz.
Amerikanyń memlekettik hatshysy Dj.Kerridiń issapary ádepki sapar. Keibireý oilaǵandai munyń astarynda Amerikanyń «álemdi bileý» atty astyrtyn áreketi jatqan joq. Kórdińizder, kýásizder saiasi, biraq negizinen saýda-ekonomikalyq, investitsiialyq jáne gýmanitarlyq saladaǵy áriptestik máselesi kóterildi.
Ortalyq Aziia Kerridi jaqsy qarsy aldy. Bul atalǵan aimaqta ornalasqan barlyq elderdiń AQSh-pen áriptestikke ázir ekenin bildiredi...
Kerridiń sapary AQSh pen Ortalyq Aziia elderiniń arasyndaǵy búgingi jáne bolashaqtaǵy bailanystardy damytýǵa, jetildirýge jol ashady. Ony barlyq memleket basshylarynyń qabyldaýy tegin emes. Ortalyq Aziiadaǵy barlyq el basshylary aimaqtaǵy turaqtylyqtyń saqtalýyna múddeli. Bul – túsinikti. Biraq, AQSh bizge qatysty óziniń memlekettik múddesine sai uzaqmerzimdi strategiiasyn áldeqashan jasap qoiǵan.
Kerridiń sapary nátijeli boldy dep oilaimyn. Kúlli eldiń syrtqy saiasatynyń sózin sóileitin adam Ortalyq Aziiaǵa kelse munyń búgindik qana emes, erteńgilik te mańyzy bar.
AQSh-tyń Ortalyq Aziiadaǵy yqpaly kúshti emes. Aimaqty óziniń «strategiialyq tyly» sanaityn Resei men Qytai bizdegi barlyq oqiǵalardy qadaǵalap otyr. Keibir reseilik sarapshylar sóz etkendei, Kerridiń kelgeninen Ortalyq Aziiadaǵy keibir elderdiń syrtqy saiasattaǵy baǵdary ózgermeidi. Jalpy bulai oilaýdyń ózi qisynsyz siiaqty. Amerikanyń sózin sóilese, bul Resei men Qytaiǵa jaqpaidy. Ortalyq Aziiadaǵy eshbir el mundai «radikaldy» qadamǵa bara qoiýy neǵaibyl.
Qyrǵyzstan qalai oilaidy?
Qyrǵyzstan Kerrige renjýli
Ulttyq múddesine sai keletin máselelerge túsinistikpen qarasa, Qyrǵyzstan kez kelgen memleketpen áriptesýge ázir. Buǵan osy jolǵy saparynda Kerridiń kózi jetti. Bir nárse baiqalyp qaldy: Amerikanyń Memlekettik departamentine Qyrǵyzstanmen aradaǵy áriptestikti qaita jandandyrý nemese jaqsartý qajet bolyp tur. Osy jazdaǵy jaǵdaidy bilesizder, Amerika qyrǵyzstandyq qorǵaýshy Azimjan Asqarovǵa «Adam quqyǵyn qorǵaýshy» premiiasyn bergesin muny «arandatý» dep sanaǵan qyrǵyz biligi Amerikamen aradaǵy diplomatiialyq qatynastardy úzgen. Kerri sol joly AQSh-tyń nege bulai etkenin aityp, «aqtalǵan» boldy. «Qyrǵyz biligi bizdi durys túsinbepti. Memlekettik departament bul premiiany Asqarovtyń bir eldegi ǵana emes, jalpy adam qorǵaý quqyǵyndaǵy sińirgen eńbegine bailanysty berdi», – dedi Kerri. Demek, Amerika Qyrǵyzstanǵa «kel, qaita dostasaiyq» dep otyr. Budan keiin qyrǵyz biliginiń geosaiasi maqsat-muraty ózgerýi múmkin be? Tańǵalarsyz, biraq joq.
Dál qazir Qyrǵyzstanǵa AQSh emes, Resei qajet. Nege? Sebebi, Islam memleketiniń qaýpi kúsheiýde, tutas Ortalyq Aziia týrbýlentti jaǵdaiǵa jaqyn tur. Onyń ústine qazirgi prezident komandasynyń (parlamenttiń) ózi reseishil. Árine, bul AQSh-pen aradaǵy áriptestik nasharlai beredi degen sóz emes.
Dál qazir Qyrǵyzstanǵa AQSh-ta, Resei de, Qytai da qaýipti emes. Qaýip eldiń óz ishinen. Bilikke «jegishter» taǵaiyndalsa, jetip jatyr. Bilik degenimiz – aqsha. Álgindei «jegishter» (bular jai «jegishter» emes saiasi klandar) aqshaǵa talassa, bul óz kezeginde prezidenttiń reitingine áser etip, saiasi elita arasyndaǵy urysqa ulasady. Bul – Qyrǵyzstanǵa qyzyǵýshylyǵy bar syrtqy kúshter, korporatsiialar jáne terroristik toptar úshin bilikti tóńkerýdiń eń tiimdi amaly.
Konstantin LARIONOV, saiasattanýshy:
Keibireýler Kerridiń kelgenin AQSh-tyń Ortalyq Aziiadaǵy yqpalynyń álsirep bara jatqanymen túsindiredi. Bálkim, shynymen de solai shyǵar. Sebebi, AQSh-tyń syrtqy saiasatynda mynadai strategiia bar: «ýysynan shyǵyp bara jatqan aimaqtardy kózben kóredi». Demek, Kerri Ortalyq Aziiaǵa kelýi arqyly Amerikanyń bul aimaqtaǵy yqpalynyń ne sebepti álsirep bara jatqanyn kózben kórý úshin jáne bul jaqta ne bolyp jatqanyn bilý úshin keldi. Kerri Ortalyq Aziiadaǵy 5 memlekettiń áleýetin baǵalap ketti. Árine, oǵan Memlekettik departament qana emes, Amerikadaǵy birqatar iri investorlar da ótinish aitqany anyq. Ortalyq Aziiaǵa kelip-ketken Kerri álgi investorlaǵa naqty qai salaǵa qarjy quiýǵa bolatynyn aitady. Bul da yqpaldy kúsheitýdiń bir joly.
Kerri kele otyra AQSh-tyń Ortalyq Aziiaǵa qyzyǵýshylyǵy tómendemegenin kórsetti. Biraq, Amerika naqty nege nazar aýdaryp otyr, onyń qyzyǵýshylyǵy nede? Muny bilmeimiz. Negizinde, bilý, zertteý kerek.
Tájikter ne túidi?
Ortalyq Aziiany saiasi kataklizm kútip tur
Kerridiń kelgenin eshqandai saiasatqa syiǵyzbaityndarǵa tańǵalamyn. Ortalyq Aziia úshin jańa kúres bastaldy, negizinde. Kerridiń sapary osyny dáleldeidi. AQSh Reseige qarsy maidannyń úshinshi shebin (Ýkraina men Siriiadan keiin) ashty. Japoniia premer-ministri Sindzo Abeniń Ortalyq Aziiaǵa sapary Kerridiń kelisiniń aldyndaǵy barlaý bolatyn. Milliondaǵan dollar turatyn kelisimsharttar usynǵan Japoniia Ortalyq Aziiadaǵy keibir elderdi Batysqa jyǵyp berdi. Osylaisha Kerridiń jumysyn jeńildetti. Iá, Tájikstan men Qyrǵyzstan Japoniiadan túk alǵan joq. Abe keldi, ketti. Boldy. AQSh bul elderdi Reseidiń odaqtasy sanaidy.
AQSh-tyń Ortalyq Aziiaǵa qatysty úlken strategiiasy bar. Sonyń biri – memleketterdiń arasyna ot salý. Bul – meniń boljamym, bálkim siz kelispeýińiz múmkin.
Amerikanyń eń negizgi maqsaty – Ortalyq Aziia, onyń ishinde Ferǵana aimaǵyn ekstremizm men terrorizmniń oshaǵyna ainaldyrý. Biraq, muny Pýtin boldyrtpai otyr. AQSh-tyń buǵan qatysty joba-josparyn Resei bilmeidi emes. Sondyqtan Amerika atalǵan aimaqtaǵy jaǵdaidy turaqsyzdandyrýǵa ashyq bara almaidy. Ortalyq Aziiadaǵy turaqtylyqtyń saqtalýyna jalǵyz Resei emes, Qytai da múddeli. Baiqar bolsańyz, aimaqtyń qazirgi kúngi eń basty investory osy – Qytai, Reseidi ekinshi kezekke syrǵydy. Osylaisha Pýtinniń eki problemasy bar. Biri – AQSh, ekinshisi – Qytai.
AQSh Eýraziialyq odaqqa qarsy ekenin áldeneshe ret aitqan. Ýkraindaǵy oqiǵalardyń ózi AQSh-tyń Reseige qarsylyǵy, tiisinshe Reseidiń Ýkrainadaǵy yqpalyn kúsheitýge tyrysýynyń nátijesinde burq etti. Ferǵanany beker aitqan joqpyn. Sońǵy 2 jylda úsh memlekettiń shekarasymen shektesetin bul ańǵarda kóptegen shekaralyq qaqtyǵystar boldy. Batys talas týdyryp otyrǵan aýmaqta Qyrǵyzstanǵa jol salýǵa kómektesip, otqa mai quidy.
Qoryta aitsam, qaýip bar. Ortalyq Aziiany saiasi kataklizm kútip tur. Onyń ústine aimaqtaǵy birqatar memleket basshylary aýysýy múmkin....Búgin bolmasa da, bolashaqta. Al mundai jaǵdaida aimaqqa talas kúsheie túsedi.
Kerri «keshigip» keldi...biz Reseidiń vassalyna ainalyp úlgerdik
Qysqa da nusqa aitaiyn. Álemdik saiasat degenimiz – úlken oiynshylardyń arasyndaǵy báseke. AQSh-qa ne mańyzdy? Aimaqtaǵy Reseidiń yqpalyn azaitý, Ortalyq Aziiadaǵy elderdiń tutastai Reseimen integratsiialanýyna jol bermeý jáne Qytaidyń ekonomikalyq yqpalynyń kúsheiiýine tosqaýyl qoiý. Negizinde, AQSh keshigip qalýy múmkin. Tipti, Kerri «keshigip keldi» dep aitýǵa bolady. Biraq, «eshten kesh jaqsy».
Kerri keldi. Biraq, ol Ortalyq Aziianyń memleket basshylaryna ne usyndy? Saiyp kelgende AQSh-tyń ekonomikalyq jáne saiasi úlgisi neǵurlym tartymdy bolǵan saiyn, soǵurlym Reseidiń yqpaly azaia túsetinin Kerri jaqsy biledi. Biraq, Ortalyq Aziia memleket basshylarynyń arasynda osylai oilaityndar bar ma? Másele osynda.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
