Kúni keshe ǵana Almatydaǵy «Nur-Múbárak» ýniversitetinde «Dini bilim tutastyǵy – dini turaqtylyq kepili» atty respýblikalyq tájiribelik konferentsiia bolyp ótti. Dini bilim berýdi jetildirýge arnalǵan konferentsiiaǵa Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń tóraǵasy Erjan qajy Malǵajyuly, Din isteri komitetiniń jetekshi mamandary, medreselerdiń direktorlary, dini saýat ashý kýrstarynyń ustazdary, dintanýshy-ǵalymdar qatysyp, kókeide júrgen oilaryn ortaǵa saldy.
Túrli jat aǵymdar jastarymyzdy aldap, arbap, qatarlaryna tartyp jatqan tusta dini bilim berý isin jetildirýdiń mańyzy zor. Sondyqtan bul jiynnyń qazaq qoǵamy úshin mańyzy joǵary boldy desek, artyq aitqandyq bolmas edi. Óz kezeginde sóz alǵan Bas múfti Erjan qajy Malǵajyuly:
– Biz sanaýly merzim ishinde medrese jumystaryna eleýli reformalar jasadyq. Medreselerdiń oqý baǵdarlamalaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Mindetti dini pánderden bólek, qazirgi zaman talabyna sai qoǵamdyq mamandyqtar qosyldy. Medreselerimiz kolledj deńgeiine kóterildi. Jańa qabyldanǵan Jarǵy boiynsha medrese-kolledj dep atalady. Demek, medrese-kolledjimizdi bitirgen shákirt kez kelgen memlekettik mekemelerde dini jáne zaiyrly mamandyqtar boiynsha qyzmet ete alady. Bul – bolashaq din qyzmetkerleri úshin úlken múmkindik, zor jetistik dep atar edim, – dep dini bilim berý salasynda ilgerileý oryn alyp otyrǵanyn alǵa tartty.
Dini basqarma tarihynda tuńǵysh ret dini oqý-aǵartý salasy boiynsha Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym ministrligimen memorandým jasaǵanyn da osy basqosýda bildik. Eki jaqty kelisim qujaty aiasynda alǵash ret medreseler úshin memlekettik standartqa sai oqý jospary men oqý baǵdarlamalary ázirlendi. Sonymen qatar medrese Jarǵylaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen.
Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy halqymyzdyń dini saýatyn ashý, dini qyzmetkerler áleýeti men qabiletin arttyrý maqsatynda aýqymdy is-sharalar men igi jobalardy júzege asyrǵan. Osy baǵytta atqarylǵan jalpy jumystardyń birqataryn aita ketsek. Áýeli syrtqy bailanystar boiynsha ilkimdi ister týraly.
Bas múfti Erjan qajy Malǵajyulynyń bastamasymen QMDB men Túrkiianyń Marmara, Ystambul, Seljýk, Najmeddin, Erbakan ýniversitetteri arasynda oqý salasy boiynsha kelisim-sharttar jasalyp, memorandým qabyldapty. Sonyń Kelisim aiasynda Túrkiianyń birqatar irgeli dini oqý oryndaryna ǵalamtor arqyly magistratýra men doktorantýraǵa túsýge múmkindik týyp otyr.
Qazirgi tańda baýyrlas eldegi Haseki akademiiasynda 76 shákirt dini bilim alyp, tájiribelerin shyńdaýda. Al Mysyrdyń áigili ál-Azhar ýniversitetiniń 2 ailyq kýrsynda 23 imam bilimin jetildirip qaitqan. Sonymen qatyr biyl tuńǵysh ret Dini basqarma jáne Máskeý, Qazan qalalaryndaǵy Islam ýniversitetteri arasynda ortaq kelisimge qol jetkizildi. Aldaǵy ýaqytta elimiz boiynsha 40 imam «Máskeý Islam institýtynda» eki aptalyq kýrsta halyqaralyq din ǵulamalarynyń dárisin tyńdaǵanyn da aita ketýimiz kerek.
Al elimizdegi birden-bir dini bilim beretin oqý oryn «Nur-Múbarak» ýniversiteti Malaiziianyń Sultan Zeinel Abidin ýniversitetimen ǵylymi bailanys ornatyp, saýatty dini mamandar daiarlaýǵa den qoiǵan. Bolashaq ǵalymdarymyz dissertatsiialyq jumystaryn sol elde jetildirýge múmkindik alyp otyr eken. Sonymen qatar Malaiziia memleketi «Nur Múbárak» ýniversitetiniń stýdentterin til jetildirý kýrsyna qabyldaý týraly kelisimge qol qoiǵan.
Dini oqý-aǵartý saladaǵy basty jańalyqtyń biregeii – shetelge dini oqýǵa baratyn stýdentterdiń QMDB tarapynan arnaiy ruqsat qaǵaz alýy. Bul qadam shetelde bilim alyp jatqan qandastarymyzdyń dini kózqarasyn qadaǵalaýǵa úlken múmkindik týdyratyny aitpasa da túsinikti.
Qazirgi tańda «Nur Múbárak» ýniversitetiniń islamtaný mamandyǵy boiynsha bitirgen 527 túlek túrli dini qyzmetter atqarýda. Al medreselerimizdi támamdaǵan 897 shákirt jumyspen qamtylyp, qalǵan bóligi bilimin jetildirgenin basqosýǵa qatysqanymyzda bildik.
2015 jyly medreseni bitirgen 200 shákirttiń 60-y joǵary oqý oryndaryna tússe, 105 bala dini qyzmetpen qamtamasyz etilgen. Respýblikamyz boiynsha 751 meshitte dini saýat ashý kýrstary jumys isteýde. Atalǵan kýrstarda 2015 jyly 48 000 adam saýat ashqanynan Qazaqstan musylmandar dini basqarmasynyń bul baǵytta jan aiamai jumys istep jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Elimiz boiynsha ár oblys, óńirlerde imam-moldalardyń bilimin jetildirýge arnalǵan 180 seminar uiymdastyrylyp, oǵan jalpy sany 2 500 din qyzmetkeri qatysqan. Dini basqarmanyń bul baǵyttaǵy jumystary aldaǵy ýaqytta da júieli túrde jalǵasa bermek.
Almatyda ótken konferentsiia jumysynyń sońynda arnaiy Qaýly qabyldanyp, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń 2020 jylǵa deiingi bilim berýdi damytý Tujyrymdamasy maquldandy. QMDB-ǵa qarasty joǵary jáne orta oqý oryndary oqý protsesin uiymdastyrý isi, imamdardyń bilimi men biliktiligin jetildirý islam institýty kadrlardy qaita daiarlaý jáne olardyń biliktiligin kóterý, meshitter janyndaǵy dini saýat ashý kýrstary aldaǵy ýaqyttan bastap osy Tujyrymdamaǵa sai jumys isteitin bolady.
Bilim – adamnyń minezin kórkem etetin nyǵmet

– Islamdy júrek qalaýymen qabyldaǵan halqymyz dini tárbie men dini bilim berý júiesin ǵasyrlar boiy atadan balaǵa miras etip qaldyryp, ónegeli ómir saltyn qalyptastyrǵan. Qazaq jerinde paida bolǵan dini bilim berý júiesi jartylai otyryqshy, jartylai kóshpeli turmys-saltyna tán ózindik úlgileri arqyly damydy. Iri qalalarda boi kótergen medreseler qyzmeti, kóshpeli jurt arasynda molda ustap, bala oqytý dástúri de keń tarady. Din janashyrlarynyń, búgingi sózben aitqanda, metsenattardyń qamqorlyǵymen el ishinde saýatty moldalar dini bilim berip, bala oqytý arqyly halyqtyń saýatyn ashty. Osylaisha, qarapaiym qazaq balalarynan bastap, aty ańyzǵa ainalǵan tulǵalarymyzǵa deiin hat tanyp, saýatyn kóterdi.
Dini bilim berýdi jetildirýge arnalǵan búgingi tarihi qujatymyz imamdardyń da jan-jaqty damýyn, qoǵamnyń rýhani suranysyn tolyq qanaǵattandyra alatyn qabiletke qol jetkizýin kózdeidi. Múftiiat dini bilim berý salasy boiynsha Túrkiia, Mysyr, Resei, Malaiziia, Tatarstan memleketterimen áriptestik bailanys ornatyp, ortaq kelisimder jasady.
Basqarma sanaýly merzim ishinde medrese jumystaryna eleýli reformalar jasadyq. Medreselerdiń oqý baǵdarlamalaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Mindetti dini pánderden bólek qazirgi zaman talabyna sai qoǵamdyq mamandyqtar qosyldy. Medreselerimiz kolledj deńgeiine kóterildi.
Dindi bilimmen emes, sezimmen túsingen keibir azamattarymyz el arasynda túsinbeýshilik týdyryp, dini búlikterge jol ashyp jatqany jasyryn emes. Bilim – adamnyń minezin kórkem etetin uly nyǵmet. Sahaba Muǵaz ibn Jábáldiń: «Alla úshin ǵylym úirený – taqýalyq, ony talap etý – qulshylyq, ǵylymdy bilmeitin adamǵa úiretý – sadaqa, ony laiyq adamǵa berý – Allaǵa jaqyndaý. Ǵylym jalǵyz kezde – serigiń, demeýshiń, jat jerde júrgende – baýyryń, jánnat jolyndaǵy sham shyraq», – degeni barshamyzǵa málim. Al Alla Elshisi: «Bilim alý – musylman er men áielge paryz», – dep aitqan.
Endeshe, barshamyz el igiligi jolynda, jastarǵa durys dini bilim berý, jalpy imandy qoǵam qurýda birlese, izgi isterge atsalysýǵa shaqyramyn. Alla Taǵala saýapty jumystarymyzǵa jar bolsyn!
«Dini bilim tutastyǵy – dini turaqtylyq kepili» atty respýblikalyq konferentsiiaǵa qatysýshylardyń
ÚNDEÝI
Islam dininiń qazaq topyraǵyna jetkeninen myń jyldan asty. Dala halqy asyl dinimizdi júrek qalaýymen qabyldap, ónegeli ómir saltyna ainaldyrdy. Ortalyq Aziia, sonyń ishinde qazaq jeri musylman mádenieti men órkenietiniń damýyna súbeli úles qosqan qasietti mekenderdiń birine ainaldy. Samarqan, Buqara, Ferǵana aimaǵymen qatar Túrkistan, Sairam, Syǵanaq, Balasaǵun syndy ortaǵasyrlyq qalalardan shyqqan ǵulama-ǵalym babalarymyzdyń bul úrdiske qosqan úlesteri ushan-teńiz.
Jurtymyzdyń ulttyq qundylyqtary musylmandyq dúnietanymmen ushtasyp, úilesim tapty. Halqymyzdyń dini tanym-túsinigi aýyz ádebietimiz arqyly da taralyp, nasihattaldy. Dini taqyrypqa arnalǵan qissa-dastandar, óleń-jyrlar islam dininiń negizgi qaǵidalarynan, shariǵat zańdarynan bastaý aldy. Bul igi úrdis qazaq halqynyń musylmandyq mádenietin qalyptastyrýda, dini saýatyn kóterýde teńdessiz ról atqardy. Osynaý rýhani qundylyqtarymyzdy dini bilim berý baǵdarlamalary aiasynda jańǵyrtýdyń mańyzy joǵary.
Jastardyń dini saýatyna mán berý, olardyń dini tárbie men dini bilim alý qajettiligin qanaǵattandyrý máselesi – strategiialyq turǵydan da asa mańyzdy. Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy dini saýaty joǵary, radikaldy aǵymnyń arbaýynda ketpeitin, básekege qabiletti, baisaldy, imandy jastar qataryn kóbeitip, ziialy ortany qalyptastyrýdy maqsat etedi.
Búgingi konferentsiiaǵa qatysýshylar dástúrli Islam dininiń tarihi jáne mádeni negizderin oqytýdy kózdeitin, zaman talabyna sai úilesim tapqan Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń 2020 jylǵa deiingi dini bilim berýdi damytý Tujyrymdamasyn qabyldaidy.
Jastarǵa, jalpy jurtymyzǵa tolyqqandy, sapaly, básekege qabiletti dini bilim berýde, zaiyrly bilimmen qosa, basqa da salalardy ulttyq qundylyqtarymyzben sabaqtastyra otyryp túsindirý týraly Úndeý joldaimyz. Dini oqý oryndary basshylaryn jumys barysynda Tujyrymdamada kórsetilgen baǵyt-baǵdarlardy basshylyqqa alýǵa, sonymen qatar ziialy qaýym ókilderin, barsha tulǵalardy osy qujatta aiqyndalǵan mindetter men maqsattardy, igi bastamalardy birlese júzege asyrýǵa shaqyramyz.
Konferentsiiaǵa QMDB tóraǵasy, Ǵulamalar Keńesiniń músheleri, dini oqý oryndarynyń basshylary, teolog-ǵalymdar, dintanýshylar, ustazdar qatysty
Almaty qalasy, 2015 jyl.