Asqar Ábitaiuly Semei shaharyna Bas imam bolyp qyzmet atqaryp jatqanyńyzǵa bir jarym jyldyń júzi boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda rýhani baǵytqa den qoiyp, qalamyzdaǵy Sýyqbastaý kentindegi meshitke Alash qozǵalysynyń jetekshisi Álihan Bókeihanovtyń atyn berýge muryndyq boldyńyz. Sonymen qatar Semei óńirine qarasty saittyń atyn Alashdin dep ózgerttińiz. Bul bastamalaryńyzdan sizdiń alash qairatkerleriniń eńbegimen jiti tanys ekenińizdi ańǵarta ma álde qazaq eliniń bolashaǵy úshin sheit bolǵan arystarǵa qurmettiń bir belgisi me?
– Iá, biz qashanda eli úshin, halqy úshin sheit bolǵan jandarǵa qurmet kórsetýimiz kerek. Osy maqsatta Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń sheshimimen Qazaqstan Musylmandar Dini Basqarmasynyń 30 jyldyq mereitoiynyń aiasynda, Semei qalasynyń Sýyqbastaý kentindegi meshitke Alash kósemi, memleket qairatkeri, ǵalym Álihan Bókeihannyń esimi berilgen edi. Álihan babamyz osy Semei jerinde júrip, qazaqtyń bolashaǵy úshin aianbai eńbek etip, Alash partiiasyn qurdy.
Basty maqsatymyz qazaqtyń uly retinde , artynda qalǵan jandar umytpai, duǵa jasap, saýap barsa degen nietimiz. Aldaǵy ýaqytta osy meshittiń ishinen Álihan Bókeihanovtyń eńbekterin jinaqtap kitaphana ashý, ónegeli jolyn nasihattaý josparymyzda bar.
Qazirgi zaman talabyna sai imam tek minberden ǵana emes, áleýmettik jeli arqyly da ýaǵyz-nasihat júrgizip, halyqty imandylyqqa, meiirimdilikke, qaiyrymdyllyqa shaqyrý lázim.
Sondyqtanda biz ortalyq meshittiń saityn alashdin.kz dep ózgertip, rebrending jasadyq. Ataýyn aýystyryp, alash pen bailanystyryp qoiýdadaǵy birden bir sebep, Semei alashtyń rýhani astanasy, alash ziialylary osy shaharda bas qosqan. Qazaq eline, jerine qatysty armandary, maqsattary osy ólkeden bastaý alǵan edi. Mine sait arqyly halyqqa alash arystarynyń el táýelsizdigi jolyndaǵy janqiiarlyq erlikterimen qatar eńbekterin, tól dinimizben qatar, ulttyq qundylyqtarymyzdy nasihattaityn bolamyz.
QMDB tóraǵasy, Bas múfti Naýryzbai qajy Taǵanuly jeti baǵyt boiynsha jumystarǵa basymdyq beriletinin jetkizdi. Osy jumystar óńirde qalai iske asýda?
– Naýyzbai qajy Taǵanuly Bas múfti laýazymyna sailanǵan sátten bastap aqparat salasyndaǵy jumystarǵa serpin berdi. Osy baǵyt boiynsha igi jobalardy júzege asyrý maqsatynda QMDB janynan Aqparat jáne qoǵammen bailanys bólimi ashyldy.
Sonymen qatar Múftiiat media ortalyǵy ashylyp, dini aqparat salasyndaǵy igi jobalar júieli túrde júzege asa bastady. Ótken jyly álemdi jailaǵan indetke bailanysty saqtyq sharalaryna bailanysty meshitterde qulshylyq etýge ruqsat berilmegendikten, din qyzmetkerleri áleýmettik jeli arqyly, halyqpen bailanysqa shyǵyp, suhbat berip otyrdy. Jergilikti BAQ arqyly ár túrli taqyrypta maqalalar jaryq kórip, nasihattaldy.
Jeti baǵyttyń biri qaiyrymdylyq. «Qaiyrymdylyq qaiyrymdy is» dep dana halyqmyz teign aitpaǵan.
«Covid-19» infektsiiamen kúresip jatqan dárigerler men naýqastarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý maqsatynda Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Ómirge úmit syila» aktsiia aiasynda Semei óńirinde 19 million 900 myń teńge kóleminde 85 dana Ottegi kontsentratorlary( IVL apparaty), 550 myń teńgege 22 dana pýlsoksimetr, 3 million 500 myń teńgege dári-dármek, 3100 dana betperde din qyzmetkerleriniń uiymdastyrýmen meshit jamaǵaty men kásipkerlerdiń qoldaýymen shaharymyzdaǵy aýrýhanalarǵa jetkizilgen bolatyn.
«Mektepke jol» sharasy aiasynda 2020 jyly 230 balaǵa oqýshylarǵa arnalǵan sómkeler, oqý quraldary, tabys etildi. «Qurban-2020» jobasy boiynsha qurbandyq etteri áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan 2638 otbasyǵa úlestirildi. «El úlesi páterge» sharasy óz jemisin berip, jaǵdaiy tómen 3 otbasynyń baspanaly bolýyna járdemdestik.
Ótken jylǵa kóz sala kele, indet órship, is nasyrǵa shaýyp turǵan kezde,halyq judyryq bolyp jumylyp, igilikti iske atsalysýy elimizdegi azamattardyń birligin artyra túskendei boldy. Izgiliktiń kórinisi bolǵan qaiyrymdylyq sharasy áli de jalǵasyn tabatyn bolady.
Bas múfti Naýryzbai qajy Taǵanuly aimaqtardaǵy ókildikterige jol boiyndaǵy meshitterge qolaily jaǵdai jasaýǵa bailanysty bastama kótergen bolatyn. Osy igi bastamany qoldaý maqsatynda Sýyq-bulaq kenti meshiti janynan tynyǵý bólmesi ashylǵan bolatyn. Asqar Ábitaiuly igi is jaily keńirek aita ketseńiz?
– QMDB Iá biylǵy jyldyń alǵashqy tóralqasynda Bas múfti Naýryzbai qajy Taǵanuly, jol boiyndaǵy meshitterdiń jaǵdaiyn jaqsartý, jolaýshylarǵa qolaily etý máselesine basa nazar aýdarýdy tapsyrǵan bolatyn. Osy baǵytta Jarma aýdanyndaǵy Semei-Almaty tas joly boiyndaǵy Sýyq-bulaq kentindegi meshit janynan tynyǵý bólmesin ashtyq. Bólmede alys joldan kele jatqan jolaýshylardyń tynyǵyp alýyna bar jaǵdai jasalǵan. Sapardaǵy adamdarǵa ýai-fai jelisi, jyly sýmen dáret alý, ystyq kofe-shái, alǵashqy meditsinalyq kómek úshin dári dármekter, uialy telefon qýattandyrǵyshy, sabyn jáne antiseptik, súlgi-oramaldar, ystyq jáne sýyq sýsyndar ázirlep qoiylǵan.
Semei óńirinde táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵyna orai qandai arnaiy jobalar men sharalardy júzege asyrýdy josparlap otyrsyzdar?
– Táýelsizdik jaratýshynyń bizge bergen úlken syiy. Egemendi elimizdiń 30 jyldyq mereitoiyna orai, Qala kóleminde, Respýblikalyq deńgeide ǵylymi konferentsiialar, osy jerge eńbegi sińgen din qairatkerleri jaily kitap shyǵarý, ziiatkerlik saiystar, rýhani-aǵartýshylyqqa, din men dástúr, qaiyrymdylyq baǵytta 100- ge jýyq is-sharalar uiymdastyrý josparlanýda. Sonymen qatar óńirimizde salynyp jatqan meshitterdi, Táýelsizdik jolynda eńbegi sińgen din qairatkerlerine, belgili tulǵalardyń atymen ataý, kóshe attaryn berý máseleleri QMDB tarapynan igi bastamalar júzege aspaq.
Jeti baǵyttyń biri aǵymdarmen jumys. Qazir qoǵamda siz túsinetin islam men men túsinetin din degen túsinik qalyptasýda. Nasihatty, dini ilimdi meshittegi ustazdar men imamdardan emes, basqa eldegi ózderi ustaz sanaityn jandardan bilim alýy bul jerglikti dini qyzmetkerlerge degen senimsizdik tanytqannyń belgisi bolýy múmkin be? Aq pen qarany ajyratyp, qaisy durys, qaisy burys ekendigin aiǵaqtap kórsetip, halyqqa jetkizý jumystary qanshalyqty qarqyndy júrip jatyr?
– Jat aǵymdarmen kúres jumysy QMDB kún tártibindegi eń ózekti máselesi.Dini turǵydan qaraǵan kezde adasýshylyq, qatelesýshilik dinge abyroisyzdyq ákeledi. Sondyqtanda bizdiń azamattardyń teris joldy tańdap ketpeýine at salysýymyz bizdiń negizgi mindetterimizdiń biri.
Qazir jaratýshyǵa táýbá, elimizde bilimi joǵary, bilikti dini mamandar, teologtar bar. Ár óńirde jemisti eńbek etip jatqan ǵalymdarymyz, ustazdarymyz, jat aǵymnyń jeteginde ketken otandastarymyzǵa baǵytynyń durys emes ekendigin dáleldep, Ábý Hanifa mázhabyn ustanatyn jandardyń qatary kún ótken saiyn kóbeiip kele jatqany qýantady.
Karantin rejimine bailanysty qashyqtyqtan oqytý, ǵalamtor jelisindegi ýaǵyz-nasihat jumystaryda qarqyndy júrýde.
Dini kadr daiyndaý baǵytynda qandai jaitqa jiti kóńil bólý kerek dep oilaisyz? Búgingi tańda dini bilimmen qatar, dúniáýi ilimdi meńgerip, joǵary oqý ornyn úzdik támámdaǵan, ómirlik tájiribesi bar, halyqpen etene jaqyn aralasa alatyn mamandar jetkilikti me?
– Áli de Semei óńiriniń dini salasynda mamandar qajet. Alashtyń rýhani astanasyna Bas imam bolyp kelgenime bir jarym jyldyń júzi bolyp qalypty. Osy ýaqyt ishinde álemdegi eń ataqty, bilikti ustazdar men ǵalymdar dáris beretin «Ál-Ázhar» ýniversitetiniń, Túrkiianyń «Haseki» institýtynyń, Almaty qalasyndaǵy «Nur-Múbarak» ýniversitetiniń túlekterin qalamyzǵa shaqyryp, shaharymyzda ustazdyq, din qyzmetkeri retinde jemisti eńbek etýde.
Qazir imam,moldalarǵa talap kúsheigen. Árine 90-shy jyldardyń basynda kadr tapshylyǵyna bailanysty oýqǵa túse almaǵan nemese mektepti nashar oqyǵan azamattar meshitterde eńbek etti.
Biraq búgingi tańda jan-jaqty, bilimdi, saýatty bolý talap etiledi. Qazir osy jerdegi qulshylyq úilerinde qyzmet etip júrgen ustazdardyń, imamdardyń deni dúnieáýi ilimdi meńgergenin, joǵary bilimi bar qyzmetkerler.
Iá jasyratyn emes sońǵy kezderi ateistik, táńirshildik kózqarastaǵy adamdar haq dinge bailanysty kereǵar pikirlerin bildirip, din qyzmetkerlerine qarsy shyǵyp jatqan jaittarda kezdesedi. Biraq halyq qashanda din adamyna tórin usynyp, rizashylyǵyn bildirip qurmet kórsetip keledi.
Óz kezeginde QMDB da imamdardyń qyzmet ádebin qatań saqtap, rýhani parasattyń úlgisi bolýy tiis degen ustanymy boiynsha eloradada ótken jyldyń sońynda «Islam – mádeniet pen izgiliktiń bastaýy» atty imamdardyń IV respýblikalyq onlain-forýmynda «Ziiatker imam» tujyrymdamasy bekitilgen bolatyn. Onda Imamdardyń kiim kiiý mádenieti, sóileý ádebi, halyqpen qarym-qatynasy, zaman talabyna sai bolýy,Sózi men isi úilesýi, bilimdi, bilikti, úlgili, isker, dini aǵartýshy maman bolýy kózdelingen. Mine osy joǵaryda keltirilgen talaptarǵa sai jumys isteýdemiz.
«Elimizdegi jerleý rásimderin jáne zirat kóterý mádenietin bir júiege keltirý maqsatynda QMDB janynan salttyq qyzmet kórsetý ortalyǵy ashyldy. Maqsaty men mindeti qandai?
– Iá, ajal aityp kelmeidi. Qaiǵydan qara jamylyp, jaqynyn qara jerge qiǵan otbasy qabirstan mańynda ólimdi kásipke ainaldyrǵan jandar urshyqsha iirip áketip, bireýdiń ólimi arqyly ómirin túzeitin keibir deldaldar, osy qyzmet túrlerine aspandaǵy baǵany qoiyp biznesin dóńgeletýde. Keide marqumnyń denesi sýymai jatyp, aqy ilerine ózderi habarlasyp, qyzmet túrlerin usynyp jatýyn qalai túsinemiz.
Sondyqtan osyndai keleńsiz jaittyń, jáne qaiǵy jamylyp, jaqynynan aiyrylǵan jandar paida kózin izdegen salttyq qyzmet kórsetetin mekemelerdiń quryǵyna ilinbes úshin, QMDB Tóraǵasy, Bas múfti hazirettiń bastamasymen jaqynda «QAMQOR-SHARAPAT» salttyq qyzmet kórsetý ortalyǵy quryldy.
Janaza jáne jerleý rásimderinde ysyrapshyldyq pen básekelestikke jol bermeý jáne jalpyǵa ortaq mádeniet qalyptastyrý maqsatynda iske qosyldy. Sońǵy kezderi elimizde o dúnielik bolǵan adamǵa han saraiyndai záýlim zirattar men mazarlar salý dástúrge ainalyp keledi. Bul ysyrapshyldyq. Jaratýshy aldynda bári birdei. Marqumǵa bizdiń duǵamyz kerek. Biz qala basshylyǵynan arnaiy qorymǵa jer berilse, tolyǵymen qorshap, qazirgidei tórt qulaqty zirat emes, tek biiktigi 1 metr, eni jarty metr marqumnyń aty-jóni , týǵan jáne dúnieden ótken jyly men kúni jazylǵan belgi tas qoiylatyn bolady. Basty maqsat Islam dininiń talaptaryn saqtaý, básekelestikke, ysyrapqa jol bermeý, zirat kóterýdi bir tártipke keltirip, jalpyǵa ortaq mádenietti qalyptastyrý. Sonymen qatar halyqtyń jaǵdaiyn eskerip, salttyq qyzmet kórsetýdiń aqysy retinde eń tómengi baǵany belgileý kózdelingen.
Semei qalasynda uzaq jyldarǵa sozylǵan meshit qurylysy aiaqtalýǵa jaqyn. Qulshylyq ordasynan azannyń únin estitin kún jaqyn ba?
– 2008 jyly irgesi qalanyp, qurylysy toqtap qalǵan meshit Tastakeevter áýletiniń demeýshiligimen qaita jandana tústi. Alla qalasa qulshylyq ordasy naýryz aiynda el igiligine paidalanýǵa berilmek. Hakim Abai Qunanbaiulynyń 175 jyldyq mereitoiyna orai Túrkistan oblysy ainalasyn abattandyryp, Semeilikterge tartý jasaǵan edi. Alashtyń rýhani astanasynda jańa meshittiń boi kóterýine muryndyq bolǵan barlyq jandarǵa alǵysymyz sheksiz.
Áńgimelesken, Qýanysh Rahmetollauly
