Erbolat batyl jazady. Ómirdiń qaltarys, qubylystaryn «qoima aqtarǵandai aqtaryp» (M.Áýezov) jazý daryǵan, qazirgi dánemege selt etpeitin jartylai jansyz mehanizmge ainalǵan, keýdesindegi júregi bóten piǵylmen ǵana tynym tappai týlaityn pende shirkindi birtúrli shamyna tiip, qolaisyz kúige túsiretin áser týǵyza alatyn siqyry bar.
Adam balasyn baǵzy dúnieden beri qýalap kele jatqan kereǵar sharpysýlar – atamzamannan beri kórkem ádebiettiń taýsylyp bitpeitin qoregi. Qai dáýir, qaisy kezeńde de ózektesip qatar aǵatyn adal men aram, aqiqat pen aldaý, ar men azý Erbolattyń shap-shaǵyn áńgimelerinde tarihi tuǵyry shaiqalmai ǵumyryn jalǵai beretinin qashanǵy qany tamǵan kórkemdik shyndyqta bir jasap qalatyn tozbaityn dástúrimen taǵy da toilaidy.
[caption id="attachment_14677" align="alignright" width="299"]
Erbolattyń «Ministri» týraly emis-emis estidim. Oqymaǵan edim. «Jalyn» baspasynyń «Jas tolqyn» seriiasymen Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne sport ministrligi «Ádebiettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin basyp shyǵarý» baǵdarlamasy boiynsha 2015 jyly jaryq kórgen «Jeltoqsan yzǵary» prozalyq jinaǵynda qaita basylypty.
Kitaptyń shaǵyn annotatsiiasy kókeidegini dóp qamtyǵan. Jas jazýshynyń qoltańbasyn aiqyndaityn aiǵaqty arqaýlarǵa mán berilipti. Jalpaq jahandaǵy áńki-táńkisi shyqqan tanys-beitanystan ólseń airylǵyń kelmeidi. «Páli, Erbolatymyz myqty bolyp shyqty-aý!» – dep kóziń dymdanyp otyryp qupiia bir qýanyshpen jymiiasyń. Erbolat búiregin tym buryp, túgin qaldyrmai aqtaryp, aiap, arasha turýǵa asyǵyp, ara-tura aiyptap otyrǵan «kishkentai pendelerdi» týǵan-týysqan, túp-tuqiianymen tabystyryp, toǵystyrmasa bolmaidy eken dep ábigerlenesiń. Esime bala kezden etene bolǵan baiaǵy Gogol, sol kádimgi Dostoevskiiler aldymen túsedi. Apyr-ai, á, Gogoldiń «Shineliniń» shalǵaiy búgindi de qamtyp jatqanyn qarashy dep, túbine jetkizbeitin bei-bereket oilardyń tuńǵiyǵyna tartylasyń...
Ne degende de Erbolat erledi. Onyń jazý mánerindegi jatyq jańashyldyq moiyndatty. Búgingi ýaqyttyń, bir kezderde asa ótimdi bolǵan zamandas adam atalǵan kádimgi kúnde kórip júrgen kisilerdiń bir shoǵyr tiptik – etene keskinderin syrt qalyp, túr-turpat, ishki iirim, jyqpyl-qaltarysymen tutas ilanymdy qalpynda kórkemdik ainalymǵa qosypty.
Qalamger ataýlynyń týabitti muraty – azamat erdiń júgin kóterýge bel bailaǵan Erbolat prozasyndaǵy áleýmettik janaiqai bei-jai qaldyrmaidy.
Jazýshynyń birinen biri ótip jutynyp turǵan qysqa áńgimelerin joǵaltqanymdy tapqandai, ol az bolsa jańa bir kútpegen tabysqa kenelgendei serpilip, sergip, qýana oqyp shyqtym.
«Qasiret» áńgimesi adamzattyń ózine ózi opasyzdyq jasaýynyń atyp ketken aiar, aiaqtalmaityn aýyr isiniń eńseni kótertpeitin qolaisyz, asa bir baqytsyz sherin qozǵaidy.
Áńgime zamananyń topalań aǵystary toqtaýsyz jaipap ótip, tálkek qylyp, kúibeń ómiriniń daǵdysyn buzyp, qurbandyqqa shala salatyn kishkentai adamdar týraly.
Atalǵan áńgimede qurban bolǵan rasymen de, týra maǵynasyndaǵy kishkentai adam – buiryqtan buryn ólim jazasyna kesilgen ishtegi perishte sábi.
Erbolat áńgimesin qara bazar erte qartaitaiyn degen jas áieldiń aǵymdy tirshiligine tónip kele jatqan opattan oiran salyp óksitip ketetin qaýip etken qaiǵysyn tóndire túsip baiandap bastaidy. Janyn shúberekke túigen jas áieldiń ainalasy tutas jaý. «Balany aldyr!» – deidi kúieýi. «Senen de zorǵyǵa istegenbiz», – deidi aqsha kórse eshkikózdenip ketetin istigin sýmańdatqan otashy.
Áiel sorlynyń kóp qasiretiniń ishindegi eń soraqysy týraly ishki kúi qaishylyǵy, syrtqy sansyraǵan qalyp – barlyǵy aýyr, ashyq alynyp, qaiyrsyz qoǵamyna, zamanyna, áldeqansha ǵasyrdan beri bet-júzi shimirikpei shamasyz, sharasyz jan iesin ómir quqynan aiyryp kele jatqan jalmaýyz piǵyl jat júrek adamzatqa qaitarýsyz aiyp júktelgen.
Jazýshy jan qyjylyn úiip-tógip aityp, baiandap jatpaidy. Sitýatsiiany egjei-tegjeili beinelep, sýrettep, baiandap otyrady. Jas áieldiń tán azabyn sezintýinde, zardaby aýyr jan azaby boi kórsetip turady.
«Sosyn qulaǵyna ókpe-baýyrdy tabaqqa bolp etkizip tastai salǵandaǵydai dybys keldi. Dáriger qyzyl shaqa náresteni, jaralynyń táninen alynǵan oqty tastaǵandai-aq selqos túrde tegeshke laqtyrǵan bolatyn. Sol sátte beikúná náreste enesi jerip, tańdaiyna bir tamshy ýyz tambastan, shýy da jalanbastan, jaryq dúnieni kóre sala óler aldyndaǵy, jaǵy qarysqan qozy qusap, aýzyn jarty minýttai kerip ashty da, qanǵa malshynǵan denesin bir dir etkizip baryp, jan úzdi».
«Kóteý» áńgimesinde, taǵy da basqa birneshe «Bir qoi», «Elý teńge», «Ampýtatsiia» syndy týyndyda jazýshy ainala pul bilegen zamannyń aila qýyp, amal saýyp aqsha tabý jolynda arzan azyp, joldan taiǵan baqytsyzdyǵyn, jandalbasalyǵyn ár qalypta, bar qasiret-uiatymen topyrlatyp tizip qoiyp kózge shuqidy.
Dárigerden jumystan qalǵan kúnderine anyqtama ala almaǵan Almas kelesi qabyldaýyna qamdanyp kelgen.
«Keshegidei emes Almastyń eti úirenip qalypty. Noqtaǵa basyn tosqan iaki aýyzdyqty ózi-aq qarsh etkizgen momyn jylqydai, bóksesin ananyń aldyna tosty. Anaý bolsa sol bóksege eńkeie túsip, kózi jarq etti.
– Ishinde aqsha ma birdeńe tur, – dedi diril aralas daýyspen, tolqyǵanyn jasyra almai.
– Ol endi seniki, – dedi Almas, birden «senge» kóship.
– Meniki deisiz be? – dedi anaý «sennen sizge kóship» kishipeiildik baiqata. Uiat bolmai ma?
– Al, – dedi Almas taǵy da.
– Rahmet. – Sóitti de shiyrshyqtalǵan kók qaǵazdy asqan sheberlikpen sýyryp alyp, halatynyń jan qaltasyna súńgite qoidy. Almas shalbaryn kóterip, belbeýin túimelegen kezde, bar iltipatpen, asqan meiirimdiligin tóge otyryp kómektesip jiberdi».
Jazýshy, árine, bul jerde ásirelep otyr. Biraq ilanymdy. Qalai alsa da keshe jón sóilespegen dárigerdiń búgin aqsha alǵany, aqsha alǵan soń qattalyp, mórlenip turǵan daiyn anyqtamaǵa Almastyń aty-jónin jaza salyp, qolyna ustatqany ras.
Erbolattyń jazý sharýasyna pisip-qatqan daiyndyǵy, arǵy-bergi álemdik muranyń tunyǵynan qanyp iship sińirgeni, qaisybir sheberlik tásilderdi shyǵarmashylyqpen, ońtaily kádege jaratyp otyrǵany, dúnieniń nebir bultarys, qaltarysyn kánigi sheberdiń batyldyǵymen, talǵampazdyǵymen, tartynshaqtamai erkin dóńgeletip tastap otyratyny, til qoldanystaǵy buzylmaǵan taza tezge salynyp, normamen qyrlanyp qor bolmaǵan bai sózdik qor sáýleleri – qazirgi qazaq ádebietiniń boi kórsetýindegi nyshandy belgiler.
Baiyrǵy dástúrli aǵaiynshylyq, adamshylyqtan yryqsyz alystańqyrap bara jatqan qoǵam, daǵdyly úlkendik institýttardyń ydyraýy, jas adamnyń úiirge qosylyp, ortaǵa tartylýyndaǵy tosyrqaýlar men tosylýlar – qazirgi ýaqyttyń shyndyǵy.
Erbolat «Kishi ǵylymi qyzmetker» áńgimesinde ekudai, tipti múlde beimálim bulyńǵyr ómir ortasyndaǵy jas jigittiń kúikilik dertinen zardap shegip júrgen qasiretin aiaýsyz shynshyldyqpen bir kúnniń oqiǵasy aiasynda túgin qaldyrmai táptishtep, ár sát, ár oqiǵa, ár detalǵa zamanalyq júk artyp, júrekti ornynan qozǵap, ýaiymǵa bóktirip sýrettep baiandaidy. Derttibek kádimgi kóp aitylatyn, kórkem týyndydaǵy tiptik beine deńgeiinde tur. Onyń ómirinde shattyq tapshy (qyzy men áieliniń qasynda ǵana bolar – Q.M.), shalqymaidy, tasyi almaidy. Anaý da, mynaý da qoja. Rasyn aitqanda qazir qoja kóp. Alpys, jetpiske kelgenderge de qoqańdap júrgender, ózinen sál tómenniń tóbesinde oinaityndardyń zamany bildirmei, birtindep buzylmastai ornyǵyp aldy.
Derttibektiń Erbolat shyǵarmasyndaǵy zamandas, qurbylarynyń kópshiligi bir tektes ómir súrip jatyr. Turmys bilegen zaman dánemege des bermes jiyrma bestiń mysyn basqan. Erbolat áńgimelerindegi keiipker jas adamnyń janynda jalaý bolyp júretin jas kelinshek iba, ádebimen, erin pana tutqan qazaqy qalpymen kóriner edi. Endi, ómir bolǵan soń ala da, qula da bar degendei, buzyq niet jeńil áielder de obraz deńgeiinde ashylǵan áńgimelerdi de este ustaimyz.
Jazýshy keide shyǵarmaǵa bolmaǵandy bolǵandai etip kiriktirse, onda bul – jazý maqsatyna jeter joldaǵy qalaýly bir tásili.
«Dambal» áńgimesindegi adam nanǵysyz áreketter jazýshy Erbolattyń osaldyǵy emes – tapqyrlyǵy. Osyndaǵy ashy ájýa, mazaq barshamyzǵa baǵyttalǵan. Qazaqy jaidaq daraqylyq, ózin tómen qoiyp, ózgenikin ásire dáripteýge qumar, qushtar bolý qanymyzǵa qaidan sińse de, sińip qalǵan.
Jazýshy shyǵarmany jedel shiraqtyqpen ońtaily qalypqa laiyqtap qurady. Onyń qalamyna keiipkeriniń túp piǵyl, shama-sharqyn áigilep otyratyn tabylǵan dialogtyń sóz úlgileri ár kirgizip, nár quiyp otyrady.
«– Dárihanaǵa lyp etip baryp, kelshi, – dedi Shaihan oǵan. Sabyrly da, báseń únmen. – Qanym órlep ketti-aý deimin. Basym aýyryp turǵany. Búite berseńder ustazdaryńdy óltirip tynasyńdar ǵoi! Sosyn senderdi kim súireidi. Qamdaryńdy kim oilaidy, – dedi aianyshpen yńyrana sóilep».
Erbolat áńgimelerinde Almatynyń abyrjyǵan alańkóńil jas adamnyń kózimen qaraǵanda jylýy qashyp, sulýlyǵy básin tómen túsirip, suryqsyz qyrlarymen kórinetin tustary – kúnde meiram emes ómirdiń sur kiimdi shyndyǵy.
«Ol kúni Almatynyń aspany túnekke shomyp turǵan. Qan jutqandai súreńsiz edi. Qaiǵy tunǵan jylańqy juldyzy, alarǵan aiy tym muńly, tym jupyny bolatyn. Jaiaý júrseń saiqal kóshesi, tizeńdi mújip, tabanyńdy qyzdyratyn» «Elý teńge» áńgimesinde ash qaryn, sharshańqy bozbalalarǵa Almaty jatbaýyr qala. Adamy aldaidy, arbaidy, reti kelse qorlaýdan da taiynatyndai emes. Osynda termin sózdiń tizim qataryn «baiytqan» oralman ataýyn ielengen eki jastyń bir keshki kúiinen tutas bir ýaqyttyń qattylyǵy, jatqa kelgende japyrylyp, elim dep, eńse kóterýge kelgen bir týǵan baýyrdy bótensinýdiń ózimiz kóz kórgen astarsyz aiǵaǵy kóz aldymyzǵa kóldeneń turady.
Ashy. Biraq – shyndyq. Ǵasyr asqan saǵynysh, ańsaý, yntyq kóńilge eljiregennen edireiýimiz basym boldy. Birtalai jurtty úrkitip, shoshytyp aldyq. Olardyń kóbi mundaǵy syiqymyzdy kórip qazaqta qasiet qalmapty-aý dep qan jylaǵan.
Erbolattyń prozasy qanyq boiaýly sarań sýretteýlermen ómir ajaryn ashady. Oqiǵanyń bastalýy, damý shyrǵalańy, sharyqtaý shegi asyp-tógilip yqsham, tyǵyz baiandalady da, kóbine sheshimi «oida qalyp», oqýshyǵa qarai ysyrylyp tastap aiaqtalady.
Kúnde bastan keship júrgen ortaq kepten, rýhani jadap, jabaiylanýdan shyǵar jol qaisy? Ne isteý kerek? Kim kináli?
Jazýshynyń otta turǵan sútin qarap otyrǵan kelinshekti kirpik qaqpai qaltqysynan kóz jazbaǵan balyqshyǵa balaýy, onyń adam amalsyz qalǵanda toqtaýsyz jaýatyn jańbyrly kúnderi; ómir kikiljińderinde maltyǵyp júrgende tizeden jaýatyn qar; t.b. tirshiliktiń ádeii jasaǵandai ǵaiyptan qiiýlasa ketip turatyn qosózen aǵystaryn kórkemdik ózegine tartýynda kánigi ustalyq kózge urady.
«Qyjyl» áńgimesinde erli-zaiypty ǵana emes, qadir bilmeýdiń túbi qaiyrly bolmaitynyn meńzeitin qalyń astar meńzeletindei...
Erbolat Ábikenulynyń «Jeltoqsan yzǵary» kitabyn álem ádebietindegi ózim tanityn teperish kórgen keiipkerlerdi qaita-qaita esime túsirip otyryp oqydym.
Qoǵamǵa qyjyl, ulttyq namys, ar-ojdan jalaýy jelbiregen, jeke taǵdyrlardyń adamdyq ańsar, aldanǵan, jalǵanǵan úmiti, keýdesin tepkilegen júrek atoiy beitarap qaldyrmaityn, annotatsiiada atap aitylǵandai «lirizm men satiranyń, psihologiia men natýralizmniń ushtasýynda» týǵan, «ótkir tildi», «filosofiialyq» shyǵarmalary tutas bir dúnieniń quramdy bólshekteri – jeke taraýlary syndy áser qaldyrǵan Erbolat Ábikenulynyń osy kitabyndaǵy jabyq jatqan kómbeler týraly oqýshy jurtshylyq únsiz qalmas, baǵasyn tolyq berer.
Jas býynnyń osy bir mastanýdan taza jarqyn júzdi, kisi bolatyny kishiktiginen belgi berip turatyn, namys otynyń jalyny basqany da sharpi bastaǵan laiyqty ókiline «Jeltoqsan yzǵarynda» sál pisýi jetpegen, ómirde bolsa da jalańdaý shyqqan da tustar kózge túskenin tilektes kóńilden aitqym keledi. Negizinde, Erbolat eshkimnen jón suraityndai emes, jazýda jolyn tapqan myqtynyń biri ǵoi.
Qanipash Qaisaqyzy MÁDIBAI,
Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ
professory, f.ǵ.d.
