A.Súleimenov te óz qoǵamynan bólinip kete alǵan joq. Keibir qalamger ony «saiaq jylqy», «dissident», «emigrant» dep eseptese de, ol óz qoǵamynyń ishindegi ishki saiaq jylqy, ishki dissident, ishki emigrant edi. Ol – tipti ózine-ózi qarsy bolǵan tulǵa. Iri talantta, iri sýretkerde qaishylyq problema kóp bolady. Ol qaishylyqtyń ústine syrtqy qoǵamdyq qaishylyqtardy qosyńyz. Sonda bul eki qaishylyq qosyndysynan ne shyǵady?! Tulǵa fenomeni shyǵady.
Asqar kúresken, áshkereleýge tyrysqan dertter, aýrý uǵymdar – jalǵan intelligentshildik, stilsiz, minezsiz óner, qortyq intellektýalshyldyq, ulttyq nigilizm, ótirik qoǵamdyq teoriia – sotsializm, irip-shirigen eldik júie – totalitarizm t.b. Ol – sotsializmge senbegen, keńestik ideologiiany, júieni qabyldamaǵan jazýshy. Jáne ol qalpyn erterek túsinip, óz shyn bolmysyna erterek júgingen ziialy qaýym ókili. Lenin ol úshin avtoritet bolmaǵan. Oǵan qaraǵanda janyna Chaadaev jaqyn bolǵan. Chaadaevpen jaqyn bolǵan adamnan qorqýǵa bolady. Al, Abaimen she? Asqar ózinshe 60-jyldardaǵy – Abai. Keńes kezindegi – Abai. Ol sol Lenindi attap ótken kúii Alashordalyqtarǵa kep tireldi. Alashordalyqtardan ótip baryp, Quranǵa kep jyǵyldy. Ras, Qurannyń aldynda Injildi de biraz sharlaǵan. Qaitys bolarynan az buryn Qazyǵurttaǵy Qyzylqiia degen aýyldaǵy Jaqan degen kúieý balasynyń úiinde qonaqtaǵan eken. Jaqańmen sóileskenimde, ol kisiniń shuqshiyp kitapqa kóp úńilgenin aitty. «Qandai kitap»? – degenimde, «Ásirese, «Injil», – degen. Injil – ol kisi úshin kelesi bir baspaldaq, ómir boiy, 53 jyl boiy úzdiksiz júrip otyrǵan tanym baspaldaǵy edi.
Bilim boldy. Bas boldy. Intýitsiia bar. Júrek bar. Sezim bar. Sodan soń orta boldy. Orta – sol orta. Orta saǵan tósek bop jaiylmaidy. Orta eshkimge kórpe bop tóselmegen. Adam sonyń zardabyn tartýǵa májbúr. Ortany adam ózgerte ala ma? Ózgertedi? Biraq iri bir sharty bar. Allah Taǵala qalaǵan bolsa. Onsyz adamnyń qolynan eshteńe kelmeidi. Onsyz adam – bir shybyn, álsiz zat. Al Allahtyń óziniń zańy bar, erejesi bar. Ol erejege biz basshylyq jasai almaimyz. Ol bizge basshylyq jasaidy. Oishyl jan bul jalǵan tirshilik syryn, mehanizmin, fenomenin seze aldy. Ásirese, ómiriniń sońǵy kezindegi býyrqanǵan tarih faktorlary buny qatty sezdirdi. Iri jaranyń iriń bop aqqan qalpyn kórdi. Dúnie óziniń minezi men asty-ústine túsip ózgeriske dýshar boldy. Qaly bar patsha bul jerde tek ánsheiin shahmat figýrasy ǵana. Asqar da – figýra. Biz de – figýramyz. Ózi kóp aitatyn fizikasy bar figýra ǵana.
Asqardyń boiyna Qudai ónerdi úiip-tógip bergen. Al sol ónerdiń serti bar. Másele sol, sertti ustanýda ǵana bolatyn. Ol – sol sertti ustanǵan jan. Óner sertin ustaný, ustanbaý da ońai nárse emes. Ol sertti ustai almai, sert ózderin ustaǵandar da bolǵan tarihta. Qudai odan saqtasyn. Asqar qoǵamnan bólinip qalǵan. Ol maǵan taldan úzilip túsken almaǵa, ne japyraqqa uqsaidy. Ómirde ondai qubylystyń bolatynyn eshkim joqqa shyǵarmaidy ǵoi. Sol bir úzilip túsýden, bólinýden men bir tazalyq kóremin. Bóliný – bóliný úshin bolmaǵan. Keiinirek Muqaǵaliǵa, Asqarǵa eliktep bóliný úshin bólingender de bolǵan. Biraq ol jasandy áreketter tez ońyp, bilinip qaldy. Bular da ol samorodnyi sary altyn túrde bolǵan. Keńestik dáýirdegi bólinýdiń kókesi – Baýyrjan Momyshuly siiaqty bop kórinedi. Baýkeń sekildi kim bóline alǵan? Bular sodan keiin bólingender. Qoǵamnan shyn bóline alǵandar az boldy. Ol ekiniń biriniń qolynan kele me? Asqar sózsiz – iri jan. Eń bastysy – osy. M.Shahanov birde: «Óleń jazý aqyndyqtyń 100 shartynyń biri ǵana», «Tipti aqyn bolý úshin óleń jazý mindetti de emes», – degen. Sonda ol neni meńzedi? Menińshe, iri jandylyqty. Jannyń iri bolýyn. Jany iri bolǵan adam – bar qyzyq sonda. B.Momyshuly da iri jan bolǵan. Onyń eń basty qasieti – 1941 jyly general Panfilovtyń rezervinde bolǵanynda emes. A.Bek povesiniń bas qaharmany bolǵanynda da emes. Mineziniń shataq bolǵany da emes. Gáp basqada. Ony ishtei siz de sezesiz. Muhtar Shahanovtyń da eń basty ereksheligi ol – onyń «Tanakóz» poemasyn jazǵany emes. Nemese jeltoqsan oqiǵasy jaily sezde batyrlyq málimdeme jasaǵany da emes. Sol siiaqty, sol siiaqty bop kete beredi. Baýyrjan – iri tulǵa, Muhtar da, Oljas ta – iri tulǵalar. Asqar hám – iri tulǵa. Iá, Asqar – iri tulǵa. Qaida barsańyz da meili. Másele qaida? Másele osynda. Bulardyń bólinýshiligi de osynda jatyr ma deimin. Áitpese nege bólinedi olar. Muqaǵali hám – iri tulǵa. Áli kúnge onyń óleńderiniń halyq janyn terbeitini sodan. Janynyń iri bolǵanynan. Sózderiniń uiqasy keremet bolǵanynan emes. Halyq ishinde iri jandy adamdar kóp bolý kerek. Iri jandy adam – tiri adam. Bular – tiri adamdar. Qoǵamda óli adamdar da kóp. Sonda olardan basqalardyń bári óli adam bolǵany ma? Joq, bári óli emes. Basqalar da tiri. Tek bular jai tiri emes. Gúlnár Salyqbai degen filosof aqyn qyz aitypty:
...Bireýlerge óliden de ólimiz,
Bireýlerge tiriden de tirimiz, –
dep. Olar tiriden de tiri. Múmkin bizdiń aitpaǵymyz da osy shyǵar. Iri janǵa aq pen qara arasy ashylady. Iaǵni, ol aq pen qarany ajyratýshy kabiletke ie bolady. Eń zor óner, bálkim óner ataýlynyń eń biik Han Táńirisi de sol. Asqar baiqamai sol biikke kóterilip ketken tulǵa eken. Áitpese ol: «Eń zor óner ol – aq pen qarany ajyrata bilý óneri. Bul máseleni tek ishki túisikpen sheshýge bolady. Onda da áýpirimdep», – dep jazbaǵan bolar edi. Ózi qoiǵan problemalardy ózi sheship ketti. Aq pen qara problemasyn ol ómiriniń problemasy etip qoia aldy. Qal-qaderinshe sheshýge tyrysty. Sozaqtan shyqqan Hemingýei – Amerikadan shyqqan Asqar emes. Baiaǵyda bir frantsýz: «Daryndy jandy adamdar provintsiiada týyp, Parijde óledi», – degen eken. Biz bul órnekti bylai túrlentpekpiz: «Iri jandy adamdar Jýalyda týyp, Almatyda óle beredi». Nemese «Iri jandy adamdar Qarasazda týyp ta Almatyda óle beredi», – dep t.b. Bul jai ánsheiin fason ǵoi. Ádebiet – asyl sóz. Qadirli sóz. Ol – óner. Adam taǵdyryn sheshýge aralasatyn, dánekerlik bolatyn element. Qaitip? Bir Qudai tarapynan sert bop kelýi arqyly. Sizge sert bop kelgen nárselerge siz de sertpen jaýap berýińiz kerek. Ol qandai óner bolsyn, meili. Sonyń arty taǵdyr fenomenine ainalady.
Aqjol QALShABEK,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
