«Daididai-aý» ániniń avtory – Segiz seri
Birtýar, daryndy, altyn aidarly ánshimiz Dimash Qudaibergenniń oryndaýyndaǵy jibektei esilgen «Daididai-aý» áni qudiretti áýenimen dúiim áleýmetti tánti etkeni sonshalyq, tipti dúniejúziniń kontsert zaldarynda Dimashtyń ánine qosylyp, teńizdei tolqyǵan halyqty kórip júrmiz.
Árine, milliondaǵan tyńdaýshylar arasynda osy «Daididai-aý» ániniń avtory kim, qashan paida bolǵan degen suraqtyń týyndaýy ábden múmkin.
Al, áleýmettik jelidegi «Mýzarýbkanyń» júrgizýshisi bul ánniń avtory Maǵjan Jumabaev pen Beiimbet Mailin degeni tipti shyndyqqa janaspaidy. Bul asa kórnekti aqyn, jazýshylarymyz 1937-38 jyldarǵy stalindik qandy qýǵyn-súrginniń qurbandary boldy.
Maǵjannyń kompozitor emestiginen beihabar keibir «bilgishter» «Iapyrai», «Daididai-aý» ánderiniń sózi men ánin Maǵjanǵa telip, onyń «Sen sulý», «Súi, jan sáýlem» óleńderine án qosyp jazǵany qazaq ánderiniń jinaǵynda bar (1990 j. «Óner» baspasy, Almaty q.).
Qazaq ádebietiniń klassigi Sábit Muqanov uly aqynymyz Abaidy – danalyq pen parasatty, al Maǵjandy – sezim qasietin jyrlaýshy aqyndar dep ataǵany bar.
Sonymen, «Daididai-aý» ániniń sózi men áýeni kórnekti aqynymyz Maǵjan Jumabaevtyń shyǵarmalaryna esh qatysy joq.
Bul ándi kópshilik halyq aýyz ádebietine teńegenimen, onyń avtory, sazdy áýeniniń iesi ári oryndaýshysy – Muhametqanapiia Bahramuly Shaqshaqtegi. Onyń jas kezinen aqyndyq talantyn, tanym-tabiǵaty men quralaidy kózge atqan mergendigine súisingen halqy oǵan «Segiz seri» dep at qoiǵan. Ol 1818 jyly Soltústik Qazaqstannyń ormandy alqaby, kókjasyl tabiǵaty jaiqalǵan Gúltóbe-Mamanai aýylynda dúniege kelip, 1854 jyly 36 jasynda týǵan jerinde qaitys boldy. Onyń ákesi Bahram óz zamanyna sai bilimdi, jan-dúniesi tereń, dara minezdi kisi bolsa kerek.
Al Segiz seriniń atasy Shaqshaq – Kerei taipasynyń Ashymaily rýynan shyqqan qadir-qasieti artqan, el aýzyndaǵy tulǵa bolǵany málim.
Uly atasy Qojabergen jyraý da Jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúreste jaýynger, qolbasshy bolǵan. Qazaq taipalarynyń basyna tóngen qasireti men asharshylyqty sipattaǵan «Elim-ai» epikalyq jyrynyń avtory. «Elim-ai» áni Patshaly Reseidiń opasyzdyǵyn sýretteidi: 1731 jyly Kishi júz qazaqtaryn ózine qosyp alǵanymen, Patsha biligiqazaq jasaqtaryna eshqandai (diplomatiialyq, materialdyq)kómek bermei, kerisinshe qazaqtar men jońǵarlardy bir-birine qarsy jaýlastyryp, jońǵarlarmen jasyryn sóz bailasyp, olarǵa oq qarý men zeńbirekterin, t.b. soǵys quraldaryn berip otyrǵan. Ondaǵy Reseidiń kózdegeni qazaqtardy birjolata qurtyp, onyń shuraily jerlerin basyp alý edi. Biraq jymysqy oiy júzege aspai, qazaq batyrlary óz jerlerin qorǵap qaldy.
Segiz seri Omby qalasyndaǵy Aziia áskeri ýchilishesinde (keiin Shoqan Ýálihanov oqyǵan Sibir kadet korpýsy dep ataldy) oqyp júrgende-aq Patsha biliginiń qazaq eline qarsy jazalaýshy ári salyqpen qanaýshy otriad jasaqtap jatqanyn túsinedi. Qazaq Dala demokratiiasynyń ulttyq tálim-tárbiesinde, adaldyq pen ar-namys rýhynda tárbielenip ósken Segiz seri ýchilisheni bitirgen soń-aq general-gýbernator P.D. Gorchakovqa qyzmet etýden bas tartady. Osy qareketi úshin Orys Patshasynyń tutqynynan qashqan Segiz seri Batys Qazaqstandaǵy naǵashy aǵasy, qazaq tarihynda esimi belgili batyr, ult kóterilisshileriniń jetekshi kósemi Syrym Datulyna baryp bas saýǵalaidy. (P. Viatkin – akademik, «Batyr Syrym», «Moskva-Leningrad» basp., 1947 j.).
Batys Qazaqstannyń sheksiz qiyr dalasynda Segiz seri óziniń seriktesterimen at ústinde elden eldi jaǵalap 4 jyl boiy Patsha úkimetiniń jaýyz qaraqshylary men onyń saiasatyn júrgizip otyrǵan qazaqtyń satqyn sultandary, sonyń ishinde Jáńgir hannyń soiylyn soqqan jaldamaly jendetterden qashyp, boi tasalaǵan. Osy jyldary týyp-ósken jerden jyraqta júrgen Segiz seriniń keiin qazaq halqynyń mádeni asyl murasyna ainalǵan týyndylary jazyldy.
Segiz seri tabiǵatynan batyr tulǵaly, symbatty, rýhy biik, ánshi, kompozitor, mýzyka, qol óner, qarý jasaýdan sheber jan-jaqty bola tura, quralaidy kózge atqan mergendigi de bar edi. Osy qýǵyn-súrgin zamanda eńsesi túsken eldiń ishinen ózi siiaqty seriktes talantty jigitterdi jinap, Segiz seri shaǵyn ónerpazdar tobyn qurǵan. Ár aýylǵa kelgende el jinalyp, olardy qýanyshpen qarsy alyp otyrǵan. Jiynda ata-babamyzdan kele jatqan salt-dástúrimizge sai ónegeli, ómirsheń úrdisi, tanym-tabiǵaty, qadir-qasiet, rýhani bolmys-beinesin jyrlaǵan aitys, ánder, kúiler, jyrlar men ańyzdar aitylyp, palýandar dodaǵa túskende qyzyqqa kenelgen qaýymnyń jany kirip, jadyrap qalatyn edi.
Ár jerdiń tabiǵaty, ár elden kórgen turmys qareketteri, bolmysy bólek qazaq qyzdarynyń boiynan tabylatyn sulýlyq qasietteri, soǵysqa ketken erleriniń ornyn basyp,elin, jerin qorǵap, jaýǵa qarsy shapqan qazaq arýlarynyń batyldyǵy – osynyń bári Segiz seriniń shyǵarmashylyq shabytynyń qainar kózi boldy.
Sondyqtan Segiz seri keiipkerleriniń esimderi: «Gaýhartas», «Ǵaini», «Aqbet», «Qarǵash», «Daididai-aý» jáne basqalary osydan 150 jyl buryn dúniege kelgen jáne qazirdiń ózinde elimizdiń teatr jáne kontsert zaldarynyń sahnalaryda halyqtyń súiip tyńdaityn ánderine ainalǵan.
Mine, búginde klassikaǵa ainalǵan mahabbat jyrlary «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh – Baian sulý», poetikalyq drama «Aiman – Sholpan» álemdik «Romeo men Djýletta», «Láilá men Májnún», «Farhad pen Shyryn» poemalarymen qatar aitylady.
HIH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy mýzykalyq-poetikalyq shyǵarmalardy týdyrǵan kórnekti tulǵa, Patshalyq Resei otarlaýshylaryna qarsy kúresker Segiz seri týraly jazylǵan kitaptar, ǵylymi eńbekter, maqalalar Qazaqstannyń gazet-jýrnaldarynda kóptep jariialanǵan. Osy jazbasha derekkózderde «Daididai-aý» ániniń sózi, áni, oryndaýshysy Segiz seri ekeni aitylǵan.
Qaramendi T.S. «Qazaq ádebieti» gaz., 13.08.2010 j.
Qaramendi T.S. «Qazaq ádebieti» gaz., 20.10.2006 j.
«Segiz seri shyǵarmalary», 2 tomdyq, «Jalyn» baspasy, 2013 j.
Segiz seriniń tańdamaly shyǵarmalary, 2 tomdyq, «Dáýir» basp., 2014j.
Dárkenbaeva G.K. «Segiz seri shyǵarmalary – qazaq halqynyń asyl qazynasy», «Dáýir» baspasy, 2014 j.
Ospanov S.K. «Segiz seri. Ómiri men mýzykalyq murasy». «Balaýsa» basp. 2020 j.
Búgingi sahna tórinde oryndalyp júrgen Segiz seriniń ánderin kópshilik aýyzdan aýyzǵa aitylyp júretin halyq ánine teńeidi. Nelikten?
Dúnie júzi halqynyń súiip tyńdaityn ánine ainalǵan «Daididai-aý» ániniń, sondai-aq birneshe jyr, poemalarynyń avtory Segiz seriniń aty 30 jyl buryn Táýelsizdik Deklaratsiiasyn qabyldaǵan elde osy ýaqqa deiin nege kópshilik nazarynan tys qalyp otyr? Óitkeni Segiz seri bala jasynan Orys Patshasynyń qazaqqa degen zulymdyǵyn arǵy atasy Qojabergenniń «Elim-ai» jyrynan estip, bilip ósken, keiin óziniń ashý-yzaǵa toly shyǵarmalarynda Patsha biligin, onyń ókili P.D. Gorchakovtyń qazaq aýyldaryn talqandaýshy qandy qol qaraqshy ekenin ashyp jazady. («Segiz seri», Shyǵarmalary, tom 1, «Dáýir» baspasy, 2014 j., 61 bet). Sondai-aq Segiz seri ýchilishe (kadet korpýsyn) bitirgennen keiin Patshanyń jazalaýshy otriadyna qosylýdan, oǵan qyzmet etýden bas tartqany da óz shyǵarmalarynda aitylady. (Osy shyǵarmasynda).
Orys Patshasynyń ozbyrlyǵyna, otarlaýyna qarsy kóterilisti bastaǵan Isatai Taimanuly men eliniń bostandyǵy úshin aianbai kúresken aqyn Mahambet Ótemisulynyń satqyn týystarynyń qolynan qaza tabýy da Segiz seriniń óleńderinde sipattalǵan. (Atalǵan derekkózde). Patshanyń asa jaýyzdyǵymen aty shyqqan Kýzminskii men Deryshev otriadtary Syrdariia ózeniniń boiyn jailaǵan qazaq aýyldaryn qatygezdikpen qyryp joiǵany da Segiz seri óleńderinde bar. (Atalǵan derekkózde, 113 bet).
Segiz seriniń kórnekti aqyn, sazger, shyǵarmashy tulǵa ǵana emes, Patshaly Reseidiń otarlyq ezgisine qarsy kúresker bolǵanyn resmi derekkózder rastaidy.
«Qazaq SSR tarihynan» (1957 j. Almaty qalasynda basylǵan, 346-347 bb.) úzindide bylai dep jazady: «Podpolkovnik Kýzminskii, Deryshev jáne maior Mihailovtyń jazalaýshy otriadtary asa qatygezdigimen kózge tústi. Olardyń bir otriady 164 aýyldy áiel, bala-shaǵa, kempir-shalymen qosa qyryp-joiyp, qostaryn órtep, maldaryn aidap ketken». Bul jan tózgisiz jaýyzdyq jaiynda A.I. Gertsenniń shyǵaryp otyrǵan «Kolokol» gazetinde: «Ejelden jaýyngerler arasynda Kýzminskii men Deryshev otriadtary siiaqty qanisher zulymdar bolǵan emes. Bul sumdyq oqiǵanyń áli de zertteleri anyq» dep jazdy. Árine, Patshaly Resei imperiiasy keiin onyń ornyn basqan Keńes odaǵy otarshyldarǵa qarsy kúresken qazaq patriottary jaiynda eshteńe aitpady, jazbady. Mine, ulty, eli, jeri úshin kúresken Segiz seriniń Patsha imperiiasy, Keńes zamanynda da esimi atalmaýy sondyqtan. Segiz seriniń esim, erligi jáne onyń shyǵarmalary aýyzsha halyq arasynda aitylyp, urpaqtan urpaqqa jalǵasyp keledi.
Qazaqstan tarihynda esimi jazylmaǵan Segiz seriniń (Muhametqanapiia Bahramuly Shaqshaqtegi) atyn ańyzǵa shyǵaryp, al onyń aitýly shyǵarmalaryn Kishi júzden shyqqan traibalist-qazaqtar óz attaryna jazyp, iemdengisi kelgender de boldy. Traibalizm áli kúnge deiin qazaq halqynyń tutas ult bolyp qalyptasýyna kesirin tigizýde.
HH ǵasyrdyń aiaǵynda Segiz seriniń ómirin, shyǵarmalaryn zertteýshi eki ǵalym dúnieden ótip ketti. Biri - Tólesh Súleimenov, filolog-ǵalym, «Segiz seri» kitabynyń avtory, 1991 j., Almaty, «Óner» baspasy. Kitapta gazet, jýrnal, ádebi muralar men qoljazbalar – 279 derekkózi kórsetilgen. Ekinshisi – Seiitqali Qaramenditegi (meniń ákem) – jarty ǵasyrdan astam ýaqyt aýyz ádebietińiń folkloryn zerttep, halyqtyń aýyzeki shyǵarmalaryn tirnektep jinaǵan. Arab qarpin erkin oqityn ol, 1929 jyly Qazaqtanda latyn álipbiine aýystyrǵanǵa deiin Segiz seriniń shyǵarmalaryn jinap, bastyryp shyqty. Ol Segiz seriniń arab grafikasynda jazǵan «Qyz Jibek» poemasyn túpnusqadan oqyǵan. 1991 j. 19 shildede «Qazaq ádebieti» gazetinde «Bekejan da bir arys» atty ákemniń maqalasy shyqty.
1905 jyly Qazan qalasynda Júsipbek Shaihýslamuly Segiz seriniń «Qyz Jibek» poemasyn, Birjan sal, taǵy basqa aqyn-jyraýlardyń eńbekterin ashyqtan-ashyq iemdenip,óz atynan bastyryp shyǵarǵan. Bul poemanyń keiipkeri Tólegendi óltirgen Bekejandy ol Orta júzdiń Arǵyn rýynan dep kórsetedi.Al Bekejan, ol Kishi júzdiń batyry. Sóitip, Júsipbek shyn máninde Tólegendi óltirgen Qoja rýynan shyqqan óziniń jerlesi qaraqshy Keskenterekti jasyryp qalady. Mine, sondyqtan áli kúnge deiin kinoda, teatrda, buqaralyq aqparat quraldary men mektep oqýlyqtarynda tarihi máni bar aqiqat burmalanyp,halyqtyń nazaryna teris aqparat sińip ketken.
Osydan keiin 2000 jyly Kishi júzdiń traibalisteri BAQ arqyly T. Súleimenovti – fantast, al meniń ákemdi Segiz seri shyǵarmalaryn óziniń ataǵyn shyǵarý úshin paidalandy dep aiyptaǵan. («Aqtóbe». «Ana tili» gazetterinde ).
Soǵan qatysty sot, jinalys, talqylaý, basylymdar arqyly qazaq ultyna Segiz seriniń tarihi tulǵa ekeni, asyl murasy – dúiim áleýmetti uiytar máni barónegeli de ómirsheń tól týyndylary tolyq dáleldendi.
Mysaly, Segiz seriniń ómiri men ónerin zerttep, kóptegen maqala jazyp júrgen Qaratai Biǵojinge Almaty qalasy Medeý aýdanynyń soty sheshimimen jala jabýshylar tarapynan 2001«Ana tili» gazeti arqyly keshirim surap, 80 000 teńge aiyppul tólendi. (Sotta men onyń jaqtaýshysy boldym). «Qazaq ádebieti» gazetinde 2006 jyly 3 jáne 7 qarashada shyqqan 43,44 sandarynda meniń «Segiz seri – halyqtyń uly tulǵasy. Jalaqorlarǵa jaýap» atty maqalam jaryq kórdi.
Biraq, sońǵy 20 jyl ishinde Segiz seri men onyń shyǵarmalarynyń shynaiylyǵyna dáiekti dálelderge qaramastan, ony joqqa shyǵarǵan ekijúzdi ǵalymdar, jazýshylar men kompozitorlar áli tiisti jazasyn almai keledi. Endi olardy tek ákimshilik jazamen ǵana emes, sonymen qatar qylmystyq kodekstiń baptaryna sáikes qurmetti ataqtarynan, úkimettik marapattarynan aiyryp, jaýapqa tartatyn ýaqyt jetti.
Naqty dálelder retinde. Kompozitor Ilia Jaqanov «Aqqýlar qonǵan aidyn kól» atty óz kitabynda 1988 jyly Segiz serini tulǵa retinde kórsetse, 2000 jyldan bastap qazaqtyń án, mýzyka ónerinde Segiz serini joq qylyp tastady. («Juldyz» jýrnaly №10,2003j.).
Jazýshy Mereke Kulkenov «Jángir han» kitabinde Segiz serini sýyryp salma aqyn ekenin kórsetti. Al 2000 jyldan bastap «Ana tili» gazetinde Aqtóbelik muǵalim Bóribai Kartenniń maqalalaryn jariialap, Segiz seri joq, oidan shyǵarylǵan tulǵa dep atady. Bul meniń maqalamda «Áýezov ul-qyzyn nege oryssha oqytty?» («Qala men dala» gazeti№16,4.05.2018j. )
Qazirgi «Jas Alash» gazetiniń bas redaktory Qairat Mátrekov tipti rýhani qylmysqa jol berip otyr. Osy gazettiń №69,26.08.2021 jyly Mańǵystaý aýdanynyń qurmetti azamaty, Q.R. halyq aǵartý isiniń úzdigi, «Eńbek ardageri» medalińiń iegeri N. Aryqbaiulynyń «Bekejan da bir arys» maqalasyn jariialapty. Sonda bul ataqtary «jer jaratyn» adam, aityp ketken meniń ákemniń ( Seitqali Qaramendin) 30 jyl buryn 19.07. 1991 j. jariialaǵan maqalasynyń taqyrybyn da, mátinin de ózgertpei kóshirgen N. Aryqbaiulynyń urlyǵyn, «Jas Alash» shyǵaryp otyr.
Tóleýbek QARAMENDITEGI, professor, KSRO Sáýletshiler odaǵynyń múshesi, QR Jýrnalister odaǵynyń múshesi, qoǵam qairatkeri.
