MakerSpace-tiń Ambassador jobasy boiynsha mektep oqýshysy Dana Erlanova ótken jazda eki ret Amerikada bolyp, kóp jas bas suqpaq túgili tek sańylaýynan syǵalap qaraýdy arman etetin ǵylymi tájiribeler alańy - Silikon alqabynda bolyp qaitty.
«Bul meniń ómirimdi túbegeili ózgertken tájiribe boldy!», - deidi oqýshy qyzdyń ózi de.
BIRINShI JOBA: SEQUENCE - AQYLDY DÁRI QORABY
Nazarbaev Ziiatkerlik mektebiniń 12-synyp oqýshysy Dana Erlanova 10 synyptan bastap baǵdarlamalaýmen ainalysady. Onyń IT salasyndaǵy bilimin bilikpen eń alǵash ushtastyrǵan jeri de MakerSpace alańy bolǵan. Oqýshy qyz mundaǵy ártúrli sektsiialarda bolyp, baǵdarlamalaý qyryn baiqap kóre bastaǵan.
Degenmen Dana bul taqyrypty tolyq meńgerý úshin aǵylshyn tilin jetik meńgerý kerektigin ábden túsinedi. Sondyqtan ol bir jyl boiyna MakerSpace alańyna kelip, ondaǵy aǵylshyn tildi jastarmen dostasyp, olarmen tyǵyz bailanysta bolǵan.
Bir aita keter jait, bul keńistikte bilimin ushtap júrgender úshin ártúrli ǵylymi taqyryptaǵy maqalalar aqysyz usynylady, onyń ústine kompiýterdi de emin-erkin paidalanýǵa beredi.
«Men ýaqyttyń shekteýli ekenin túsindim, maǵan bárin tez úirenip, alǵa jylji berý kerek boldy. Sonda bolashaqta ne isteitinimdi, qai mamandyqty tańdaitynym aiqyndalatyn edi, sondyqtan maǵan qoljetimdi MakerSpace resýrstarynyń barlyǵyn barynsha paidalaný kerek dep sheshtim.
11-synypta men óz jobalarymen ainalysa bastadym, meniń alǵashqy jobam - Altsgeimer dertine shaldyqqan adamdarǵa arnalǵan innovatsiialyq tabletka qoraby. Meniń basymda mundai ideia kezdeisoq paida bolǵan joq, negizinen, ájem osy aýrýdan zardap shegýshi edi», - deidi ol.
Dana aqyldy dári qorabyn mobildi qosymshaǵa jalǵady, osy kezde «Shevron» kompaniiasy Hakaton báigesin uiymdastyrdy. Bul is-sharanyń ilespe habarlamasynda «Shevron» úzdik jobalardy damytý úshin úsh jeńimpazǵa 500 dollardan aqshalai syilyq ázirlep jatqanyn jariialady.
«Munysy keremet boldy. Sebebi mende dári qorabyna datchikter jetispei turǵan. Meniń ideiamdy júzege asyryp, álemniń kez-kelgen núktesinen ájemniń dári qabyldaǵan-qabyldamaǵanyn tekserip, bile alatyndai bolýym úshin maǵan joǵary sapaly qymbat datchikter qajet edi. Baiqaýda jeńimpaz atanyp, «Shevron» maǵan jobamdy jetildirý úshin 500 dollar berdi. Men birden baryp, Arduino jabdyqtaǵyshtaryn satyp ala bastadym, bul - óz aldyna bólek divais qurýǵa arnalǵan datchikterdiń shablony», - deidi Dana.
GOOGLESCIENCEFAIR JÁNE SILIKON ALQABY
Mine, osy bir jetistikten soń Dana halyqaralyq hakatonǵa qatysý úshin joldama alady. Oǵan 6 eldiń oqýshylary qatysty. Sondyqtan Dana I-oryndy ielený úshin edeýir ter tógip, myqty básekelesterge toitarys berýi kerek boldy. Bul onyń qolynan keldi. Sóitip qazaq qyzy báige júldesi - 600 myń teńgeni enshiledi.
«Men qarapaiym otbasynda dúniege keldim, ol kezde meniń noýtbýgym da joq edi. Sondyqtan, men bul aqshaǵa eń birinshi noýtbýk satyp aldym, ol qolyma tigende men ózimdi joǵarylap ketken adam sekildi sezindim», - deidi Dana.
Sodan keiin (onyń aitýy boiynsha) - 13 jastan 18 jasqa deiingi balalar arasynda GoogleScienceFair-dyń baiqaý ótkizgeli jatqanyn kezdeisoq bilip qaldyq. Bul saiystyń basty maqsaty - jasóspirimder arasynda ǵylymdy keńinen nasihattaý.
«Biz ol týraly baiqaýǵa úsh apta qalǵanda ǵana bildik, kóp qaǵaz toltyryp, esse jazýymyz kerek edi, onda da bárin aǵylshyn tilinde», - deidi Dana.
- Biz irikteýdiń úsh kezeńinen óttik, sóitip 2019 jyldyń mamyr aiynda biz álemniń 20 úzdik finalisteri qataryna endik. Al oǵan deiin bizdiń komanda 100 finalist tizimine engen bolatyn. Mine, sol qatarǵa kirgende-aq bizge arnaiy noýtbýk beriletinin aitqan, qazir sony kútip júrmiz. Jazǵan essemizde, negizinen, bizge kimder kómekteskenin, ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵymyz týraly jazdyq.
Bul men jeńiske jetken ekinshi halyqaralyq jarys boldy jáne biz Kaliforniiaǵa jol tarttyq, - deidi ol.
Dananyń Kaliforniiaǵa, Silikon alqabyna sapary ata-anasynsyz óz aldyna bólek shetelge shyqqan alǵashqy kezi bolypty. Qyzdyń saiahaty 25 shildede bastalyp, 2019 jyldyń 1 tamyzynda aiaqtaldy. Amerikadaǵy jarysqa ártúrli elderden Dana siiaqty 20 myń jasóspirim kelgen.
I-orynǵa baiqaýdy uiymdastyrýshylar kez-kelgen amerikandyq ýniversitette bilim alý úshin 50 myń dollar tikken. Baiqaýdyń basqa seriktesteri, mysaly, NationalGeographic, ScientificAmerica jáne basqalary, ózderiniń basqa jeke syilyqtaryn daiyndapty. Mysaly, 15 myń dollar, Irlandiiaǵa saiahat nemese NatGeoWild-pen birge derekti film túsirip, saiahattaý syndy.
«10-synypta oqyp júrgende Silikon alqabynda bolsam ǵoi dep armandaitynmyn, biraq men úshin ol alys bolashaqta múmkin nárse sekildi kórinetin, óitkeni oǵan tek kásibi joǵary deńgeili mamandar ǵana kire alady dep oilaýshy edim.
Bul meniń ómirimdi túbegeili ózgertken synaq boldy! Men San-Frantsiskoda boldym, álemdi kórdim, túrli startaptarmen tanystym, biz birneshe kompaniialardy araladyq», - deidi Dana.
Amerikadaǵy alǵashqy kúni olar Kaliforniia, San-Frantsisko qalalaryna saiahat jasaǵan. Dana komanda quramyndaǵy qyzdarmen birge aldymen Google-dyń bas keńsesinde bolyp, onda Qazaqstannyń jastaryn kezdestirgen. Sonymen qatar, San-Frantsiskoda Dana 2016 jyly GoogleScience baiqaýynyń jeńimpazy bolǵan bir qyzdy kezdestiripti, qazir ol 20 jasta eken, Stenford ýniversitetinde oqidy.
«Sol qyz meni baiqaýǵa qatys dep yntalandyrdy, men oǵan ózime tálimger bolýdy ótindim. Ol bas tartpady, meni jarysqa jaqsylap daiarlady, bári tamasha boldy! Men odan ýniversitet týraly, oǵan qalai túsýge bolatynyn surastyryp, bilip aldym», - deidi Dana.
Jarys bastalǵanǵa bir kún qalǵanda Dana komandasynyń qyzdarymen birge ýaqyt taýyp, qalaǵa sytylyp shyǵady. Olar jergilikti dám -býrger men shokolad jep, áigili «Altyn kópir» boiymen júrip, ChinaTown-ǵa bir-aq barǵan, qala ortalyǵyndaǵy úisiz-kúisiz jandardy keziktirgen. Osylai kúni boiy qala aralaǵan qyzdar shamamen 16 shaqyrym jerdi jaiaý júrgen.
Baiqaýda I-oryndy muhittyń betinen usaq plastik zattardy jinaý jobasy jeńip aldy, onyń avtory – Irlandiia jasóspirimi. Ol óz jobasy tanystyrylymynda jyl saiyn óz elinde teńizdegi qoqystardyń kesirinen ondaǵan tasbaqa óletinin aitty. Onyń ideiasy - magnitti paidalaný arqyly muhit betinde qalyqtap júretin shaǵyn plastik zattardy jaǵaǵa alyp shyǵý.
Baiqaý jeńimpazdaryn marapattaýǵa AQSh-taǵy eń tanymal blogerlerdiń biri Diana Kovern qatysqan, onyń jelide millionnan astam jazylýshysy bar.
«Men ondai adamdy kezdestirgenime, onymen sóileskenime óte qýanyshtymyn. Diana Massachýsets tehnologiialyq institýtyn támamdaǵan. Onyń YouTube-te Thephysicsgirl degen arnasy bar, onda ol fizikany ǵylym retinde nasihattaidy» , - deidi Dana.
AQSh-taǵy kúnderiniń birinde tańerteń oianǵan Dana áigili bolyp shyǵa kelgenin bilmepti. Sóitse Dana jaily Google-diń basty paraqshasynda maqala jariialanypty. Qarkóz qyzymyzǵa Silikon alqabynda bolǵan kúnderi áli kúnge deiin beinebir kórgen tús siiaqty kóredi. Tórt juldyzdy qonaq úi, kún saiyn jańa oqiǵalar, jańa sýretter, kúnde qala aralatý, bastysy oqýshy qyz kúnde Google kompaniiasynyń bas keńsesinde bola alǵan, árine bul kez kelgen jastyń ómirinde umtylmas sát.
«Men ǵylymnyń kómegimen basqa adamdarǵa kómektesý arqyly úlken jetistikke jetýge bolatyndyǵyn túsindim. Eń bastysy – óz isińizdi súiip, ony ynta-shyntańmen oryndaý!», - deidi Dana.
SILIKON ALQABYNA EKINShI SAPAR. TECHNOVATIONCHALLENGE
AQSh-tan oralǵannan keiin Dana Technovationchallenge-niń qyzdarǵa arnalǵan baiqaýyna qatysady.
«Bizdiń komanda 4 qyz jáne tálimgerden turdy. Biz balalarǵa arnalǵan Teco oiynyn qurastyrdyq, onda qoqysty óńdep oinaidy jáne ekologiialyq máselelerdiń saldary men sheshimderi týraly aqparat alady. Mysaly, oiyn kezinde qoqysty arnaiy ydysqa tastaǵandarǵa upailar berildi. Bul upailardy kino biletterine nemese qandai da bir jeńildikke aýystyrýǵa bolady. Bizdiń basqa kompaniialarmen osy baǵytta bailanysymyz boldy», - deidi Dana.
Osylaisha bizdiń qyzdar I-orynǵa ie bolyp, áigili amerikandyq tehnologiialar alqabyna tartyp ketti. Bul sapar 12 tamyzdan 24 tamyzǵa deiin 12 kúnge sozylǵan. AQSh-taǵy jarysqa arnalǵan baǵdarlamanyń tanystyrylym mátini muqiiat daiyndaldy, qyzdar óz sózderi men rólderin jaqsylap jattap aldy, tipti ǵaryshqa arnalǵan arnaiy kostiým de kidi. Aqyry olar III-oryndy ielendi.
Jarystan keiin qyzdar qalany aralap, Uber, Facebook, NASA, Apple siiaqty ataqty kompaniialardyń keńselerinde bolypty. Ásirese, Facebook-tiń zor ǵimaraty qyzdardy tań qaldyrǵan. Munda jumys ornynan bólek kovorking alańy, jemis-jidek sýsyny men kofehanalar, túrli ulttyq taǵamdardyń meiramhanalary samsap turǵan. Balmuzdaqty tegin jep, sýyq basseinge súńgip alýǵa da ruqsat eken munda.
- Bul armandaǵy úi dep aitsa bolady, - deidi Dana. Olarǵa Facebook kompaniiasyndaǵylar ózderine jumysqa turǵan jasqa alǵashqy eki aida ailyqtan bólek taǵy 70 myń dollar ústemaqy beriletinin aitqan. Muny olar kadr aǵymy bolmas úshin jasaitynǵa uqsaidy. Qyzdar kompaniia qyzmetkerlerimen sóilesip qana qoimai, velosipedpen de sol territoriiada serýendegen.
Google kompaniiasyndaǵylar da óz qyzmetkerleriniń jaǵdaiyna kóp kóńil bóledi. Mysaly, munda jumysqa itińizdi alyp kelýge bolady eken, biraq mysyqqa ruqsat joq. Bir qyzyǵy, kompaniianyń keibir keńseleri ataqty mysyqtardyń qurmetimen atalypty.
Apple keńsesi minimalistik jáne asketistik jaǵynan erekshelenedi, olarda tegin tamaq degen joq, óitkeni bir kezderi kompaniianyń negizin qalaýshy Stiv Djobs aqysyz tamaq tazartylmai, aqyry úiindi qoqysqa ainalady dep sanaǵan.
Silikon alqabyna jasaǵan sapary kezinde qazaqstandyq komandaǵa qyzyǵýshylyq kóp bolǵan, kóptegen áigili amerikandyq buqaralyq aqparat quraldary qyzdarmen suhbattasyp, olar úshin Stenford ýniversiteti qabyrǵasynda oqý oryny týraly arnaiy baiandama jasaǵan.
UNICEF-TEN BAǴDARLAMA
Almatyǵa kelgennen keiin de bir ornynda tynysh otyra almaityn Dana UnicefSummerresidencyinternship baǵdarlamasyn keziktiredi. Ol DataScience-di zerttep, sol bilimi arqyly mobildi qosymshany qurý úshin derekterdi qalai paidalaný kerektigine bas qatyra bastaidy. Dana qasyna eki balany ertip, komanda jasaqtaidy. Kapitany ózi bolady. Olar damýy tejelgen balalar paidalana alatyn Yerekshe qosymshasyn jasap shyǵady.
«Osylaiynan úsh jobaǵa qatysyp, meniń jazǵy demalysym kózdi ashyp-jumǵansha óte shyqty. Bul jyl men úshin jemisti boldy, men jobalardy damytýǵa bar ýaqytymdy jumsadym. Bastysy, súigen isimmen shuǵyldandym. Jaz tamasha boldy!», - dep kúledi keiipkerimiz.
Ázirlegen, Kámshat SÁTIEVA
