Shyǵys Qazaqstan oblysynda áleýmettik-ekonomikalyq damý jaǵynan Ulan aýdany búginde kópshiliktiń nazaryn aýdaryp otyr. Osylaisha aýdanymyz oblysymyzdyń ósip-órkendeýine óz úlesin qosyp keledi. Aýdanymyz tórt túlik mal ósirip, mal sharýashylyǵyn keńinen órkendetýge qolaily jer. Bul úshin tek memlekettik baǵdarlamalardy tiimdi paidalana bilýdiń mańyzy zor dep esepteimin. Sońǵy jyldary «Sybaǵa», «Jumyspen qamtý – 2020», «Biznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamalary boiynsha jeke kásipkerler men sharýa qojalyqtary nesie alyp, memlekettik qoldaýdyń igiligin kórip jatyr.
2015 jylǵy aýdannyń bekitilgen biýdjeti 4 178,4 mln. teńgeni qurady. Onyń ishinde respýblikalyq jáne oblystyq biýdjetten túsken járdemqarjy men transfertter – 2 634,1 mln. teńge, ózindik kiris 905,4 mln. teńgeni quraǵan.
Ulan aýdanynyń 2015 jyldyń 1 qarashasyna jóndelgen biýdjeti 3 902,4 mln. teńgeni quraidy, onyń ishinde ózindik kiris – 900,6 mln. teńge, bul jalpy túsimniń 25,5%-yn quraidy. Aǵymdaǵy jylǵa ózindik kiris boljamyn 109,8%-ǵa ósimmen josparlap otyrmyz.
2015 jyldyń on aiynyń qorytyndysy boiynsha negizgi kapitalǵa investitsiia salý kólemi 3689,3 mln. teńgeni quraidy. Ónerkásiptik ónimder kólemi 13 903,7 mln. teńgeni qurady. Ústimizdegi jyldyń qazanyna 174 kishi biznes kásiporny tirkelgen, sany ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 30,8%-ǵa artqanyn baiqaýǵa bolady. Sonymen birge jumys istep turǵan kásiporyndardyń sany 43,7%-ǵa kóbeidi jáne 125 birlikti qurady. Shaǵyn biznestiń belsendi kásiporyndarynyń sany 16,9%-ǵa ósimmen 90 birlikti qurady. Osylaisha daǵdarysqa qaramastan aýdan turǵyndary memlekettik qoldaýlarǵa súiene otyryp, kásipkerlikpen ainalysýǵa bet burǵanyn maqtanyshpen aita alamyn. 
Ónerkásiptik ónimderdiń negizgi úlesin (98,6%) óńdeý ónerkásibi quraidy. 2015 jyldyń ótken kezeńine óndirý kólemi 12 630,6 mln. teńgeni qurady.
2015 jyldyń qańtar-qazanynda agrarlyq sektorda aýyl sharýashylyǵynyń jalpy óniminiń kólemi 17 953,1 mln. teńgege jetti. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 0,6% artyq.
Údemeli indýstrialdy-innovatsiialyq damý baǵdarlamasy aiasynda aýdanda 3 investitsiialyq joba usynyldy. Jylyna 20 000 tonnaǵa deiin et óndirýge «Óskemen qus fabrikasy» AQ keńeitý jobasyn erekshe atap aitýǵa bolady. Qazirgi tańda kásiporyn jospardan artyq 24 myń tonnaǵa deiin qus etin óndirip keledi. Budan basqa quny 150,0 mln. teńgege baǵalanǵan polietilendi qubyr óndirý zaýyty da aýdanymyzdyń maqtanyshyna ainalyp otyr. Úshinshi, quny 1779,0 mln. teńgelik «Aitas KK» JShS etten jasalǵan taǵamdar men úi qusy etinen jasalǵan taǵamdar óndirý boiynsha zaýyt qurylysyn salý da josparlap otyrmyz. Saratovka aýylynyń mańaiynda 2014 jyly «Ýyldyryq pen Bester gibridi tuqymynyń bekire balyǵynyń etin óndirý» jobasyn júzege asyryp keledi. Bul joba aiasynda óńirde balyq ónimderiniń mańyzdy óndirisin qalyptastyryp, Qazaqstan men syrt elderge balyq ónimderin shyǵarýdy kózdep otyrǵan jaiymyz bar. Jobanyń jalpy quny – 1623,4 mln. teńge, onyń ishinde «QazAgroFinans» AQ qaryzǵa alynatyn qarajat 1379,844 mln. teńge jáne ózindik qarajat 243,502 mln. teńgeni quraidy. Joba boiynsha úsh tuiyq sýmen jabdyqtaýdy ornatý (TSJO) modýlin salý josparlanǵan. Bir modýl etke ónimdiligi jylyna 45 tonna bekire ósirý úshin, eki modýl ónimdiligi 4 tonna bekireniń taǵamdyq ýyldyryǵyn ósirýdi kózdeidi.
«QazAgroFinans» AQ jobasyn júzege asyrý úshin nesie jelisi ashylǵan, 2014 jyldyń qazanynda 308,0 mln. teńgege qurylys-montajdaý jumystaryn júrgizýge birinshi úlesti nesie (transh) alynǵan. Ózindik qarajattan 40,0 mln. teńge igerildi. Onyń ishinde 26,0 mln. teńgesi jobalyq-izdestirý jumystary jáne 14,0 mln. teńgesi jobany ortaq qarjylandyrý. Ekinshi úlesti nesie (transh) 2015 jyldyń maýsym aiynda 330,0 mln. teńgege ótkizildi. Tehnologiialyq qural-jabdyqtar SIA «AKVAFerma» (Latviia) kompaniiasynan jalǵa berý boiynsha 424,2 mln. teńgege alynǵanyn aita ketýimiz kerek.
«Óndiris 2» baǵdarlamasy boiynsha Tarǵyn aýylynda «Bolashaq» sharýa qojalyǵy «Zamanaýi oramasymen, óndiristik tolyq kezeńmen joǵary sapaly et óndirý boiynsha satyly-biriktirilgen kompaniia qurý» jobasyn iske asyrýda.
Joba boiynsha jylyna 200 tonna siyr etin, 100 tonna jylqy etin jáne 40 tonna qoi etin óndirý qarastyrylǵan. Kásiporynǵa qajetti qural-jabdyqtar Reseiden, Slovakiiadan jáne Qazaqstannan alyndy.
Ulan aýdany negizinen mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan aimaq. Qazirgi ýaqytta aýdanda 39 asyl tuqymdy sharýashylyq qyzmet jasaýda, onyń ishinde et baǵytynda – 9, sút baǵytynda – 4, qoi sharýashylyǵy – 6, jylqy sharýashylyǵy – 8, bal sharýashylyǵy – 10, maral sharýashylyǵy – 1 jáne shoshqa sharýashylyǵyndaǵy 1 sharýashylyq. Iri qara sharýashylyǵynda asyl tuqymdy mal úlesi – 15,2% qurasa, qoi sharýashylyǵynda – 9,3%, jylqy sharýashylyǵynda – 16,7%, maral sharýashylyǵynda – 100%, bal sharýashylyǵynda – 45,6%, shoshqa sharýashylyǵynda – 19,7%.
Aýdanda búgingi kúni 11 iri qarany jemdeý alańdary bar. Osy kásiporyndarda 524 tonna siyr eti ótkizildi. Iri qara mal basy 54 myń basqa deiin ósti. Aýdannyń mal sharýashylyǵyn damytýdyń basty maqsaty – sút-taýarly fermalary men jemdeý alańdarynyń qurylysyn salý, qaita qurý, asyl tuqym sapasyn jaqsartý jáne jasandy uryqtandyrý jolymen asyl tuqymdy siyrlardyń sanyn kóbeitý.
«Altyn asyq» baǵdarlamasy boiynsha Bozanbai aýyldyq okrýginde 600 bas qoi, «Qulan» baǵdarlamasy boiynsha 137 bas jylqy alyndy. Berilgen nesieniń jalpy sommasy – 50,8 mln. teńge. Ózindik qarajat esebinen aýyl sharýashylyǵyn qalyptastyrýǵa 823 bas iri qara jáne 254 bas jylqy, 834 bas usaq mal satyp alyndy.
«100 naqty qadam» ult Josparynyń 60-shy qadamy sút pen sút taǵamdaryn óndirýge baǵyttalǵan. Osyǵan bailanysty bizdiń aýdanda aǵymda «Saǵynqumarov» sút-taýarly fermasyn salyp, «DeLaval» firmasynyń jabdyqtary satyp alyndy. 55 gektar sýarmaly jer pishendemege kópjyldyq shóp tuqymyn sebý úshin berildi. Sút saýyny bir siyrǵa 12,5 litrdi quraidy.
Budan basqa «Aitqazin» qojalyǵy sút fermasyn salyp, búginde kúni 100 siyr saýyp otyr. Kúndelikti saýylǵan sút 2000 litrdi quraidy.
Eń iri 600 basqa sút fermasy qurylysyn salý, «Bagration-2» qojalyǵyna júktelgen bolatyn. Jobanyń quny 497,0 mln. teńgege baǵalanǵan. Tehnika men sút saýý jabdyqtaryn jalǵa alyp paidalaný týraly kelisimsharty qoldaý tapty. Kásiporyndy iske qosý 2016 jyldyń naýryz aiyna josparlanǵan.
Aldaǵy jyly «Borsaq» qojalyǵy – 200 bas, «Toǵanas» qojalyǵy – 100 bas, «Qairat» qojalyǵy 400 basqa arnalǵan sút fermasyn iske qosatyn bolady.
Dándi jáne dándi burshaqty daqyldardyń egistik alqaby ótken jylǵydan 1,9%-ǵa ósimmen 42,1 gektardy qurady. Záitún – 26,6 ga, ótken jylǵydan 16,1%-ǵa tómendeýimen, kartop – 1,2 ga, 15,6%-ǵa ósimmen, kókónis –17,4%-ǵa ósimmen 0,31 ga qurasa, jemdeý daqyldary ótken jylǵy deńgeide sebildi.
Aǵymdaǵy jylda kartop, kókónis jáne jemdeý daqyldaryn egetin alqaptardy aýyldyq okrýgterdegi paidalanylmaǵan jerler esebinen ulǵaitý boiynsha birqatar jumystar atqarylǵanyn aita ketýimiz kerek. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn salatyn alqaptardy ártaraptandyrýǵa erekshe kóńil bólip otyrmyz. Egis qurylymynda dándi daqyldardyń úles salmaǵy 34,5%-ǵa jetkizildi, jemdeý daqyldary 41,8 %-ǵa deiin, kúnbaǵys egis qurylymynda 21,8%-ǵa deiin jetti.
Ulan aýdanynyń aýyl sharýashylyǵyn qalyptastyrýǵa kúzgi jinaý jumystaryn júrgizýge 2015 tonna dizeldik janar mai bólindi. Aýdanda sýǵarýdyń sý únemdegish júiesi engizildi – bul jańbyrlatý, onyń ishinde «KH Bagration VVG» JShS 20 «Fregat» jańbyrlatý qondyrǵysy qoldanylady jáne «Ekimbaeva» ShQ Kanadada jasalǵan 3 «Vallei» jańbyrlatý júieleri jáne «Ýkrainka» JShS 2 «Vallei» qoldanylýda. Aǵymdaǵy jylda «Ýkrainskoe» JShS sýarmaly alqaby 300 ga ulǵaitpaqshy.
Azyq-túlik baǵasyn ustap turý maqsatynda aýdannyń jergilikti atqarýshy organdary men kásipkerler negizgi áleýmettik mańyzdy azyq-túlik taýarlaryna 10% ústemelep satýdy ornatý týraly 151 memorandýmǵa qol qoidy. Sondai-aq, aýdanda 1642,5 tonna jemis-kókónis jáne dámdi taǵamdy ónimderge ýaqytsha turaqtandyrý qory qurylǵan. Aýyl sharýashylyq qurylymdarymen 22 memorandým jasaldy.
Aýyl sharýashylyǵy ónimderin ótkizý boiynsha «Demalys kún» jármeńkesi jańasha damý ústinde. Jyl basynan beri aýdan ortalyǵynda 21,3 mln. teńgege 37 «Demalys kún» jármeńkesi ótkizildi. Ulan aýdany Óskemen, Astana qalalaryndaǵy jármeńkelerge belsene qatysady.
Qurylys jumystarynyń kólemi aǵymdaǵy jyldyń qańtar-qazan ailaryna 3286,8 mln. teńgeni qurady. 2015 jyldyń qazan aiyna 3651 sharshy metr turǵyn úi qoldanysqa berildi.
2014 jyly Ulan aýdanynda jalpy sommasy – 238,0 mln. teńgege eki otbasylyq-dárigerlik ambýlatoriianyń qurylysy qoldanysqa berildi.
«Qoljetimdi baspana – 2020» baǵdarlamasy boiynsha «Turǵyn úi jinaq banki»» AQ tarapynan Qasym Qaisenov kentinde 95 páterlik turǵyn úi qurylysy aiaqtaldy. Sondai-aq, osy baǵdarlama boiynsha Qazaqstan ipotekalyq kompaniia jelisi boiynsha 40 jáne 100 páterlik turǵyn úi qurylysy bastaldy. Bas merdiger – «Malik» JShS. Eki turǵyn úi qurylysynyń jalpy smetalyq quny 982 mln. teńgeni quraidy. Qurylysty aiaqtaý merzimin 2016 jyldyń naýryz aiyna belgilep otyrmyz.
Aýdanda sýmen qamtý júieleriniń jalpy uzyndyǵy 161,7 shaqyrymdy quraidy, onyń ishinde magistraldi sý taratqysh – 64,6 shaqyrym. Aýdandaǵy 47 eldi mekenniń ishinde 3 eldi mekende (Qasym Qaisenov kenti, Tavriia aýyly jáne ishinara Bozanbai aýylynda) ortalyqtandyrylǵan sý tartý júiesi bar. Halyqty sý tartý qyzmetimen qamtamasyz etý deńgeii 2015 jylǵa 17,8%-dy quraidy. Káriz júieleriniń jalpy uzyndyǵy 17,6 shaqyrym.
2015 jyly oblystyq biýdjet esebinen jalpy sommasy 90,5 mln. teńgege Qasym Qaisenov kentindegi ortalyqtandyrylǵan qazandyqty qalpyna keltirý jumystary jalǵasty. Sondai-aq, «Biznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasy boiynsha damý qorynan 45,8 mln. teńge 5-shi qazandyqty aýystyrýǵa bólindi.
Aýmaqtardy damytý baǵdarlamasynyń aiasynda 37,4 mln. teńge bólindi. Aǵymdaǵy jyly Aiyrtaý, Saratovka, Ulan, Asýbulaq aýyldarynda jáne Qasym Qaisenov kentinde 5 balalar alańyn ornatý jumystary júrgizildi. «Týǵan jerge taǵzym» aktsiiasy aiasynda Jeńistiń 70-jyldyǵy qurmetine Uly Otan soǵysy men Aýǵan soǵysy jyldarynda qaza bolǵandarǵa arnalǵan Batyrlar alleiasy ashyldy. Alleiada Keńes Odaǵy batyrlarynyń jáne Halyq Qaharmany Q. Qaisenovtiń biýstteri ornatylǵan jáne Q. Qaisenovtiń týǵan jeri Asýbulaq aýylynda da onyń biýstin ornattyq. Óskemen qus fabrikasy saiabaǵynyń qurylysy aiaqtalýda. «Jylylap jańartý» baǵdarlamasy boiynsha Qasym Qaisenov kentindegi №18 jáne 22 úige jóndeý jumystary júrgizildi. Kúrdeli jóndeýdiń jalpy smetalyq quny 47 mln. teńgeni quraidy.
2015 jylǵa qarjylandyrýdyń barlyq kózderi esebinen aýdannyń az qamtylǵan azamattaryna qoldaý kórsetýge 19,6 mln. teńge bólinip, 1 qarashaǵa 17,4 mln. teńge igerildi.
Oblys ákiminiń granty boiynsha qazirgi ýaqytta jetim balalar men az qamtylǵan otbasylarynan shyqqan 16 stýdent bilim alýda.
2015 jyly 11 stýdent oqýlaryn bitirip, barlyǵy da bizdiń Ulan aýdanyna jumysqa ornalastyryldy.
Jumyspen qamtý bóliminde jumyssyzdar esebinde turǵandar sany 2015 jyldyń 1 qarashasyna 183 adamdy qurap, jumyssyzdardyń úlesi 0,8%-dy quraǵan.
Halyqty jumyspen qamtý salasyn jetildirýge baǵyttalǵan is-sharalar josparynda qarastyrylǵan. Der kezinde qolǵa alynǵan is-sharalardyń arqasynda 521 adamdy jumysqa ornalastyryp, 952 jańa jumys orynyn qurýǵa múmkindik aldyq. Budan basqa aqyly qoǵamdyq jumystarǵa 505 jumyssyz adam tartylsa, kásibi daiarlaý jáne qaita daiarlaýǵa 50 adam jiberildi. «Jastar tájiribesine» 14 joǵary oqý oryndary men kolledj bitirýshiler joldandy. «Áleýmettik jumys oryndaryna» «Parasat», «Yrys», «Aidyn», «Talap», «Ernaz», «Diirmen», «Merei», «Azamat» sharýa qojalyqtaryna 17 adam jiberildi.
2015 jyly aýdanda barlyǵy 11 bos oryn jármeńkesi ótkizildi. Jármeńke nátijesinde 15 adam jumysqa ornalasty, 7 adam oqýǵa jiberildi, jastar tájiribesine – 4 adam jáne qoǵamdyq-aqyly jumystarǵa 10 adam jiberildi. 103 adamǵa keńes berildi.
1992 jyldan bastap Ulan aýdanyna 9712 oralman qonystandy. Búgingi kúni 796 otbasy, 3951 adam turady. Oralmandar tarapynan 157 sharýa qojalyǵy uiymdastyrylyp, aýyl sharýashylyǵyn júrgizýge oǵan 18 myń gektar jer bólindi. 2015 jyly jumysqa ornalasý máselesi boiynsha 29 múgedek júgindi. Onyń ishinde 5 adam jumysqa ornalasty, 14 adam qoǵamdyq-aqyly jumystarǵa joldandy, áleýmettik jumys oryndaryna – 1 adam, kásibi oqýǵa 1 adam jiberildi.
«Jumyspen qamtý jol kartasy – 2020» baǵdarlamasyn júzege asyrý úshin respýblikalyq biýdjetten 2015 jylǵa 242 mln. teńge qarjy bólindi.
Birinshi baǵyt – «Infraqurylymdy jáne turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyqty damytý esebinen jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý». 32,6 mln. teńge sommasyna 2 joba iske asyrylyp, 13 jumys orny ashyldy. Tavriia aýylyndaǵy mádeniet úii men Asýbulaq aýylyndaǵy mektep jóndeldi.
Ekinshi baǵyt – «Jeke kásipkerler bastamasyn qoldaý jáne tirek aýyldaryn keshendi damytý jolymen kásipkerlik arqyly jumys oryndaryn qurý». Jalpy sommasy 201 mln. teńgege 28 joba iske asyryldy: 4 joba sút-taýarly fermasyn ashý boiynsha, 3 joba sút jinaý pýnktin ashý boiynsha, 2 joba servistik qyzmetke baǵyttalǵan, 15 joba mal sharýashylyǵyn damytýǵa jáne 1 joba kókónis sharýashylyǵyn damytý boiynsha.
Úshinshi baǵyt – «Jumys berýshiniń shynaiy suranysyn eskere otyryp, oqytý jáne jumysqa ornalasýy men qonys aýystyrýyna yqpal jasaý».
2015 jyl bizdiń aýdannyń mádeniet salasy úshin óte sátti jyl boldy. Aǵymdaǵy jyldyń mereitoi kúnderine arnalǵan sharalar josparǵa sáikes ótkiziledi. Bizdiń shyǵarmashylyq ujymdardyń jetistikterin atap ótkim keledi:
Oblys ákiminiń júldesi úshin ótkizilgen HIH halyqtyq oiyndarda kiiz úi baiqaýynan Ulan aýdany bas júldege ie boldy. 6 shildede Astana kúni qurmetine «Beskól» folklorlyq ansambli Astana qalasynda ótken respýblikalyq baiqaýda óz ónerin kórsetip, bas júldege ie boldy. 20 shildede respýblikalyq aqyndar aitysy ótkizildi. 11 qyrkúiekte bizdiń aýdan «Týǵan el – altyn besigim» aktsiiasy aiasynda oblys ortalyǵyn qala kúnimen quttyqtaý qurmetine ie boldy, 16 qyrkúiekte qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qurmetine Qazaqstan estrada juldyzdarynyń qatysýymen kontsert ótkizildi.
Ulan aýdanynda 224 sporttyq jabdyqtar bar, onyń ishinde: 32 fýtbol alańdary, 35 basketbol, voleibol alańshalary, 11 hokkei korobkalary, 4 sporttyq keshender, 28 sport zaldary, 12 atys tiri, 99 jazyqtyq jabdyqtary, 4 jasandy tósemmen stadion.
Aýdanda sporttyq 20 túri damyǵan. Onyń ishinde sporttyń 7 túrinen («qazaqsha kúres», toǵyzqumalaq, qol kúresi, shaibaly hokkei, fýtbol, voleibol, kókpar) bizdiń sportshylarymyz oblystyń qurama komandasynyń quramyna engizilgen.
Olar oblystyq, respýblikalyq, Aziialyq jáne Dúniejúzilik chempionattarynyń jeńimpazdary men júldegerleri.
Turǵylyqty jerde dene shynyqtyrý jáne sportpen shuǵyldaný úshin jaǵdai jasaý maqsatynda aýdanda 214 sektsiia qurylyp jumys isteýde, onda 2524 balalar men jasóspirimder shynyǵýda.
Aýdanda 65 dene shynyqtyrý jáne sport ujymdary jumys isteidi. Jappai sportpen 11650 adam qamtylǵan. Bul aýdan halqy sanynyń –28,8%-y.
2015 jyldyń 16 mamyrynda Óskemen qalasynda ótken bilim qyzmetkerleriniń III spartakiadasynda Ulan aýdany muǵalimderiniń qurama komandasy oblys ortalyǵynyń myqty komandasyn ǵana aldyna túsirip, II orynǵa ie boldy.
2015 jyldyń 10 maýsymynan 16 maýsymyna deiingi aralyqta qurama komanda Qazaq handyǵynyń 550-jyldyǵyna arnalǵan Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń júldesi úshin ótken HIH halyqtyq sport oiyndaryna qatysyp, Ulan aýdany 14 aýdannyń ishinde II júldeli orynǵa ie boldy.
Dáýlet BATYRBAEV, Ulan aýdanynyń ákimi. ShQO
