Jalpy fýnktsionaldyq saýattylyq degen uǵymdy taratyp aitar bolsaq, adamdardyń (jeke tulǵanyń) áleýmettik, mádeni, saiasi jáne ekonomikalyq qyzmetterge belsene aralasýy jáne ómir boiy bilim alýyna yqpal etetin bazalyq faktory. Iaǵni búgingi jahandaný dáýirindegi zaman aǵymyna qarai ilesip otyrýy. Sonymen, fýnktsionaldyq saýattylyq adamnyń mamandyǵyna, jasyna qaramastan únemi bilimin jetildirip otyrýy. Mundaǵy basshylyqqa alynatyn fýnktsionaldyq sapalar: belsendilik, shyǵarmashylyq turǵyda oilaý, sheshim qabyldai alý, óz kásibin durys tańdai alýǵa qabilettilik, t.b. Iaǵni, jalpy bilim beretin mektepterde Qazaqstan respýblikasynyń ziiatkerlik, dene jáne rýhani turǵysynan damyǵan azamatyn qalyptastyrý, onyń fizikalyq qubylmaly álemde áleýmettik beiimdelýin qamtamasyz etetin bilim alýdaǵy qajettilikterin qanaǵattandyrý bolyp tabylady. Osyǵan orai Ulttyq josparda fýnktsionaldyq saýattylyqtyń tómendegidei negizgi mehanizimderin bólip kórsetedi. Ulttyq jospardyń joǵaryda atalǵan maqsat, mindetterin júzege asyrýda tómendegidei tetikteri (mehanizmderi) naqtylanyp, mektep oqýshylarynyń fýnktsionaldyq saýattylyǵyn damytý úshin bilim berý júiesinde basshylyqqa alynady.
Olar:
• bilim berý mazmuny (ulttyq standarttar, oqý baǵdarlamalary);
• oqytý nysandary men ádisteri;
• bilim alýshylardyń oqýdaǵy jetistikterin diagnostikalaý men baǵalaý júiesi;
•mektepten tys, qosymsha bilim berý baǵdarlamalary;
• mektepti basqarý modeli (qoǵamdyq-memlekettik nysan, mektepterdiń oqý josparyn retteýdegi derbestiginiń joǵary deńgeii);
• barlyq múddeli taraptarmen áriptestikke negizdelgen dostyq qalyptaǵy bilim berý ortasynyń bolýy;
• ata-analardyń balalardy oqytý men tárbieleý protsesindegi belsendi róli.
Onyń alǵashqysy – oqytý metodologiiasy men mazmunyn túbegeili jańartý. Iaǵni mektep oqýshylarynyń fýnktsionaldyq saýattylyǵyn damytý jalpy bilim beretin orta mekteptiń Memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standartyn (MJBS) jańartýdan bastaý alýǵa tiis. Ol úshin muǵalim bilim alýshynyń boiyna alǵan bilimin praktikalyq jaǵdaida tiimdi jáne áleýmettik beiimdelý úderisinde paidalana alatyndai negizgi quzyrettilikterdi sińirýi kerek.
Olar:
basqarýshylyq (problemany sheshý qabileti);
aqparattyq (óz betinshe aqparattar kózderi arqyly únemi bilimin kóterip otyrýy, sol arqyly tanymdyq qabiletin ushtaý);
kommýnikativtik (úsh tilde: qazaq, orys, aǵylshyn (shet) aýyzsha, jazbasha qarym-qatynas jasaý);
áleýmettik (qoǵamda, ózi ómir súrgen ortada is-áreket jasai alý qabileti);
tulǵalyq ( ózin jeke tulǵa retinde qalyptastyrýǵa qajetti bilim, bilik, daǵdylardy igerý, bolashaq ózi tańdaǵan kásibin ózi anyqtaý, onyń qiynshylyǵy men kúrdeliligine tózimdi bolý);
azamattyq (qazaq halqynyń salt-dástúri, tarihy, mádenieti, dili, tilin tereń meńgerip, Qazaqstannyń ósip-órkendeýi jolyndaǵy azamattyq paryzyn túsinýi);
tehnologiialyq (ár azamat óz mamndyǵyna qarai aqparattyq tehnologiialardy, sandyq tehnologiiany, bilim berý tehnologiialaryn saýatty paidalanýy).
Bilim alýshy osy atalǵan negizgi quzyrettiliktermen qatar pándik quzyrettilikterdi (ár pánniń mazmuny arqyly) meńgerýi tiis.
Egemendi elimizdiń halyq sharýashylyǵyn damytýdyń mańyzy, onyń materialdyq-tehnikalyq bazasyn nyǵaitýdyń ózekti problemalaryn sheshýdegi, qoǵamdyq óndiristiń tiimdiligin arttyrýdaǵy, eńbekshilerdiń materialdyq jáne mádeni deńgeiin kóterýdegi geometriia ǵylymynyń mańyzy men roli óte zor. Sebebi ǵylymdar júiesinde geometriia airyqsha oryn alady. geometriianyń ereksheligi –ol qazirgi kezdegi aýadai qajetti tehnikalyq ǵylymdardyń negizi. Geometriia sabaǵynda oqýshylarǵa naqty mysal keltire otyryp, olardyń alǵan bilimderi mańyzdy praktikalyq máselelerdi sheshýge qajet ekendigin túsindirý qajet. Oqýshylardyń bilimniń ómirlik mańyzyn túsinýi, teoriia men praktikany tyǵyz bailanystyrady, pánge yntasyn arttyrady, oqýshylar bilimindegi formalizmi elementterin joiady. Oqýshylardyń bilimge yntasynyń bolýy, olardyń sabaqtaǵy belsendiliginiń artýyna bilim sapasynyń joǵarlaýyna, bilim alýdyń paidasyn túsinýdiń qalyptasýyna múmkindik beredi, menmendik jáne jalqaýlyqtan bezý qasietteri qalyptasady. Geometriia kýrsynyń árbir taqyrybyn oqytý barysynda oqýshylardy ainala qorshaǵan ortany tanýdaǵy geometriianyń rólin durys túsinýge jáne alǵan bilimderin praktikalyq esepterdi sheshýde qoldana bilýge áseri tietindei pánaralyq bailanystardy iske asyryp otyrýy qajet.
Mektep geometriia kýrsyn oqytýdyń eń mańyzdy maqsattarynyń biri – geometriianyń qoldanbaly múmkindikterin ashý. Matematikalyq, syzý,tehnologiia nemese geografiialyq ,t.b. mazmundy esepterdi sheshý barysynda oqýshylar geometriialyq uǵymdar men zańdylyqtardy tereńirek túsinip, uǵynyp , sonymen qatar kásibi daiarlyqtyń negizderin meńgeredi. Pánaralyq esepter dep – sybailas pánderdiń bilimderin nemese esepterin keltirýdi nemese paidalanýdy qajet etetin esepterdi nemese bir oqý pániniń materialy negizinde qurastyrylyp, basqa pánderde arnaiy didaktikalyq maqsatpen qoldanylatyn esepterdi aitamyz. Oqýshylardyń oilaý qabiletterin damytýda,olardy tárbieleýde,bilikteri men daǵdylarynyń qalyptasýynda, geometriianyń praktikamen bailanysyn kórsetýde eseptiń alatyn orny óte zor. Oqýshylardyń dúnietanymyna ár oqý páni óz úlesin qosyp otyrady. Sonyń ishinde geometriiany oqytý barysynda sabaqtas pánderden jáne naqtyly ómirden oqýshylarǵa túsinikti túrde keltirgen derekter ǵylymi bilimderdiń paida bolý negizin, qorshaǵan ortanyń tabiǵat qubylystarynyń tanymaly jeke pánderdiń geometriianyń uǵymdary men abstraktili jaǵdailaryn ońai sezine biledi
Ólshemi 16cm bolatyn tekshe boialyp,ólshemi 4sm bolatyn kishi kýbtarǵa bólingen.
1-curaq. Bundai bólý kezinde tekshe neshe ret jazyqtyqtarmen qiylady jáne neshe tekshege bólinedi?
2-curaq. Teksheniń úsh jaǵyna, eki jaǵyna, bir jaǵyna boiaý tigen teksheler sanyn anyqtańyz,neshe tekshege boiaý timegen?
3-curaq. Barlyq maida tekshelerdiń neshe jaqtaryna boiaý tigen?
Bul jańadan ashylyp jatqan ashanaǵa 2 ústel jasatý úshin ustaǵa berilgen tapsyrys.Ústeldiń ólshemderi kórsetilgen.Ústelge qajetti materialdyń satylymdaǵy ólshemi180x260cm .
1-curaq:Tapsyrys berýshi materialdy únemdi paidalaný úshin neshe laminat alýy kerek jáne ony tildirý úshin laminat betine qalai ornalastyrý kerek.
2-curaq:Ústel jiekterin kómkerý úshin neshe metr kómkerme qajet?
3-curaq:Bul materialdan artylatyn jaramdy bólikterdiń ólshemi qandai?
Mysal-3:Syzbada qazaqtyń ulttyq qundylyqtarynyń biri, kiiz úi barlyq ólshemderimen beinelengen.
1-curaq. Kiiz úi qandai figýralardan quralǵan.
2-curaq. Úidiń jalpy biiktigin tabý kerek.
3-curaq. Úi qurylymynyń eń basty ereksheligi
Mysal-4. Sheńber ishinde radiýsy odan eki ese kishi sheńber ainalyp júr.
1-curaq. Kishi sheńber úlken sheńberdi tolyq bir ainalyp shyqqan kezde osy kishi sheńber boiynan alynǵan kez kelgen bir núkteniń júrip ótetin jolyn tap.
2-curaq. Kishi sheńberdiń tsentriniń júrip ótetin joly.
Mysal-5.Ashyq kúnde jalǵyz ósip turǵan terektiń biiktigin tek bir metrlik syzǵyshpen ǵana ólsheý kerek.
1-curaq. Ólsheý jumysyn júrgizý úshin ne bilý kerek?
2-curaq. Bul eseptiń sheshýi nege negizdelgen?
Birinshi mysalda oqýshynyń figýradan onyń ishki bólikterin kózge elestete bilý qabiletin damytý bolsa , al ekinshi mysalda pánaralyq bailanysty qoldanyp, praktikalyq jumys jasaý. Úshinshi mysalda ulttyq qundylyǵymyz kiiz úi arqyly 11-synyptaǵy ainalý deneleri taraýyna qaitalaý esepter shyǵarý bolsa, sonymen qatar dana halqymyzdyń geometriialyq esepteýlerge sheberligin kórsetý. Tórtinshi mysalda oqýshynyń tanymdyń deńgeiin arttyrýǵa arnalǵan esep. Besinshi mysalda aǵash jáne syzǵyshtyń kóleńkeleriniń arasyndaǵy bailanysty úshburyshtardyń uqsastyǵy taqyrybyna arnalǵan esep.
Qoryta kele oqýshynyń mektep baǵdarlamasyn meńgerý ǵana emes, jeke tulǵanyń damýyndaǵy bilimin, tanymyn shyńdaý, ártúrli ómirlik jaǵdailarda sheshim qabyldai alatyn qabiletterin damytýǵa baǵyttaý bolyp otyr.Bul esepterdiń negizgi erekshelikteri zertteý jumystarynyń jan jaqty qarastyrylýy men júieliligine negizdelgen.
Jubanazar Gýlzira Súleimenqyzy,
Jambyl oblysy, Qarataý q., Talas aýdany
Sh.Ýalihanov atyndaǵy orta mekteptiń
matematika pániniń muǵalimi
